Carl Czerny (1791–1857): Mitschriften zu seinem Leben und Werk

Überblick

Carl Czerny (1791–1857) war eine der zentralen Figuren des Wiener Musiklebens im 19. Jahrhundert. Er ist heute vor allem als der „König der Etüden“ bekannt, doch sein Einfluss als Bindeglied zwischen der Klassik und der Romantik geht weit über reine Fingerübungen hinaus.

Hier ist ein Überblick über sein Leben und Wirken:

1. Der Schüler Beethovens

Czerny war ein Wunderkind und erhielt seinen ersten Unterricht von seinem Vater. Im Alter von nur zehn Jahren spielte er Ludwig van Beethoven vor, der so beeindruckt war, dass er ihn drei Jahre lang unentgeltlich unterrichtete. Czerny wurde zu einem der engsten Vertrauten Beethovens und war einer der wenigen, die dessen Werke (wie das 5. Klavierkonzert „Emperor“) authentisch zu interpretieren wussten.

2. Der Lehrer der Virtuosen

Obwohl Czerny ein brillanter Pianist war, zog er sich früh vom Konzertleben zurück, um sich ganz dem Unterrichten zu widmen. Er gilt als der „Vater der modernen Klaviertechnik“. Seine Unterrichtslinie prägt die Musikwelt bis heute:

Berühmtester Schüler: Franz Liszt, den Czerny bereits als Kind entdeckte und förderte.

Weitere Schüler: Sigismond Thalberg, Stephen Heller und Theodor Leschetizky.

Vermächtnis: Über Liszt und Leschetizky lässt sich fast jeder bedeutende Pianist der Moderne (wie Rubinstein oder Arrau) in direkter Linie auf Czernys Lehren zurückführen.

3. Das kompositorische Werk

Czerny war extrem produktiv und hinterließ über 1.000 nummerierte Werke.

Pädagogische Werke: Seine Sammlungen wie die Schule der Geläufigkeit (Op. 299) oder die Kunst der Fingerfertigkeit (Op. 740) gehören bis heute zum Standardrepertoire jedes Klavierschülers.

Unentdeckte Schätze: Lange Zeit wurde er auf seine technischen Übungen reduziert (oft kritisiert als „mechanisch“). Tatsächlich schrieb er jedoch auch Sinfonien, Messen, Kammermusik und Nocturnes, die erst in jüngerer Zeit wiederentdeckt werden und eine große emotionale Tiefe zeigen.

4. Bedeutung für die Musikgeschichte

Czerny war nicht nur Musiker, sondern auch ein wichtiger Dokumentarist. Er verfasste Traktate über die richtige Ausführung der Werke Beethovens und gab eine bedeutende Ausgabe von Bachs Wohltemperiertem Klavier heraus. Er starb als wohlhabender Mann in Wien und hinterließ sein Vermögen wohltätigen Zwecken, darunter einem Verein zur Unterstützung von Gehörlosen – eine Hommage an seinen Mentor Beethoven.

Geschichte

Carl Czerny wurde 1791 in Wien in eine musikalische Familie geboren. Schon als Kleinkind zeigte sich sein außergewöhnliches Talent: Sein Vater, ein Klavierlehrer, bildete ihn so früh aus, dass er bereits im Alter von drei Jahren Klavier spielte und mit sieben Jahren erste Kompositionen verfasste. Ein entscheidender Wendepunkt in seiner Kindheit war das Jahr 1800, als der neunjährige Carl dem großen Ludwig van Beethoven vorspielte. Beethoven war von dem Jungen so beeindruckt, dass er ihn drei Jahre lang unentgeltlich unterrichtete. Aus dieser Lehrer-Schüler-Beziehung entwickelte sich eine lebenslange Freundschaft; Czerny wurde zu einem der wichtigsten Interpreten von Beethovens Werken und beherrschte diese fast alle auswendig.

Trotz seines Talents als Virtuose – er spielte etwa die Wiener Erstaufführung von Beethovens 5. Klavierkonzert – entschied sich Czerny gegen eine dauerhafte Karriere als reisender Konzertpianist. Stattdessen widmete er sein Leben in Wien dem Unterrichten und der Komposition. Er war ein extrem disziplinierter Arbeiter, der oft bis zu zwölf Stunden am Tag unterrichtete und die Abende zum Komponieren nutzte. Sein berühmtester Schüler war der junge Franz Liszt, den er kostenlos unterrichtete und der ihm später seine berühmten „Transzendentalen Etüden“ widmete.

In der Musikgeschichte hinterließ Czerny ein gewaltiges Erbe von über 1.000 Werken. Während er heute oft auf seine technischen Übungswerke wie die „Schule der Geläufigkeit“ reduziert wird, war sein Schaffen tatsächlich weitaus breiter gefächert. Er komponierte Sinfonien, Messen und Kammermusik, die das Bindeglied zwischen der Wiener Klassik und der aufkommenden Romantik bilden. Da er zeitlebens unverheiratet blieb und keine Kinder hatte, widmete er sich ganz seiner Arbeit und seinen Eltern. Czerny starb 1857 in Wien als wohlhabender Mann und vermachte sein Vermögen wohltätigen Zwecken, darunter einer Stiftung für Gehörlose – eine letzte stille Geste an seinen Mentor Beethoven.

Chronologische Geschichte

Das Leben von Carl Czerny verlief in einer beeindruckenden Stetigkeit, die eng mit der Entwicklung der klassischen Musik in Wien verwoben war. Seine Geschichte lässt sich als ein Weg vom Wunderkind über den Beethoven-Vertrauten bis hin zum einflussreichsten Lehrer Europas nachzeichnen.

Die frühen Jahre und das Wunderkind (1791–1800)

Carl Czerny wurde am 21. Februar 1791 in Wien geboren, im selben Jahr, in dem Mozart starb. Sein Vater Wenzel, ein Klavierlehrer und ehemaliger Militärist, erkannte sofort das Talent seines Sohnes und unterrichtete ihn ab dem dritten Lebensjahr. Die Familie lebte kurzzeitig in Polen, kehrte aber bald nach Wien zurück, wo Carl bereits als Neunjähriger öffentlich debütierte – passenderweise mit einem Klavierkonzert von Mozart.

Die Ära Beethoven (1800–1812)

Der wohl entscheidendste Moment seiner Jugend war die Begegnung mit Ludwig van Beethoven im Jahr 1800. Der zehnjährige Carl spielte dem Meister vor und wurde daraufhin für drei Jahre dessen Schüler. In dieser Zeit entwickelte er ein phänomenales Gedächtnis und beherrschte bald fast alle Werke Beethovens auswendig. 1812 krönte er diese enge Bindung, indem er die Wiener Erstaufführung von Beethovens 5. Klavierkonzert („Emperor“) als Solist bestritt.

Der Rückzug in die Lehre (1815–1820er)

Trotz seiner Erfolge als Pianist entschied sich Czerny gegen das unstete Leben eines reisenden Virtuosen. Er litt unter Lampenfieber und fand seine wahre Berufung im Unterrichten. Schon im Alter von 15 Jahren war er ein gefragter Pädagoge. Sein Alltag war von extremer Disziplin geprägt: Er unterrichtete oft von morgens bis spät abends, manchmal bis zu zwölf Stunden täglich, um seine Eltern finanziell zu unterstützen.

Die Ausbildung von Franz Liszt und der internationale Ruhm (1819–1840)

Im Jahr 1819 brachte ein Vater seinen achtjährigen Sohn zu Czerny: Franz Liszt. Czerny erkannte das Genie des Jungen, unterrichtete ihn unentgeltlich und legte das technische Fundament für dessen spätere Weltkarriere. In diesen Jahrzehnten wurde Czerny zum Zentrum der Klavierwelt. Seine Wohnung war ein Treffpunkt für Musiker, und seine pädagogischen Werke wie die Schule der Geläufigkeit (Op. 299) verbreiteten sich in ganz Europa.

Das späte Schaffen und das Erbe (1840–1857)

In seinen späteren Jahren zog sich Czerny zunehmend zurück, blieb aber bis zu seinem Tod produktiv. Er konzentrierte sich verstärkt auf großformatige Kompositionen wie Sinfonien und Messen, die jedoch im Schatten seiner Etüden standen. Da er unverheiratet blieb und keine direkten Erben hatte, ordnete er seinen Nachlass akribisch. Er starb am 15. Juli 1857 in Wien. Sein beträchtliches Vermögen hinterließ er wohltätigen Stiftungen, was seine tiefe Verbundenheit mit seiner Heimatstadt und sein Bewusstsein für soziale Nöte unterstrich.

Stil(en), Strömung(en) und Epoche(n) der Musik

Carl Czerny lässt sich nicht einfach in eine einzige Schublade stecken. Seine Musik ist das perfekte Beispiel für eine Schwellenzeit, in der die alten Regeln der Klassik noch galten, aber der emotionale Wind der Romantik bereits spürbar war.

1. Epoche und Strömung: Die Brücke zwischen den Welten

Czerny gehört zur Epoche des Übergangs von der Wiener Klassik zur Romantik. In der Kunstgeschichte wird dieser Zeitraum in Wien oft mit dem Biedermeier (ca. 1815–1848) assoziiert.

Wurzeln im Klassizismus: Durch seinen Lehrer Beethoven war Czerny tief in der formalen Strenge und Klarheit von Haydn und Mozart verwurzelt. Struktur, Symmetrie und technisches Handwerk waren für ihn heilig.

Frühromantische Tendenzen: In seinen Nocturnes und größeren Klavierwerken finden sich jedoch bereits lyrische Melodien und eine harmonische Farbigkeit, die direkt auf Komponisten wie Frédéric Chopin oder seinen Schüler Franz Liszt vorausweisen.

2. Alt oder neu? Traditionell oder innovativ?

Czernys Musik war für seine Zeitgenossen beides zugleich – je nachdem, welchen Teil seines Werkes man betrachtete:

Traditionell im Fundament: Czerny galt als der Bewahrer des Beethoven-Erbes. Er hielt an klassischen Formen (wie der Sonate oder dem Rondo) fest, als andere Komponisten begannen, diese aufzulösen. In dieser Hinsicht war seine Musik eher „bewahrend“ als revolutionär.

Innovativ in der Technik: Sein eigentlicher Radikalismus lag in der Klavierpädagogik. Er entwickelte eine systematische Methode der Virtuosität, die es vorher so nicht gab. Er „industrialisierte“ quasi das Klavierspielen und machte es fit für die riesigen Konzertsäle und die immer kraftvolleren Instrumente der Zukunft.

3. Moderat oder Radikal?

Im Vergleich zu den „Stürmern und Drängern“ der Romantik war Czerny ein moderater Geist.

Er mied die extreme, fast zerstörerische Subjektivität eines späten Schumann oder die visionäre Wucht eines Wagner.

Seine Musik blieb stets „anständig“, brillant und spielbar. Er bediente den Geschmack des aufstrebenden Bürgertums, das im heimischen Wohnzimmer (Salonmusik) glänzen wollte. Kritiker wie Robert Schumann warfen ihm deshalb oft vor, zu „trocken“ oder mechanisch zu sein – sie sahen in ihm den konservativen Handwerker, während sie selbst die radikale Poesie suchten.

Zusammenfassung des Stils

Sein Stil wird oft als „Brillant“ bezeichnet. Es ist Musik, die funkelt, technisch extrem anspruchsvoll ist und das Klavier in all seinen Facetten zum Klingen bringt, dabei aber selten die formale Ordnung der Klassik verlässt.

Musikgenres

Das Werk von Carl Czerny ist von einer schier unglaublichen Vielfalt geprägt. Er komponierte über 1.000 nummerierte Werke, die fast alle Gattungen seiner Zeit abdeckten. Er selbst unterteilte sein Schaffen in vier Kategorien: Studien und Etüden, leichte Stücke für Schüler, brillante Stücke für das Konzert und „ernste Musik“.

Hier ist ein Überblick über die Genres, in denen er sich bewegte:

1. Pädagogische Werke und Etüden

Dies ist das Genre, für das Czerny bis heute weltberühmt ist. Er schuf systematische Lehrwerke, die von einfachsten Übungen für Anfänger bis hin zu hochkomplexen Stücken für Virtuosen reichen.

Beispiele: Die Schule der Geläufigkeit (Op. 299), Die Kunst der Fingerfertigkeit (Op. 740) oder der Erste Lehrmeister (Op. 599).

2. Klaviermusik für den Salon und das Konzert

Czerny bediente den großen Bedarf des Bürgertums an unterhaltsamer und brillanter Musik.

Variationen und Fantasien: Er schrieb unzählige Variationen über Themen aus populären Opern von Mozart, Rossini oder Bellini.

Charakterstücke: Dazu zählen seine Nocturnes, die oft eine intime, romantische Stimmung verbreiten und als Vorläufer der Nocturnes von Chopin gelten.

Tänze: Er komponierte Polonaisen, Walzer, Märsche und Galopps, die oft für den geselligen Rahmen gedacht waren.

3. „Erste“ Instrumentalmusik

Abseits der Etüden widmete sich Czerny anspruchsvollen klassischen Formen, die seine tiefe Verwurzelung in der Tradition Beethovens zeigen.

Klaviersonaten: Er hinterließ elf große Sonaten, die oft technisch sehr fordernd sind und formale Experimente wagen.

Kammermusik: Sein Werk umfasst Klaviertrios, Streichquartette sowie Sonaten für Flöte oder Horn und Klavier.

Sinfonien: Er schrieb mindestens sechs Sinfonien, die groß besetzt sind und seinen Meisterschaft in der Orchestrierung belegen.

4. Vokal- und Kirchenmusik

Ein oft übersehener Teil seines Schaffens ist die geistliche Musik. Als gläubiger Katholik hinterließ er ein beachtliches Korpus an Vokalwerken.

Messen und Chormusik: Er komponierte zahlreiche Messen, Gradualien und Offertorien.

Lieder: Auch das Genre des Kunstliedes bediente er mit verschiedenen Vertonungen.

5. Arrangements und Theorie

Czerny war zudem einer der fleißigsten Bearbeiter seiner Zeit. Er arrangierte Sinfonien von Beethoven oder Haydn für Klavier zu zwei oder vier Händen, um sie einem breiteren Publikum zugänglich zu machen. Zudem verfasste er theoretische Abhandlungen über die Kunst des Klavierspiels und der Komposition.

Merkmale der Musik

Die Musik von Carl Czerny zeichnet sich durch eine faszinierende Verbindung von handwerklicher Strenge und einer damals modernen, brillanten Virtuosität aus. Sein Stil lässt sich durch drei zentrale Merkmale beschreiben:

1. Klassische Formstrenge und Handwerkskunst

Czerny war ein Bewahrer der klassischen Tradition. Seine Werke folgen meist klar strukturierten, traditionellen Formen wie der Sonatenhauptsatzform, dem Rondo oder dem Variationensatz.

Einfluss Beethovens: Man erkennt oft das Erbe seines Lehrers in der motivischen Arbeit und den dramatischen Kontrasten.

Harmonik: Während er in seinen großen Werken (wie den Sinfonien) durchaus kühne Modulationen wagte, blieb er insgesamt in einer klaren, fassbaren Tonalität verwurzelt.

Kontrapunkt: Er verfügte über ein tiefes Verständnis für polyphone Strukturen und integrierte häufig fugierte Abschnitte oder kontrapunktische Passagen in seine Kompositionen.

2. Der „Brillante Stil“ und Virtuosität

Das markanteste Merkmal seiner Klaviermusik ist die Orientierung an einem brillanten, effektvollen Stil, der ideal für die Wiener Salons der Metternich-Zeit war.

Technische Anforderungen: Seine Stücke sind oft geprägt von raschen Tonleitern, Arpeggios, Doppelgriffpassagen und einer extremen Beweglichkeit der Finger.

Klangideal: Czerny bevorzugte einen klaren, perlenden Anschlag. Das Ziel war weniger die massive „Kraftmeierei“, sondern eher gestalterischer Charme, Eleganz und Leichtigkeit.

Funktionale Ästhetik: Viele seiner Werke haben einen klaren pädagogischen Zweck (funktionale Musik). Sie sind darauf ausgelegt, spezifische technische Fähigkeiten systematisch zu trainieren, ohne dabei den musikalischen Fluss zu vernachlässigen.

3. Frühromantische Lyrik

Obwohl Czerny oft als „trockener“ Pädagoge unterschätzt wird, zeigt seine Musik in den langsamen Sätzen und Charakterstücken eine andere Seite:

Lyrismus: In Werken wie seinen Nocturnes finden sich fließende, gesangliche Melodien, die eine intime Atmosphäre schaffen und bereits die Klangwelt von Chopin vorwegnehmen.

Homogener Fluss: Im Gegensatz zu Beethovens oft abrupten Stimmungswechseln achtete Czerny meist auf einen gleichmäßigeren, fließenderen musikalischen Verlauf mit lyrischen Schattierungen.

Insgesamt war Czernys Musik eine Kunst der Balance: Sie verband die Disziplin des Barock (wie bei Bach) und die Struktur der Klassik (Beethoven) mit der glanzvollen Virtuosität und dem melodischen Schmelz der frühen Romantik.

Musikalische Aktivitäten außer dem Komponieren

1. Der einflussreiche Pädagoge

Czerny gilt als einer der bedeutendsten Klavierlehrer der Geschichte. Er unterrichtete oft bis zu zwölf Stunden am Tag. Sein Ziel war es, eine systematische Technik zu vermitteln, die Kraft, Schnelligkeit und Eleganz vereinte.

Lehrer von Weltstars: Sein berühmtester Schüler war Franz Liszt, den er unentgeltlich förderte. Auch andere Größen wie Sigismond Thalberg oder Theodor Leschetizky lernten bei ihm.

Methodik: Er verfasste Lehrbriefe (wie die Briefe an ein junges Fräulein) und Traktate, in denen er nicht nur technische Übungen, sondern auch Ratschläge zur Interpretation und zum Ausdruck gab.

2. Der Pianist und Beethoven-Interpret

Obwohl er unter starkem Lampenfieber litt und selten öffentlich auftrat, war er als Pianist hochgeschätzt.

Beethovens Stimme: Als Lieblingsschüler Beethovens war er ein authentischer Bewahrer von dessen Spielweise. Er beherrschte fast alle Werke seines Lehrers auswendig.

Historische Auftritte: Er spielte 1812 die Wiener Erstaufführung von Beethovens 5. Klavierkonzert (Emperor). Seine Interpretationen galten als Maßstab für die korrekte Ausführung von Beethovens Musik.

3. Herausgeber und Arrangeur

Czerny war maßgeblich daran beteiligt, die Musik großer Meister einem breiten Publikum zugänglich zu machen – in einer Zeit vor der Erfindung der Schallplatte.

Bearbeitungen: Er fertigte unzählige Klavierauszüge und Arrangements für zwei oder vier Hände an, darunter alle Sinfonien von Beethoven sowie Werke von Haydn und Mozart.

Herausgeberschaft: Er gab bedeutende Editionen heraus, etwa von Johann Sebastian Bachs Wohltemperiertem Klavier. Seine Kommentare und Metronomangaben sind bis heute wichtige Quellen für die Aufführungspraxis.

4. Theoretiker und Autor

Czerny reflektierte seine Arbeit auch wissenschaftlich und literarisch.

Musiktheorie: Er schrieb bedeutende Lehrwerke zur Komposition, wie die Schule der praktischen Tonsetzkunst.

Dokumentation: Er hinterließ wertvolle schriftliche Erinnerungen an Beethoven, die heute zu den wichtigsten Primärquellen über den Charakter und die Arbeitsweise des Meisters zählen.

Improvisation: Er verfasste eine systematische Anleitung zum freien Fantasieren auf dem Klavier, da die Kunst der Improvisation damals ein wesentlicher Bestandteil des Musizierens war.

Trotz seines enormen Fleißes und Wohlstands blieb er bescheiden und widmete sein Erbe sozialen Zwecken in seiner Heimatstadt Wien.

Aktivitäten außer Musik

Carl Czerny war ein Mann, dessen Leben fast vollständig von der Musik ausgefüllt war. Da er nie heiratete, keine eigene Familie gründete und nur sehr selten reiste, blieb wenig Raum für Hobbys oder Zweitberufe im modernen Sinne. Dennoch gab es Bereiche in seinem Leben, die über das reine Klavierspiel und Komponieren hinausgingen:

1. Die Leidenschaft für Sprachen und Literatur

Czerny war ein hochgebildeter Mann und ein begeisterter Leser. Er nutzte seine knappe Freizeit, um sich intellektuell weiterzubilden.

Sprachtalent: Er beherrschte mehrere Sprachen fließend, darunter Deutsch, Böhmisch (Tschechisch), Französisch und Italienisch. Dies half ihm nicht nur bei der Korrespondenz mit Verlagen in ganz Europa, sondern ermöglichte ihm auch den Zugang zur Weltliteratur.

Sammler von Wissen: Er besaß eine umfangreiche Bibliothek und interessierte sich für Geschichte und Philosophie.

2. Die Rolle als Familienoberhaupt und Versorger

Nachdem sein Vater Wenzel Czerny gestorben war, übernahm Carl die volle Verantwortung für seine Mutter. Sein gesamter Lebensrhythmus war darauf ausgerichtet, ihr ein angenehmes Leben zu ermöglichen. Er lebte sehr bescheiden und sparsam, nicht aus Geiz, sondern um finanzielle Sicherheit für seine Angehörigen zu garantieren. Diese private Disziplin und Opferbereitschaft prägten seinen gesamten Alltag außerhalb der Musikszene.

3. Sein Engagement als Philanthrop (Wohltäter)

Gegen Ende seines Lebens zeigte sich eine Seite von Czerny, die über sein künstlerisches Wirken hinausging: sein tiefes soziales Bewusstsein.

Soziale Absicherung: Da er durch seine immense Arbeit als Lehrer und durch den Verkauf seiner Noten wohlhabend geworden war, sorgte er sich um das Wohl anderer.

Das Testament: In seinem Testament verfügte er, dass sein beträchtliches Vermögen an verschiedene wohltätige Einrichtungen fließen sollte. Besonders hervorzuheben ist seine Unterstützung für das Taubstummen-Institut in Wien sowie für die Gesellschaft der Musikfreunde. Seine Hilfe für Gehörlose wird oft als eine späte Hommage an seinen Lehrer Beethoven interpretiert.

4. Die Liebe zu seinen Katzen

Ein eher kurioses, aber menschliches Detail aus seinem Privatleben ist seine Tierliebe. Es wird berichtet, dass Czerny ein großer Katzenliebhaber war. In seiner Wiener Wohnung lebten zeitweise sehr viele Katzen (Berichte sprechen von bis zu neun Tieren gleichzeitig). Diese Katzen waren seine ständigen Begleiter während der langen Stunden, die er am Schreibtisch mit dem Schreiben von Noten verbrachte.

5. Dokumentation und Archivierung

Czerny war ein akribischer Chronist. Er verbrachte viel Zeit damit, seine Erinnerungen aufzuschreiben. Seine autobiografischen Aufzeichnungen sind keine Musikwerke, sondern historische Dokumente. Er hielt das gesellschaftliche Leben Wiens und seine Begegnungen mit Persönlichkeiten der Zeit fest, was ihn heute zu einem der wichtigsten Zeitzeugen des Wiener Biedermeier macht.

Als Spieler/in

Wenn man Carl Czerny als Spieler am Klavier beschreiben will, zeichnet sich das Bild eines Künstlers, der technische Perfektion mit einer fast wissenschaftlichen Klarheit verband. Sein Spiel war weniger von wilder Leidenschaft geprägt als vielmehr von einer unfehlbaren Präzision.

Hier ist ein Porträt von Czerny als ausführendem Musiker:

1. Die Verkörperung des „Perlenden Anschlags“

Czerny war der Meister des sogenannten „jeu perlé“. Das bedeutet, dass jeder einzelne Ton wie eine perfekt geschliffene Perle klang – klar, getrennt und brillant. In einer Zeit, in der die Klaviere mechanisch immer ausgereifter wurden, nutzte er diese neue Beweglichkeit der Tasten für extrem schnelle Tonleitern und Arpeggios, die mit einer Leichtigkeit vorgetragen wurden, die das Publikum in Staunen versetzte.

2. Das lebende Archiv Beethovens

Als Spieler war Czerny die wichtigste Brücke zu Ludwig van Beethoven. Sein Spiel zeichnete sich durch eine enorme Werktreue aus. Während andere Virtuosen der Zeit dazu neigten, Stücke durch eigene Verzierungen oder Show-Effekte zu verfälschen, spielte Czerny die Werke seines Lehrers genau so, wie sie gedacht waren.

Er besaß ein phänomenales Gedächtnis: Zeitgenossen berichteten, dass er sämtliche Klavierwerke Beethovens auswendig spielen konnte.

Sein Spiel war die Messlatte für die korrekten Tempi und die Phrasierung der Beethoven-Sonaten.

3. Disziplin statt Exzentrik

Im Gegensatz zu späteren Virtuosen wie seinem Schüler Franz Liszt war Czerny auf der Bühne kein Showman. Es gab bei ihm keine wild fliegenden Haare oder theatralische Gesten.

Sein Sitz am Klavier war ruhig und konzentriert.

Die Kraft kam nicht aus dem ganzen Körper oder dem Oberarm (wie in der späteren Romantik), sondern primär aus der extrem trainierten Muskulatur der Finger und Handgelenke.

Diese Ökonomie der Bewegung erlaubte es ihm, auch die schwierigsten Passagen stundenlang ohne Ermüdung zu spielen.

4. Ein Meister der Improvisation

Obwohl er heute für seine strengen Etüden bekannt ist, war er als Spieler im privaten oder halbprivaten Kreis ein glänzender Improvisator. Er konnte aus dem Stegreif über jedes Thema phantasieren und dabei die strengen Regeln des Kontrapunkts mit modernen, brillanten Passagen verweben.

5. Das Ende der öffentlichen Bühne

Interessanterweise war Czerny als Spieler ein Opfer seines eigenen Perfektionsdrangs und seiner Persönlichkeit. Er litt unter Lampenfieber und fühlte sich im Rampenlicht unwohl. Nach 1812 zog er sich fast vollständig von öffentlichen Konzerten zurück. Wer ihn hören wollte, musste ihn in seinem Wiener Salon besuchen, wo er im vertrauten Kreis seine technische Meisterschaft und seine tiefe Musikalität demonstrierte.

Als Musiklehrer/in

Carl Czerny gilt als der einflussreichste Musikpädagoge des 19. Jahrhunderts und wird oft als der „Vater der modernen Klaviertechnik“ bezeichnet. Sein Beitrag zur Musikwelt liegt weniger in radikalen neuen Klängen, sondern in der systematischen Erschließung des Klavierspiels als Handwerk und Kunstform.

Hier sind die wesentlichen Aspekte seines Wirkens als Lehrer:

1. Eine neue Systematik des Lernens

Vor Czerny war der Klavierunterricht oft unsystematisch. Er war einer der ersten, der das technische Training von der rein musikalischen Interpretation trennte, um die physischen Grundlagen gezielt zu stärken.

Vom Einfachen zum Schweren: Er entwickelte Lehrgänge, die Schüler vom allerersten Tastenkontakt (wie im Ersten Lehrmeister, Op. 599) bis zur höchsten virtuosen Meisterschaft (Die Kunst der Fingerfertigkeit, Op. 740) führten.

Fokus auf Mechanik: Er betonte die Unabhängigkeit der Finger, die Geschmeidigkeit des Handgelenks und – was für seine Zeit fortschrittlich war – die Bedeutung des Armgewichts für die Tonerzeugung.

2. Die „Schule der Geläufigkeit“ (Etüden)

Czerny erhob die Etüde (das Übungsstück) zu einer eigenständigen Kunstform. Seine Sammlungen sind bis heute Standard in der Ausbildung weltweit.

Ziel: Das Ziel war die „Geläufigkeit“ – ein klares, schnelles und perlendes Spiel, das auch schwierigste Passagen ohne Anstrengung erscheinen lässt.

Vielseitigkeit: Er schrieb spezialisierte Etüden für fast jede technische Herausforderung, etwa für die linke Hand allein (Op. 718) oder für das Spiel von Terzen und Oktaven.

3. Der Lehrer der Superstars

Czernys Ruf war so gewaltig, dass Schüler aus ganz Europa nach Wien kamen. Sein Unterricht war die Keimzelle für die Klaviervirtuosität des 19. Jahrhunderts.

Franz Liszt: Er war Czernys wichtigster Schüler. Czerny unterrichtete ihn als Kind unentgeltlich und legte das technische Fundament, auf dem Liszt später seine revolutionäre Spielweise aufbaute.

Weitere Schüler: Auch Größen wie Theodor Leschetizky (der später die berühmte russische Klavierschule beeinflusste) und Sigismond Thalberg gingen durch seine Schule.

Pädagogische Linie: Über diese Schüler lässt sich eine direkte Linie von Czerny bis zu fast allen bedeutenden Pianisten der Gegenwart ziehen.

4. Theoretische Schriften und Leitfäden

Czerny war auch als Autor tätig und gab sein Wissen schriftlich weiter:

Interpretationshilfe: Er verfasste detaillierte Anleitungen, wie man die Werke von Bach und Beethoven korrekt spielt – basierend auf seinem Wissen aus erster Hand durch seinen Lehrer Beethoven.

„Briefe an ein junges Fräulein“: In diesen Briefen erklärte er pädagogische Prinzipien auf eine sehr zugängliche, fast freundschaftliche Weise, was ihn zu einem Pionier der Musikvermittlung machte.

Zusammenfassender Beitrag

Czerny verwandelte das Klavierspielen in eine disziplinierte Wissenschaft. Er lehrte seine Schüler nicht nur, was sie spielen sollten, sondern vor allem wie – mit einer technischen Präzision, die es den Künstlern erst ermöglichte, die emotionalen Grenzen der Romantik zu sprengen.

Musikalische Familie

Die musikalische Wurzel von Carl Czerny liegt tief in der böhmischen Tradition. Er stammte nicht aus einer Dynastie von Weltstars, sondern aus einer Familie von hochgeschätzten, bodenständigen Berufsmusikern, die ihm das Handwerk mit strenger Disziplin und Liebe zum Detail vermittelten.

Der Vater: Wenzel Czerny

Die wichtigste Figur in Carls Leben war sein Vater, Wenzel (Václav) Czerny. Wenzel war ein talentierter Pianist, Oboist und Klavierlehrer, der ursprünglich aus Böhmen stammte. Er war ein Mann von großer Strenge und methodischem Fleiß.

Der erste Lehrer: Wenzel erkannte das Genie seines Sohnes sofort und unterrichtete ihn ab dem dritten Lebensjahr. Er war so besorgt um die Reinheit der Technik seines Sohnes, dass er Carl in den ersten Jahren kaum mit anderen Kindern spielen ließ, damit dieser sich nicht ablenken ließ oder „falsche“ Angewohnheiten entwickelte.

Der Mentor: Wenzel war es auch, der den Kontakt zu den großen Musikern Wiens suchte. Er war derjenige, der den zehnjährigen Carl zu Beethoven brachte und damit den Grundstein für dessen Weltkarriere legte. Carl lebte zeit seines Lebens sehr eng mit seinem Vater zusammen und sah in ihm zeitlebens sein wichtigstes Vorbild in Sachen Arbeitsethik.

Die Mutter und das familiäre Umfeld

Über seine Mutter ist weniger bekannt, außer dass sie Carl in seinem disziplinierten Lebensstil unterstützte. Die Familie war tschechischsprachig, was dazu führte, dass Carl zweisprachig aufwuchs. Da Carl Czerny Einzelkind war, konzentrierte sich die gesamte musikalische Erziehung und die Hoffnung der Eltern ausschließlich auf ihn.

Keine eigene Familie

Ein bemerkenswerter Aspekt der „Familie Czerny“ ist, dass sie mit Carl endete. Er blieb unverheiratet und kinderlos. Sein Leben war so sehr von der Arbeit als Lehrer und Komponist sowie von der Pflege seiner alternden Eltern ausgefüllt, dass für ein privates Familienglück schlicht kein Raum blieb.

Die „Wahlverwandtschaft“: Beethoven und Liszt

In Ermangelung einer großen leiblichen Verwandtschaft betrachtete Czerny seine musikalischen Bindungen oft als familiär:

Der geistige Vater: Ludwig van Beethoven war für Czerny weit mehr als nur ein Lehrer. Czerny sah sich als Bewahrer und „Sohn“ des Beethovenschen Geistes.

Der „Adoptivsohn“: Sein Schüler Franz Liszt wurde von Czerny fast wie ein eigenes Kind behandelt. Er unterrichtete ihn nicht nur, sondern sorgte sich auch um dessen Wohlbefinden und die korrekte Einführung in die Wiener Gesellschaft.

Zusammenfassend lässt sich sagen, dass Czernys Familie klein und eng verflochten war. Er war das Produkt einer intensiven väterlichen Förderung, die ihn zu einem einsamen, aber genialen Bindeglied zwischen den Generationen der Musikgeschichte machte.

Beziehungen zu Komponisten

Carl Czernys Leben war ein einzigartiger Knotenpunkt der Musikgeschichte. Er kannte fast jeden bedeutenden Musiker seiner Zeit in Wien persönlich. Seine Beziehungen reichten von der tiefen Verehrung für die Meister der Klassik bis hin zur väterlichen Förderung der jungen Romantiker.

1. Ludwig van Beethoven: Der Mentor und Freund

Die wichtigste Beziehung seines Lebens war die zu Ludwig van Beethoven.

Lehrer und Schüler: Ab 1800 wurde Czerny von Beethoven unterrichtet. Der Meister war streng, schätzte aber Czernys außergewöhnliches Gedächtnis.

Vertrauensperson: Beethoven vertraute Czerny die Korrektur seiner Noten und die Klavierauszüge seiner Sinfonien an. Czerny war einer der wenigen, die Beethoven bis zu dessen Tod regelmäßig besuchten und dessen oft schwieriges Temperament verstanden.

Interpret: Czerny wurde zum autorisierten Interpreten. Wenn Beethoven ein neues Klavierwerk hörte und wissen wollte, wie es „richtig“ klingt, ließ er es oft von Czerny vorspielen.

2. Franz Liszt: Der Meisterschüler

Die Beziehung zu Franz Liszt war Czernys bedeutendster Beitrag zur Zukunft der Musik.

Entdeckung: Als der junge Liszt 1819 zu ihm kam, erkannte Czerny sofort dessen „ungeordnetes“ Genie. Er brachte ihm Disziplin und eine solide Technik bei.

Lebenslange Verbindung: Liszt blieb Czerny zeitleben dankbar. Er widmete seinem Lehrer später seine monumentalen Études d’exécution transcendante. Czerny wiederum verfolgte Liszts Aufstieg zum Weltstar mit stolzer, wenn auch manchmal besorgter Distanz.

3. Frédéric Chopin: Respektvoller Abstand

Als Frédéric Chopin 1829 nach Wien kam, besuchte er Czerny.

Die Begegnung: Chopin beschrieb Czerny in Briefen als „guten Menschen“, war aber von dessen technischer, fast mechanischer Spielweise weniger begeistert als von dessen Freundlichkeit.

Einfluss: Obwohl sie künstlerisch unterschiedliche Wege gingen – Czerny die brillante Virtuosität, Chopin die poetische Melancholie –, beeinflussten Czernys Übungswerke indirekt Chopins eigene Etüdenkompositionen.

4. Robert Schumann: Der scharfe Kritiker

Die Beziehung zu Robert Schumann war eher einseitig und von Konflikten geprägt.

Ästhetischer Streit: Schumann, der Anführer der romantischen Bewegung, sah in Czerny das Symbol für den „alten, trockenen Philister“. In seiner Neue Zeitschrift für Musik kritisierte Schumann Czernys Massenproduktion an Noten oft scharf als seelenlos.

Anerkennung: Trotz der Kritik kam auch Schumann nicht an Czernys pädagogischem Genie vorbei; er wusste, dass jeder ernsthafte Pianist durch Czernys Schule gehen musste.

5. Antonio Salieri und Johann Nepomuk Hummel

Salieri: Czerny nahm bei dem berühmten Hofkapellmeister Unterricht in Komposition und Gesangsbegleitung, was sein Verständnis für die Oper und die menschliche Stimme schärfte.

Hummel: Hummel war Czernys größter Rivale in Wien. Während Hummel für ein elegantes, eher klassisches Spiel stand, repräsentierte Czerny die neue, kraftvollere Technik. Dennoch respektierten sie sich als die beiden führenden Klavierautoritäten der Stadt.

6. Die Zusammenarbeit im „Hexameron“

Ein besonderes Zeugnis seiner Vernetzung ist das Werk Hexameron (1837). Franz Liszt lud die sechs berühmtesten Pianisten der Zeit ein, jeweils eine Variation über ein Thema von Bellini zu schreiben. Czerny stand hier Seite an Seite mit Chopin, Liszt, Thalberg, Pixis und Herz – ein Beweis dafür, dass er als ebenbürtiges Mitglied der damaligen „Pianisten-Elite“ galt.

Ähnliche Komponisten

1. Johann Nepomuk Hummel (1778–1837)

Hummel ist der Komponist, der Czerny am nächsten steht. Er war ebenfalls ein Schüler Mozarts und ein Zeitgenosse Beethovens.

Ähnlichkeit: Wie Czerny perfektionierte Hummel den „brillanten Stil“. Seine Musik ist hochvirtuos, klar strukturiert und voller perlendem Passagenspiel.

Unterschied: Hummel blieb etwas stärker im klassischen Ideal verhaftet, während Czerny in seinen Etüden bereits die technischen Grundlagen für die „Donner-Virtuosität“ der späteren Romantik legte.

2. Muzio Clementi (1752–1832)

Clementi wird oft als „Vater des Klavierspiels“ bezeichnet und war für Czerny ein großes Vorbild.

Ähnlichkeit: Clementis monumentale Etüdensammlung Gradus ad Parnassum ist der direkte Vorläufer von Czernys pädagogischen Werken. Beide Komponisten hatten einen fast wissenschaftlichen Ansatz, um die technischen Möglichkeiten des Klaviers systematisch zu erforschen.

Verbindung: Czerny schätzte Clementis Sonaten sehr und empfahl sie seinen Schülern als essenzielle Studienobjekte.

3. Friedrich Kalkbrenner (1785–1849)

Kalkbrenner war einer der gefeiertsten Klavierlöwen seiner Zeit und repräsentiert die gleiche Ära der Salon-Virtuosität wie Czerny.

Ähnlichkeit: Er legte enormen Wert auf eine perfekte Handhaltung und Fingerunabhängigkeit (er erfand sogar mechanische Hilfsmittel dafür). Seine Kompositionen sind, ähnlich wie viele Stücke von Czerny, darauf ausgelegt, das Publikum durch technische Brillanz und Eleganz zu beeindrucken.

4. Ferdinand Ries (1784–1838)

Ebenso wie Czerny war Ries ein enger Schüler und Vertrauter von Ludwig van Beethoven.

Ähnlichkeit: In den Sinfonien und Klavierkonzerten von Ries findet man die gleiche Mischung aus Beethovenschem Pathos und einer glatteren, frühromantischen Tonsprache, die auch Czernys ernste Werke auszeichnet. Beide versuchten, das Erbe ihres Lehrers in eine neue Zeit zu führen.

5. Ignaz Moscheles (1794–1870)

Moscheles war ein weiterer führender Pianist in Wien und London, der eine Brücke zwischen den Epochen schlug.

Ähnlichkeit: Er verband klassische Disziplin mit der neuen romantischen Empfindsamkeit. Seine Etüden (Op. 70) werden oft in einem Atemzug mit denen von Czerny genannt, da sie sowohl technisches Training als auch musikalischen Gehalt bieten.

6. John Field (1782–1837)

Wenn man Czernys lyrische Seite betrachtet (seine Nocturnes), ist John Field sein wichtigster Geistesverwandter.

Ähnlichkeit: Field erfand das Nocturne, und Czerny war einer der Ersten, die diese Form aufgriffen und weiterentwickelten. Beide schufen diese fließenden, träumerischen Melodien über einer zerlegten Akkordbegleitung, die später durch Chopin weltberühmt wurden.

Beziehungen

1. Die Beziehung zu Instrumentenbauern (Nanette Streicher & Conrad Graf)

Czerny lebte in einer Ära, in der sich das Klavier rasant entwickelte. Er arbeitete eng mit den bedeutendsten Klavierbauern Wiens zusammen.

Nanette Streicher: Die Tochter von Johann Andreas Stein und enge Freundin Beethovens war eine Pionierin des Klavierbaus. Czerny beriet sie bezüglich der Spielart und der mechanischen Anforderungen, die seine neue, hochvirtuose Technik an die Instrumente stellte.

Conrad Graf: Er war der kaiserliche Hof-Fortepianomacher. Czerny besaß Instrumente von Graf und nutzte deren robustere Bauweise, um die dynamischen Grenzen des Klavierspiels zu erweitern.

2. Beziehungen zu berühmten Solisten (Sänger und Instrumentalisten)

Obwohl er selbst Pianist war, war Czerny ein gefragter Partner für die Elite der Wiener Solisten.

Sänger der Wiener Hofoper: Durch seine Studien bei Salieri war Czerny ein exzellenter Kenner der menschlichen Stimme. Er begleitete viele führende Sänger seiner Zeit am Klavier und schrieb Transkriptionen für sie.

Geiger und Cellisten: Er pflegte engen Kontakt zu Musikern wie dem Geiger Ignaz Schuppanzigh (dem Leiter von Beethovens Leibquartett). Czerny wirkte oft bei Kammermusikabenden mit und kannte die spezifischen technischen Bedürfnisse der Streichinstrumente, was sich in seinen Kammermusikkompositionen widerspiegelt.

3. Zusammenarbeit mit Orchestern und Dirigenten

Czerny war zwar kein Dirigent im modernen Sinne, aber er war tief in den Orchesterbetrieb integriert.

Orchester der Gesellschaft der Musikfreunde: Czerny war ein Gründungsmitglied dieser bedeutenden Institution in Wien. Er arbeitete mit den Musikern zusammen, um seine eigenen Sinfonien und Klavierkonzerte zur Aufführung zu bringen.

Öffentliche Konzerte (Akademien): In der ersten Hälfte des 19. Jahrhunderts organisierten Solisten oft ihre eigenen „Akademien“. Czerny war hierbei ein wichtiger Koordinator, der Orchester für die Uraufführungen von Beethovens Werken zusammenstellte oder als Korrepetitor die Proben leitete.

4. Die Beziehung zu Musikverlagen (Artaria, Diabelli, Haslinger)

Diese Geschäftsbeziehungen waren für Czerny existenziell, da er einer der meistveröffentlichten Musiker der Welt war.

Anton Diabelli: Der Verleger und Komponist war ein enger Geschäftspartner. Czerny lieferte ihm am laufenden Band Variationen und Arrangements, die Diabelli in ganz Europa vertrieb.

Tobias Haslinger: Ein weiterer wichtiger Verleger, mit dem Czerny eng zusammenarbeitete, um seine pädagogischen Werke (die Etüden) zu verbreiten. Czerny war hier nicht nur Autor, sondern oft auch Berater für die Qualität der Notenstiche.

5. Der Austausch mit Musikkritikern

In Wien stand Czerny in ständigem Kontakt mit Kritikern wie Eduard Hanslick. Diese Beziehungen waren ambivalent: Während die Kritiker seine technische Meisterschaft bewunderten, gab es oft hitzige Debatten über den künstlerischen Wert seiner „Massenproduktion“. Czerny nutzte diese Kontakte, um seine pädagogischen Ansichten zu verteidigen.

Zusammenfassender Beitrag

Czerny war das organisatorische Herzstück der Wiener Klavierwelt. Er verband die handwerkliche Seite (Klavierbau) mit der wirtschaftlichen (Verlage) und der künstlerischen (Solisten und Orchester). Ohne sein Netzwerk hätten viele Werke Beethovens oder die Ausbildung von Virtuosen wie Liszt niemals die notwendige Plattform erhalten.

Beziehungen zu Nicht-Musikern

Carl Czernys Privatleben war zwar fast vollständig der Musik gewidmet, doch als prominente Figur des Wiener Biedermeier stand er in direktem Kontakt mit verschiedenen Persönlichkeiten, die für seinen sozialen Status, seine finanzielle Absicherung und sein Vermächtnis entscheidend waren.

Hier sind seine wichtigsten Beziehungen zu Nicht-Musikern:

1. Die Beziehung zu Verlegern als Geschäftsleute

Obwohl Männer wie Tobias Haslinger oder Anton Diabelli selbst musikalisch gebildet waren, war Czernys Beziehung zu ihnen primär eine hochprofessionelle geschäftliche Partnerschaft.

Wirtschaftlicher Erfolg: Czerny war ein extrem geschäftstüchtiger Verfasser. Er verhandelte geschickt über Honorare und war einer der ersten Musiker, die durch den Verkauf von Notenrechten ein beträchtliches Vermögen anhäuften.

Marktanalyse: Gemeinsam mit seinen Verlegern analysierte er den Bedarf des aufstrebenden Bürgertums. Er lieferte genau das “Produkt”, das gefragt war – von leichten Arrangements für Amateure bis hin zu komplexen Lehrwerken.

2. Die Wiener Aristokratie und das Bürgertum

In der Zeit des Metternich’schen Wiens war der Erfolg eines Musikers von der Gunst der einflussreichen Kreise abhängig.

Mäzene und Schüler: Czerny unterrichtete die Kinder des Adels und des wohlhabenden Bürgertums. Diese Beziehungen waren oft förmlich, aber entscheidend für sein Netzwerk. Er war in den Salons der Stadt ein angesehener Gast, auch wenn er selbst ein eher zurückgezogenes Leben führte.

Widmungen: Viele seiner Werke sind einflussreichen Persönlichkeiten der Wiener Gesellschaft gewidmet, was sowohl eine Ehrerbietung als auch eine strategische Marketingmaßnahme war.

3. Sein rechtlicher und medizinischer Kreis

Gegen Ende seines Lebens wurden seine Beziehungen zu Fachleuten außerhalb der Musikwelt immer wichtiger für die Sicherung seines Erbes.

Ärzte: Da Czerny in seinen letzten Jahren an Gicht und anderen Altersbeschwerden litt, stand er in engem Kontakt mit seinen behandelnden Ärzten. Diese dokumentierten auch seinen geistig klaren Zustand bis kurz vor seinem Tod.

Notare und Testamentsvollstrecker: Da Czerny kinderlos war und ein großes Vermögen besaß, war seine Beziehung zu seinen Rechtsberatern intensiv. Er verfasste ein extrem detailliertes Testament, das genau festlegte, wie seine Besitztümer und Tantiemen nach seinem Tod zu verwalten seien.

4. Wohltätige Organisationen und Institutionen

Czerny pflegte enge Kontakte zu Leitern von sozialen Einrichtungen, was seinen philanthropischen Charakter unterstreicht.

Das Taubstummen-Institut: Er hatte eine besondere Beziehung zur Leitung dieser Einrichtung in Wien. Sein tiefes Mitgefühl für Gehörlose (inspiriert durch das Schicksal Beethovens) führte dazu, dass er sie als Haupterben in seinem Testament einsetzte.

Waisenhäuser und Armenstiftungen: Auch zu diesen Organisationen hielt er Kontakt, um sicherzustellen, dass seine Spenden dort ankamen, wo sie am dringendsten benötigt wurden.

5. Die Beziehung zu seinen Hausangestellten

Da Czerny ein Junggeselle war, der sich ganz seiner Arbeit verschrieb, waren seine Hausangestellten (Köche, Haushälterinnen) seine engsten täglichen Bezugspersonen. Sie sorgten für den extrem geregelten Tagesablauf, den er für sein enormes Arbeitspensum benötigte. In seinem Testament bedachte er sie großzügig, was auf ein loyales und respektvolles Verhältnis schließen lässt.

6. Die tschechische Community in Wien

Czerny vergaß nie seine böhmischen Wurzeln. Er stand in Kontakt mit tschechischen Intellektuellen und Einwanderern in Wien, was sich auch in seiner Korrespondenz und gelegentlichen Unterstützung tschechischer Kulturprojekte widerspiegelte.

Bedeutende Klaviersolowerke

Carl Czerny hinterließ eine überwältigende Anzahl an Klavierwerken. Während er oft auf seine Übungsstücke reduziert wird, umfasst sein Katalog für Soloklavier sowohl technisch-pädagogische Meilensteine als auch tiefgründige, künstlerische Kompositionen.

Hier sind die bedeutendsten Klaviersolowerke, unterteilt nach ihrem Charakter:

1. Die pädagogischen Hauptwerke

Diese Sammlungen bilden das Fundament der modernen Klaviertechnik und sind bis heute weltweit in Gebrauch.

Schule der Geläufigkeit (Op. 299): Dies ist wohl sein bekanntestes Werk. Es konzentriert sich auf die Entwicklung von Schnelligkeit, Klarheit und Gleichmäßigkeit der Finger, vor allem in Tonleitern und Arpeggios.

Die Kunst der Fingerfertigkeit (Op. 740): Ein fortgeschrittenes Werk, das weit über einfache Übungen hinausgeht. Diese Etüden sind musikalisch anspruchsvoll und bereiten technisch auf die großen Werke von Liszt und Chopin vor.

Vorschule der Geläufigkeit (Op. 849): Eine Vorstufe zu Op. 299, die sich an fortgeschrittene Anfänger richtet und die Grundlagen der klassischen Geläufigkeit festigt.

2. Die großen Klaviersonaten

In seinen elf Sonaten zeigt Czerny seine Ambitionen als ernsthafter Komponist und Nachfolger Beethovens.

Sonate Nr. 1 in As-Dur (Op. 7): Ein monumentales Frühwerk, das Czerny als ernstzunehmenden Künstler etablierte. Sie ist formal komplex und zeigt bereits seinen Hang zu brillanter Virtuosität.

Sonate Nr. 5 in E-Dur (Op. 76): Diese Sonate besticht durch ihre klassische Eleganz und ihre tiefen emotionalen Schichten, die weit über das Image des “trockenen Lehrers” hinausgehen.

Sonate Nr. 9 in h-Moll (Op. 145): Ein spätes, dunkleres Werk, das fast schon sinfonische Ausmaße annimmt und die harmonischen Grenzen der Zeit auslotet.

3. Charakterstücke und Lyrik

Hier zeigt Czerny seine Nähe zur aufkommenden Romantik.

24 Nocturnes (Op. 604): Diese Stücke sind von besonderer historischer Bedeutung. Sie sind stimmungsvoll, gesanglich und intim. Czerny trug mit ihnen maßgeblich zur Entwicklung des Nocturnes bei, noch bevor Chopin das Genre perfektionierte.

Variationen über ein Thema von Rode (Op. 33) “La Ricordanza”: Ein Klassiker des brillanten Stils. Diese Variationen sind extrem virtuos und elegant; sie waren ein fester Bestandteil im Repertoire von Weltklasse-Pianisten wie Vladimir Horowitz.

4. Variationen und Fantasien

Als Virtuose bediente Czerny den Zeitgeist mit Bearbeitungen bekannter Themen.

Variationen über “Gott erhalte Franz den Kaiser” (Op. 73): Eine groß angelegte Variationenfolge über die österreichische Kaiserhymne (die heutige deutsche Nationalhymne), die sowohl Patriotismus als auch pianistischen Glanz vereint.

Fantasien über Themen aus Opern: Czerny schrieb hunderte Fantasien über Werke von Rossini, Bellini oder Donizetti. Sie dienten dazu, die populärsten Melodien der Zeit in die bürgerlichen Wohnzimmer zu bringen.

Zusammenfassung der Bedeutung

Während die Etüden (Op. 299, 740) den technischen Standard setzten, beweisen die Sonaten und Nocturnes, dass Czerny ein Komponist mit großer formaler Intelligenz und Sinn für lyrische Schönheit war. Seine Werke bilden die Brücke von der strukturellen Strenge Beethovens zur virtuosen Freiheit der Romantik.

Bedeutende Kammermusik

1. Klaviertrios (Klavier, Violine und Cello)

Das Klaviertrio war eines seiner bevorzugten Genres, da es ihm erlaubte, das Klavier als brillantes Soloinstrument mit der Kantabilität der Streicher zu verbinden.

Klaviertrio Nr. 1 in Es-Dur (Op. 173): Ein Werk von klassischer Klarheit, das stark an den frühen Beethoven erinnert.

Klaviertrio Nr. 2 in A-Dur (Op. 166): Dieses Trio ist deutlich großräumiger und virtuoser angelegt. Es zeigt Czernys Fähigkeit, dichte motivische Arbeit mit melodiösem Charme zu verknüpfen.

2. Werke für Streichquartett

Obwohl Czerny primär vom Klavier her dachte, hinterließ er über 40 Streichquartette, von denen viele erst in jüngster Zeit wiederentdeckt und geschätzt werden.

Streichquartett in c-Moll (ohne Opuszahl): Dieses Werk gilt als eines seiner stärksten im Bereich der reinen Streichermusik. Es ist geprägt von einer düsteren, fast tragischen Stimmung und zeigt, dass Czerny den polyphonen Satz meisterhaft beherrschte.

3. Musik für Flöte und Klavier

Die Flöte war im Wiener Biedermeier ein äußerst beliebtes Instrument für Hausmusik und Konzerte. Czerny lieferte dafür hochkarätige Beiträge.

Duo Concertant in G-Dur (Op. 129): Ein glanzvolles Werk für Flöte und Klavier, das beide Instrumente gleichberechtigt behandelt und technisch sehr fordernd ist.

Rondoletto Concertant (Op. 149): Ein charmantes, eher kurzes Stück, das die Spielfreude der Frühromantik perfekt einfängt.

4. Kammermusik für Horn und Klavier

Durch seine Verbindung zu den Orchestermusikern Wiens schrieb Czerny auch für Blechblasinstrumente.

Introduction et Variations Concertantes (Op. 248): Ein wichtiges Werk im Repertoire für Hornisten. Er nutzt hier die klanglichen Möglichkeiten des Waldhorns voll aus und bettet es in eine brillante Klavierbegleitung ein.

5. Werke für außergewöhnliche Besetzungen

Czerny experimentierte gerne mit Klangfarben, insbesondere wenn es darum ging, mehrere Klaviere einzusetzen.

Quatuor Concertant für vier Klaviere (Op. 230): Ein spektakuläres Werk, das die orchestrale Wucht von vier Flügeln nutzt. Es zeigt Czernys Liebe zum pianistischen “Massenspiel” und zur klanglichen Prachtentfaltung.

Nonett (1850): Eine groß besetzte Kammermusik für Streicher und Bläser, die seinen Übergang zu einem fast sinfonischen Denken in der Kammermusik markiert.

Bedeutung dieser Werke

In der Kammermusik beweist Czerny, dass er mehr war als ein technischer Lehrer. Seine Werke zeichnen sich durch folgende Merkmale aus:

Gleichberechtigung: Das Klavier dominiert zwar oft durch Brillanz, aber die anderen Instrumente erhalten weite melodische Räume.

Formale Meisterschaft: Er nutzt die klassischen Formen (Sonatensatz, Rondo), füllt sie aber mit dem harmonischen Reichtum des 19. Jahrhunderts.

Klangfülle: Er verstand es, kammermusikalische Besetzungen so zu schreiben, dass sie oft größer und voller klangen, als man es von der Besetzung her erwarten würde.

Bedeutende Orchesterwerke

Obwohl Carl Czerny heute fast ausschließlich mit dem Klavier in Verbindung gebracht wird, war er ein ambitionierter Komponist für das große Orchester. Seine Sinfonien und Konzerte zeigen eine monumentale Seite seines Schaffens, die stark von der Wucht seines Lehrers Beethoven beeinflusst ist, aber bereits den klanglichen Reichtum von Komponisten wie Mendelssohn oder Brahms vorwegnimmt.

Hier sind seine bedeutendsten Orchesterwerke:

1. Die Sinfonien

Czerny schrieb sechs vollendete Sinfonien (und hinterließ Fragmente weiterer), die erst in den letzten Jahrzehnten durch Einspielungen wieder an Bedeutung gewonnen haben.

Sinfonie Nr. 1 in c-Moll (Op. 780): Ein kraftvolles Werk, das tief in der Tradition von Beethovens heroischem Stil verwurzelt ist. Es zeichnet sich durch dramatische Kontraste und eine dichte orchestrale Struktur aus.

Sinfonie Nr. 2 in D-Dur (Op. 781): Diese Sinfonie wirkt heller und klassischer. Sie zeigt Czernys Fähigkeit, großangelegte musikalische Architekturen mit fließenden, eleganten Melodien zu füllen.

Sinfonie Nr. 6 in g-Moll: Dieses Werk gilt als eines seiner reifsten. Hier experimentiert Czerny mit einer dunkleren, fast leidenschaftlichen Tonsprache, die weit über das Biedermeier-Ideal hinausgeht.

2. Konzerte für Klavier und Orchester

Da Czerny selbst ein Klaviervirtuose war, bilden Solokonzerte den Kern seiner Orchestermusik.

Klavierkonzert in d-Moll (ohne Opuszahl): Ein dramatisches Werk, das oft mit den Konzerten von Mozart oder Beethoven verglichen wird, aber durch Czernys typische glitzernde Passagen ergänzt wird.

Konzert für Klavier zu vier Händen und Orchester in C-Dur (Op. 153): Dies ist eines seiner originellsten Werke. Es ist äußerst selten, ein Konzert für zwei Spieler an einem Klavier mit Orchesterbegleitung zu finden. Es ist ein Feuerwerk an technischer Brillanz und synchroner Virtuosität.

Konzertstück in f-Moll (Op. 210): Ein einprägsames, einsätziges Werk, das die damals populäre Form des “Konzertstücks” bedient – kompakt, effektvoll und hochvirtuos.

3. Ouvertüren

Czerny komponierte mehrere Ouvertüren, die oft als eigenständige Konzertstücke aufgeführt wurden.

Große Konzert-Ouvertüre (Op. 142): Ein Werk, das Czernys Meisterschaft in der Instrumentation belegt. Er nutzt die Bläser und Pauken sehr effektiv, um einen festlichen und majestätischen Klang zu erzeugen.

4. Geistliche Werke mit Orchester

Als gläubiger Katholik in Wien schrieb Czerny großbesetzte Messen, die orchestrale Kraft mit vokaler Innigkeit verbinden.

Große Messe in d-Moll: Dieses Werk zeigt, dass Czerny auch im sakralen Bereich groß dachte. Die orchestrale Begleitung ist nicht bloße Untermalung, sondern ein tragendes Element der dramatischen Verkündigung.

Bedeutung für die Musikgeschichte

Czernys Orchesterwerke beweisen, dass er die Instrumentationskunst perfekt beherrschte. Seine Partituren sind präzise ausgearbeitet und nutzen die damals neuen Möglichkeiten der Ventilhörner und erweiterten Holzbläsergruppen. Während seine Klavieretüden die “Finger” trainierten, zeigen seine Sinfonien, dass sein “Geist” in großen, sinfonischen Dimensionen dachte.

Weitere Bedeutende Werke

Abseits der reinen Instrumental- und Orchestermusik war Carl Czerny ein außerordentlich produktiver Komponist in Bereichen, die heute oft vergessen werden. Er widmete sich der sakralen Musik, der Gesangskunst und vor allem der theoretischen Vermittlung von Musikwissen.

1. Geistliche Vokalwerke

Czerny war ein tiefgläubiger Katholik und schuf ein umfangreiches Werk für die Kirche, das weit über bloße Gelegenheitskompositionen hinausging. Seine Messen und Chorwerke sind geprägt von einer Mischung aus klassischer Kontrapunktik und frühromantischem Glanz.

Große Messe in Es-Dur (Op. 24): Dies ist eines seiner bedeutendsten sakralen Werke. Es ist für Solisten, Chor und großes Orchester gesetzt und zeigt Czernys Fähigkeit, spirituelle Tiefe mit sinfonischer Wucht zu vereinen.

Gradualien und Offertorien: Er schrieb hunderte dieser kürzeren liturgischen Stücke, die in den Wiener Kirchen seiner Zeit regelmäßig aufgeführt wurden. Sie zeichnen sich durch eine klare Stimmführung und eine würdevolle Atmosphäre aus.

Tantum Ergo: Czerny komponierte verschiedene Vertonungen dieses Hymnus, oft für Chor und Orchester, die seine meisterhafte Beherrschung des Chorsatzes belegen.

2. Die theoretischen Hauptwerke (Traktate)

Ein wesentlicher Teil seines Vermächtnisses sind seine monumentalen Lehrbücher, die keine Notensammlungen im klassischen Sinne sind, sondern theoretische Abhandlungen über die Kunst der Musik.

Vollständige theoretisch-praktische Pianoforte-Schule (Op. 500): Dies ist weit mehr als eine Übungssammlung. In drei (später vier) Bänden erklärt Czerny alles von der richtigen Körperhaltung über die Interpretation von Beethoven bis hin zum Blattspiel und dem Stimmen des Klaviers. Es ist das wichtigste Dokument der Klavierpädagogik des 19. Jahrhunderts.

Schule der praktischen Tonsetzkunst (Op. 600): In diesem Werk widmet sich Czerny der Kompositionslehre. Er analysiert Formen, Instrumentation und Harmonielehre und gibt angehenden Komponisten ein systematisches Werkzeug an die Hand.

Die Kunst des Präludierens (Op. 300): Da die Improvisation damals eine Kernkompetenz jedes Musikers war, verfasste Czerny diesen Leitfaden, um Schülern beizubringen, wie man aus dem Stegreif über Themen fantasiert.

3. Weltliche Vokalmusik und Lieder

Auch wenn er nicht primär als Liedkomponist bekannt ist, hinterließ Czerny zahlreiche Werke für die menschliche Stimme.

Sololieder mit Klavierbegleitung: Er vertonte Gedichte bedeutender Zeitgenossen und schuf lyrische Lieder, die im häuslichen Salon des Biedermeier sehr beliebt waren.

Vokalquartette und Chöre: Er schrieb verschiedene Stücke für Männer- oder gemischten Chor, oft zu geselligen oder patriotischen Anlässen.

4. Literarische und dokumentarische Schriften

Czerny betätigte sich auch als Autor von biografischen und historischen Texten, die heute als Primärquellen unersetzlich sind.

Erinnerungen aus meinem Leben (1842): In dieser Autobiografie gibt er tiefe Einblicke in das Wiener Musikleben und beschreibt detailliert seine Zeit bei Beethoven. Ohne diese Aufzeichnungen wüssten wir heute weit weniger über den privaten Beethoven und dessen Arbeitsweise.

Aufführungsanweisungen zu Beethovens Werken: Er hinterließ schriftliche Kommentare zu fast jedem Klavierwerk Beethovens, in denen er genau erläutert, welche Tempi und Stimmungen der Meister selbst bevorzugte.

5. Bearbeitungen und Transkriptionen

Obwohl dies oft als “Handwerk” abgetan wird, war Czernys Arbeit als Arrangeur für die Verbreitung von Musik entscheidend.

Klavierauszüge von Opern: Er übertrug komplexe Opernpartituren von Komponisten wie Rossini oder Bellini für das Klavier, damit diese Werke auch ohne Orchester und Bühne in den Häusern erklingen konnten.

Bearbeitungen von Bachs Werken: Seine Ausgabe von Johann Sebastian Bachs Wohltemperiertem Klavier war eine der ersten, die durch Fingersätze und Interpretationshinweise das Werk für moderne Pianisten des 19. Jahrhunderts erschloss.

Anekdoten & Wissenswertes

1. Das „Katzenhaus“ in der Wiener Innenstadt

Czerny blieb zeitlebens Junggeselle und lebte sehr zurückgezogen. Seine engsten Gefährten waren jedoch keine Menschen, sondern Katzen. Es wird berichtet, dass er zeitweise bis zu neun Katzen gleichzeitig in seiner Wohnung hielt. Diese Tiere hatten bei ihm völlige Freiheit; sie spazierten über seine Notenblätter, während er komponierte, und er war bekannt dafür, extrem geduldig mit ihnen zu sein. Besucher berichteten oft vom intensiven „Tiergeruch“ in seinen Arbeitszimmern, was den ansonsten so pedantischen Czerny aber nicht zu stören schien.

2. Ein Gedächtnis wie ein Computer

Lange vor der Erfindung von Aufnahmegeräten war Czerny das „lebende Archiv“ der Musikwelt. Als Schüler von Beethoven beeindruckte er seinen Meister dadurch, dass er sämtliche Werke Beethovens auswendig spielen konnte. Wenn Beethoven wissen wollte, wie eine Passage in einer seiner älteren Sonaten klang, bat er oft einfach Czerny, sie ihm vorzuspielen, da er selbst seine eigenen Noten oft verlegt hatte oder sich nicht mehr an Details erinnerte.

3. Der „Gratis-Unterricht“ für das Wunderkind Liszt

Als der junge Franz Liszt mit seinem Vater bei Czerny auftauchte, war der Lehrer sofort von dem „chaotischen Genie“ des Jungen fasziniert. Czerny sah, dass Liszt zwar wild und unsauber spielte, aber ein unglaubliches Potenzial besaß. Obwohl Czerny einer der teuersten Lehrer Wiens war, unterrichtete er Liszt völlig kostenlos. Er sagte später, dass die Freude, ein solches Talent wachsen zu sehen, Bezahlung genug sei. Liszt blieb seinem Lehrer lebenslang so dankbar, dass er ihn später in Paris wie einen Gott empfing.

4. Die „Vier-Tische-Methode“

Um sein unglaubliches Pensum von über 1.000 Werken zu bewältigen, entwickelte Czerny ein System, das heute an industrielle Fertigung erinnert. Man erzählt sich, dass er in seinem Arbeitszimmer oft an vier verschiedenen Tischen gleichzeitig arbeitete. An Tisch eins korrigierte er Notenstiche, an Tisch zwei schrieb er eine Etüde, an Tisch drei arrangierte er eine Sinfonie und an Tisch dritter verfasste er Briefe. Er wechselte zwischen den Tischen hin und her, um keine Zeit durch das Trocknen der Tinte zu verlieren.

5. Das „Opfer“ für Beethoven

Czerny litt unter schrecklichem Lampenfieber, was einer der Gründe war, warum er seine Solokarriere früh aufgab. Doch für Beethoven machte er eine Ausnahme. Bei der Uraufführung des 5. Klavierkonzerts war Beethoven bereits so taub, dass er den Orchesterklang kaum noch kontrollieren konnte. Czerny übernahm den Solopart und spielte mit einer solchen Präzision, dass er das Konzert rettete. Er tat dies nicht für den Ruhm, sondern aus reiner Loyalität zu seinem Lehrer.

6. Ein Testament für die Stille

Obwohl er sein ganzes Leben mit Musik und Lärm verbrachte, war Czernys letzte große Geste dem Schweigen gewidmet. Er hinterließ einen großen Teil seines beträchtlichen Vermögens einer Stiftung für Gehörlose. Man vermutet, dass ihn das Leiden seines Lehrers Beethoven so tief geprägt hatte, dass er denjenigen helfen wollte, die die Schönheit der Musik, die sein Leben füllte, niemals hören konnten.

7. Der „trockene“ Humor

Trotz seines Rufs als strenger Pädagoge besaß Czerny einen feinen Humor. Wenn Schüler über die Langeweile seiner Etüden klagten, pflegte er zu sagen, dass die Etüden nicht dazu da seien, das Herz zu erfreuen, sondern die Finger zu „bestrafen“, damit das Herz später freier singen könne.

(Das Schreiben dieses Artikels wurde von Gemini, einem Google Large Language Model (LLM), unterstützt und durchgeführt. Es handelt sich lediglich um ein Referenzdokument zum Entdecken von Musik, die Sie noch nicht kennen. Es kann nicht garantiert werden, dass der Inhalt dieses Artikels vollständig korrekt ist. Bitte überprüfen Sie die Informationen anhand zuverlässiger Quellen.)

Best Classical Recordings
on YouTube

Best Classical Recordings
on Spotify

Robert Schumann: Notatki o jej życiu i twórczości

Przegląd

Robert Schumann (1810–1856 ) był jednym z najważniejszych niemieckich kompozytorów epoki romantyzmu. Jego życie i twórczość charakteryzują się głęboką emocjonalnością , wpływami literackimi i tragiczną historią osobistą .

Oto przegląd jego życia i spuścizny :

1. Droga do muzyki i zwroty akcji

Schumann urodził się w Zwickau. Początkowo, na prośbę matki, studiował prawo, ale jego pasją była gra na fortepianie i literatura.

Marzenie o zostaniu wirtuozem: Przeniósł się do Lipska, aby uczyć się gry na fortepianie u słynnego nauczyciela Friedricha Wiecka .

Kontuzja: Tragiczne wydarzenie zmieniło jego ścieżkę: w wyniku eksperymentu mechanicznego mającego na celu wzmocnienie palców (lub być może w wyniku leczenia medycznego) doznał tak poważnego urazu prawej ręki, że kariera pianisty koncertowego stała się niemożliwa .

Punkt zwrotny: Od tego momentu skupił się całkowicie na komponowaniu i pisaniu o muzyce.

2. Clara Schumann: Muza i partnerka

Historia miłosna Roberta i Clary Wieck, córki jego nauczyciela, jest jedną z najsłynniejszych w historii muzyki.

Konflikt: Friedrich Wieck był zdecydowanie przeciwny małżeństwu, ponieważ uważał, że kariera jego cudownej córki jest zagrożona . Dopiero po długiej batalii prawnej Robert i Clara mogli się pobrać w 1840 roku.

Symbioza: Clara była jedną z czołowych pianistek swoich czasów i najważniejszą interpretatorką jego dzieł. Razem tworzyli intelektualną i artystyczną potęgę romantyzmu.

3. Praca: Między marzeniami a pasją

Muzyka Schumanna znana jest z głębokiej psychologii. Często tworzył postacie, które miały reprezentować jego kontrastujące cechy osobowości: burzliwego Florestana i marzycielskiego , introspektywnego Euzebiusza .

Ważne rodzaje:

Muzyka fortepianowa: W młodości pisał niemal wyłącznie na fortepian (np. Carnaval, Kinderszenen, Kreisleriana).

„ Rok pieśni” (1840): W roku ślubu skomponował ponad 150 pieśni, w tym słynne cykle Dichterliebe i Frauenliebe und -leben.

Muzyka symfoniczna i kameralna: Później powstały cztery symfonie ( szczególnie znane są „ Symfonia wiosenna” i „ Reńska”), a także ważne dzieła muzyki kameralnej.

4. Krytyk muzyczny

Schumann był nie tylko kompozytorem, ale także wpływowym dziennikarzem. Założył „Neue Zeitschrift für Musik” (Nowe czasopismo muzyczne ).

Odkrywca geniuszy: Posiadał niesamowity instynkt talentu . Był jednym z pierwszych , którzy docenili znaczenie Fryderyka Chopina ( „ Czapki z głów , panowie, geniusz! ” ) i był mentorem młodego Johannesa Brahmsa, którego przedstawił światu w swoim słynnym artykule „ Nowe ścieżki”.

5. Tragiczny koniec

Schumann przez całe życie cierpiał na problemy ze zdrowiem psychicznym, które dziś prawdopodobnie zostałyby zaklasyfikowane jako choroba afektywna dwubiegunowa .

Załamanie: W 1854 roku jego stan dramatycznie się pogorszył. Po próbie samobójczej w Renie, na własną prośbę zgłosił się do zakładu psychiatrycznego w Endenich koło Bonn.

Śmierć: Zmarł tam dwa lata później, w wieku zaledwie 46 lat.

Dlaczego nadal jest ważny?

Schumann jest uważany za „ poetę przy fortepianie ” . Jego muzyka koncentruje się mniej na zewnętrznym splendorze, a bardziej na wewnętrznej prawdzie. Łączył literaturę i muzykę ściślej niż ktokolwiek inny, tworząc dzieła, które do dziś uważane są za kwintesencję romantycznej duszy.

Historia

Historia Roberta Schumanna rozpoczyna się w saksońskim mieście Zwickau, gdzie urodził się w 1810 roku, w świecie książek i muzyki. Jako syn księgarza i wydawcy , dorastał w otoczeniu klasyki literatury, co głęboko ukształtowało jego późniejszą skłonność do nierozerwalnego łączenia muzyki i poezji . Chociaż początkowo, za namową matki , studiował prawo w Lipsku i Heidelbergu , jego obecność na wykładach była raczej wyjątkiem; jego serce należało już do wieczornych spotkań muzycznych i gry na fortepianie.

Przełomowym momentem w jego życiu była decyzja o porzuceniu „chlebowych ” studiów prawniczych i rozpoczęciu kariery pianisty koncertowego pod okiem znanego nauczyciela Friedricha Wiecka w Lipsku. Jego marzenie o zostaniu wirtuozem fortepianu legło jednak w gruzach : w wyniku nadmiernej praktyki lub eksperymentu mechanicznego doznał poważnego paraliżu prawej ręki. Ta osobista tragedia zmusiła go do zmiany kierunku rozwoju talentu. Zaczął komponować i założył „ Neue Zeitschrift für Musik ” (Nowe Czasopismo Muzyczne ) , w którym ostro krytykował powierzchowność sztuki . W ten sposób stworzył „ Davidsbündlerów ” – fikcyjne postacie , takie jak porywczy Florestan i marzycielski Euzebiusz – które odzwierciedlały różne aspekty jego własnej osobowości .

W trakcie tego artystycznego samopoznania, Friedrich Wieck zrodził głęboką miłość do Clary Wieck, córki swojego nauczyciela. Friedrich Wieck jednak stanowczo sprzeciwiał się temu związkowi, obawiając się, że zagrozi on reputacji i karierze jego cudownej córki . Rozpoczęła się długa i wyczerpująca batalia prawna , która ostatecznie zakończyła się w 1840 roku – słynnym „ roku pieśni” Schumanna – ich ślubem. W tym okresie skomponował ponad 150 piosenek w niemal maniakalnym szale , które świadczyły o jego tęsknocie i szczęściu, jakie ostatecznie odnalazł .

charakteryzowało się artystyczną symbiozą i wyzwaniami rodzinnymi ; para miała ośmioro dzieci. Podczas gdy Clara koncertowała po Europie jako uznana pianistka, popularyzując twórczość Roberta, on poszukiwał nowych form i poświęcił się symfonii i muzyce kameralnej. Jednak cienie w jego wnętrzu stawały się coraz dłuższe . Schumann przez całe życie zmagał się z napadami depresji, przeplatanymi okresami niezwykłej produktywności . Problemy zdrowotne, takie jak utrata słuchu i percepcja wewnętrznych głosów , również zaczęły go coraz bardziej dręczyć.

Po przeprowadzce do Düsseldorfu , gdzie pracował jako dyrektor muzyczny miasta , jego stan zdrowia dramatycznie się pogorszył. W 1854 roku, nękany halucynacjami, w chwili rozpaczy popełnił samobójstwo i rzucił się z mostu na Renie do rzeki . Uratował go kapitan parowca , ale jego załamanie psychiczne było całkowite . Na własną prośbę został przeniesiony do szpitala psychiatrycznego Endenich koło Bonn. Tam spędził ostatnie dwa lata życia w izolacji, z dala od ukochanej Klary, aż do śmierci w 1856 roku w wieku 46 lat.

Historia chronologiczna

Wczesne lata i konflikt (1810–1830 )

się 8 czerwca 1810 roku w Zwickau, gdzie Robert urodził się jako syn księgarza . To literackie wychowanie przeniknęło całą jego późniejszą twórczość . Po ukończeniu szkoły średniej w 1828 roku, za namową matki, początkowo kontynuował studia prawnicze w Lipsku, a później w Heidelbergu. Jednak kodeks prawny pozostał mu obcy; zamiast tego zatracił się w poezji Jeana Paula i grze na fortepianie. Koncert wirtuoza skrzypiec Niccolò Paganiniego w 1830 roku ostatecznie okazał się decydujący: Schumann porzucił studia, aby kształcić się na pianistę u Friedricha Wiecka w Lipsku.

Kryzys i nowy początek (1832–1839 )

Marzenie o zostaniu wirtuozem fortepianu prysło jednak gwałtownie, gdy około 1832 roku doznał nieodwracalnego urazu prawej ręki. To, co dla innych oznaczałoby koniec , dla Schumanna stało się kompozytorskim wielkim wybuchem . Od tego czasu skupił się na swoich twórczych dążeniach i w 1834 roku założył „Neue Zeitschrift für Musik” (Nowe czasopismo muzyczne) , które zrewolucjonizowało świat muzyki. W tym czasie skomponował przełomowe utwory fortepianowe, takie jak „Carnaval” i „Kinderszenen” (Sceny z dzieciństwa). Jednocześnie jego podziw dla młodej Clary Wieck przerodził się w głęboką miłość, której jednak zaciekle sprzeciwiał się jej ojciec, Friedrich Wieck .

Rok pieśni i zaślubin (1840–1843 )

Po zaciętej, wieloletniej batalii prawnej z byłym nauczycielem, Robert i Clara w końcu otrzymali pozwolenie na ślub 12 września 1840 roku. Ten rok przeszedł do historii jako „ Rok Pieśni” Schumanna, w którym skomponował ponad 150 utworów w niespotykanym dotąd twórczym szale. Para zamieszkała w Lipsku, gdzie w 1843 roku Schumann przyjął również posadę wykładowcy w nowo założonym konserwatorium pod kierunkiem Feliksa Mendelssohna-Bartholdy’ego. Był to okres jego największej aktywności , w którym zwrócił się również ku muzyce symfonicznej i kameralnej.

Wędrówki i sława (1844–1853 )

Pod koniec 1844 roku rodzina przeniosła się do Drezna. Tam Schumann zmagał się już z problemami zdrowotnymi, ale mimo to stworzył monumentalne dzieła, takie jak Druga Symfonia i opera Genowefa. W 1850 roku został wezwany do Düsseldorfu, aby objąć stanowisko dyrektora muzycznego miasta . Okres ten początkowo naznaczony był euforią , czego odzwierciedleniem była słynna „ Symfonia Reńska ”. Jednak wymagania związane z tym stanowiskiem i narastająca niestabilność psychiczna Schumanna doprowadziły do napięć w orkiestrze. Jasnym punktem w tej późniejszej fazie było spotkanie z młodym Johannesem Brahmsem w 1853 roku, którego Schumann natychmiast ogłosił swoim przyszłym mistrzem .

Tragiczny finał (1854–1856 )

Chronologia kończy się głęboką tragedią. W lutym 1854 roku, po silnych halucynacjach, Schumann podjął próbę samobójczą, topiąc się w Renie. Po uratowaniu, na własną prośbę, został przyjęty do szpitala psychiatrycznego Endenich niedaleko Bonn. Podczas gdy Clara kontynuowała występy, aby utrzymać ośmioosobową rodzinę , Robert stopniowo zapadał na chorobę psychiczną. Zmarł tam 29 lipca 1856 roku, w wieku zaledwie 46 lat.

Styl(e), ruch ( y) i okres(y) muzyczny(e)

Robert Schumann jest uosobieniem kompozytora romantycznego. Jego muzyki i myśli nie da się tak jednoznacznie przypisać do żadnej innej epoki, jak do romantyzmu, a dokładniej do wysokiego romantyzmu XIX wieku.

Epoka: Dusza romantyzmu

Schumann żył i tworzył w czasach, gdy muzyka wyzwalała się od ścisłych, obiektywnych form klasycyzmu (jak u Mozarta czy Haydna) . Romantyzm umieszczał w centrum to, co subiektywne, emocjonalne i fantastyczne. Dla Schumanna muzyka nie była jedynie grą dźwięków , ale środkiem wyrażania idei literackich , marzeń i najgłębszych otchłani emocjonalnych . Był „ poetą przy fortepianie ” , który przełamywał granice między sztukami – zwłaszcza między muzyką a literaturą .

Stare czy nowe? Tradycyjne czy innowacyjne?

Muzyka Schumanna była zdecydowanie „ nowa” i postępowa jak na swoje czasy. Uważał się za orędownika nowej , poetyckiej muzyki. Wraz z innymi entuzjastami założył „ Neue Zeitschrift für Musik ” (Nowe Czasopismo Muzyczne ) , aby prowadzić kampanię przeciwko temu, co nazywał „ filisterstwem”: płytkiej, powierzchownej muzyce wirtuozowskiej , która dominowała w salonach tamtych czasów .

Mimo to nie był ikonoklastą odrzucającym przeszłość. Był wielkim wielbicielem Jana Sebastiana Bacha (barok) i Ludwiga van Beethovena (klasyk). Jego innowacyjność polegała na tym, że czerpał z tych starych fundamentów i wypełniał je zupełnie nową, psychologiczną głębią . Używał starych form, ale „ romantyzował” je, rozbijając je i wypełniając emocjonalnymi fragmentami .

Umiarkowany czy radykalny?

Wczesne lata Schumanna można z pewnością uznać za radykalne. Jego wczesne utwory fortepianowe (takie jak „Carnaval” czy „Kreisleriana”) nie są konwencjonalnymi sonatami, lecz raczej zbiorami krótkich, aforystycznych „ utworów charakterystycznych ” . Utwory te często kończą się nagle, zmieniają nastrój w połowie utworu lub są tak złożone rytmicznie, że współcześni uznali je za „ zagmatwane ” i trudne.

Jego radykalne odejście od przewidywalności było uderzające. Wprowadził do muzyki ideę „ fragmentu” – myśli, których nie trzeba dopełniać, bo nastrój jest ważniejszy niż logiczne rozwiązanie .

późniejszych latach pobytu w Dreźnie i Düsseldorfie stał się bardziej umiarkowany , starając się skupić bardziej na muzyce symfonicznej i oratoryjnej, dążąc do bardziej klasycznych struktur, aby dotrzeć do szerszej publiczności.

Podsumowanie prądów​

Schumann jest pierwowzorem romantyzmu.

Barok: Wykorzystywał polifonię (szczególnie wpływy Bacha), lecz sam nie był kompozytorem barokowym.

Klasycyzm: Podziwiał jego formalną rygorystyczność, ale często uważał, że jest zbyt ograniczający dla jego wybujałych emocji .

Nacjonalizm: Wczesne oznaki nacjonalizmu można odnaleźć w jego twórczości (np. w „ Symfonii reńskiej ” ), ale skupiał się on głównie na sprawach uniwersalno-ludzkich i poetyckich, a nie na politycznej agendzie narodowej.

Neoklasycyzm: Termin ten wszedł do użycia dopiero znacznie później (w XX wieku), ale powrót Schumanna do Bacha i formalna jasność w jego późniejszych latach antycypowały niektóre z tych idei.

Muzyka Schumanna była awangardą swoich czasów – emocjonalnie niechroniona , intelektualnie silnie powiązana i formalnie eksperymentalna.

Gatunki muzyczne

Twórczość muzyczna Roberta Schumanna znana jest z nietypowego , niemal systematycznego podejścia. Często poświęcał się niemal wyłącznie jednemu gatunkowi przez dłuższy czas , eksplorując go do najgłębszych zakamarków , zanim przeszedł do następnego .

Początek: Fortepian jako pamiętnik

W ciągu pierwszych dziesięciu lat swojej kariery kompozytorskiej (ok. 1830–1839 ) Schumann komponował niemal wyłącznie na fortepian . W tym okresie na nowo zdefiniował gatunek cyklicznego utworu charakterologicznego . Zamiast pisać długie, tradycyjne sonaty, łączył krótkie, nastrojowe utwory , często o literackim lub autobiograficznym wydźwięku . Utwory takie jak „Karnawał” i „Sceny z dzieciństwa” są niczym muzyczne mozaiki , w których wprowadzał swoje alter ego , Florestana i Euzebiusza. Dla niego fortepian w tym czasie nie był jedynie instrumentem koncertowym , ale medium intymnych wyznań i poetyckich rozmyślań.

„ Rok Pieśni ” : Połączenie słowa i dźwięku

Rok 1840 to jedna z najsłynniejszych przemian gatunkowych w historii muzyki. W tym tak zwanym „ roku pieśni” ujawniła się liryczna strona Schumanna, który skomponował ponad 150 pieśni na głos i fortepian. W cyklach takich jak „Dichterliebe” (Miłość poety) i „Frauenliebe und -leben” (Miłość i życie kobiety) wyniósł pieśń artystyczną na nowy poziom. Cechą charakterystyczną jego stylu jest to, że fortepian nie tylko akompaniuje śpiewakowi , ale aktywnie komentuje narrację , antycypuje nastroje lub, w rozbudowanych postludiach, zamyka to, co niewypowiedziane . Dla niego muzyka i teksty poetów takich jak Heinrich Heine i Joseph von Eichendorff połączyły się w nierozerwalną całość.

Rozwój pod względem wielkości: występy symfoniczne i koncerty

Opanowawszy gatunki kameralne, Schumann od 1841 roku czuł potrzebę zgłębiania form wielkoformatowych. W bardzo krótkim czasie naszkicował swoją pierwszą symfonię, „ Symfonię wiosenną ” . W swoich czterech symfoniach i słynnym Koncercie fortepianowym a-moll próbował połączyć monumentalne dziedzictwo Beethovena z romantyczną tęsknotą. Jego dzieła orkiestrowe często charakteryzują się gęstym, niemal kameralnym splotem instrumentów, a szczególnie w „ Symfonii reńskiej” (nr 3) uchwycił również nastroje ludowe i świąteczne.

Zanurzenie intelektualne: Muzyka kameralna

W 1842 roku z takim samym zapałem zwrócił się ku muzyce kameralnej. Intensywnie studiował kwartety Mozarta i Haydna, zanim skomponował trzy kwartety smyczkowe i przełomowy Kwintet fortepianowy. Ten ostatni jest obecnie uważany za jedno z najważniejszych dzieł tego gatunku, ponieważ łączył w sobie błyskotliwość fortepianu z głębią kwartetu smyczkowego w sposób, który stał się wzorem dla całego późnego romantyzmu (na przykład dla Johannesa Brahmsa).

Późne dzieła : Dramat i chór

W późniejszych latach spędzonych w Dreźnie i Düsseldorfie , Schumann dążył do połączenia muzyki, śpiewu i teatru na wielkiej scenie . Napisał swoją jedyną operę, „Genowefę”, i poświęcił się wielkim oratoriom świeckim, takim jak „Das Paradies und die Peri”. Jego najbardziej ambitnym projektem były jednak sceny z „Fausta” Goethego, nad którymi pracował przez wiele lat. W tym dziele całkowicie porzucił klasyczne granice gatunków i stworzył rodzaj uniwersalnego dramatu muzycznego, który próbował uchwycić filozoficzną głębię twórczości Goethego dźwiękiem .

Podróż Schumanna przez gatunki nie była więc kwestią przypadkowej kompozycji, ale konsekwentnego zdobywania wszystkich środków wyrazu muzycznego, zawsze kierując się wysokimi standardami literackimi.

Charakterystyka muzyki

Muzyka Roberta Schumanna jest niczym otwarty pamiętnik niezwykle wrażliwej duszy. Charakteryzuje ją cecha, która wyraźnie odróżnia go od współczesnych i czyni go najbardziej radykalnym subiektywistą epoki romantyzmu. Słuchając jego muzyki , nie napotykamy skończonego, dopracowanego dzieła, lecz proces pełen zerwań i głębokich emocji.

Rozdwojenie jaźni : Florestan i Euzebiusz

Być może najbardziej uderzającą cechą jego muzyki jest nieustanna dwoistość . Schumann stworzył dwa literackie alter ego , aby wyrazić swoje kontrastujące cechy charakteru . Florestan uosabia burzliwego , namiętnego i często impulsywnego buntownika. Jego muzyka jest rytmicznie precyzyjna, szybka i potężna. Naprzeciw niego stoi Euzebiusz, marzycielski , introspektywny melancholik, którego fragmenty są często delikatne, płynne i harmonijnie unoszące się. Te dwa bieguny ścierają się ze sobą w niemal każdym z jego dzieł, nadając muzyce niesamowite napięcie psychologiczne.

Niepokój rytmiczny i niejednoznaczność harmoniczna

Muzyka Schumanna często wydaje się niespokojna . Uwielbiał zaciemniać metrum. Nieustannie stosował synkopy , zawieszenia i akcenty na nieakcentowanych uderzeniach, przez co słuchacz często gubi się w rytmie. Czasami nie wie dokładnie, gdzie w takcie znajduje się akcent .

Był również pionierem harmonii. Często rozpoczynał utwory w tonacji innej niż tonika lub pozostawiał zakończenie harmonicznie „ otwarte” – niczym pytanie, na które nie ma odpowiedzi. Ta fragmentaryczna natura jest dla niego typowa : pomysł muzyczny jest często jedynie krótko naszkicowany, a następnie urywa się, by zrobić miejsce na coś nowego .

Dominacja głosów wewnętrznych

Cechą techniczną jego muzyki fortepianowej i kameralnej jest gęsta, często polifoniczna faktura. Podczas gdy w okresie klasycyzmu wyraźna melodia zazwyczaj unosiła się nad akompaniamentem, Schumann przeplata głosy. Często ukrywa melodię w głosach środkowych lub pozwala jej swobodnie przechodzić między dłońmi . Wymaga to od słuchacza (i grającego) dużego skupienia, ponieważ muzyczny rdzeń często jest ukryty pod powierzchnią .

Pomysł poetycki i odniesienia literackie

Schumann rzadko komponował muzykę „ absolutną ”. Niemal zawsze za jego twórczością kryje się poetycka idea. Nie oprawiał opowieści muzyką w sensie muzyki programowej, lecz uchwycił nastrój, nadając mu tytuły w stylu „ Dlaczego? ” , „ W nocy” czy „Marzenie ”. Jego muzyka jest przesiąknięta tajemniczymi przesłaniami i zagadkami . Często ukrywał w partyturach muzyczne szyfry – na przykład w sekwencji muzycznej „ASCH” (miasto swojej ówczesnej ukochanej) w utworze „Karnawał”.

Równość partnerów

W swoich pieśniach i muzyce kameralnej Schumanna fundamentalnie zmienił relację między instrumentami. Dla Schumanna fortepian nigdy nie jest jedynie „ akompaniatorem ” . W pieśni fortepian jest równorzędnym partnerem śpiewaka , często odgrywając to, co tekst jedynie sugeruje. W jego fortepianowych utworach kameralnych (takich jak Kwintet fortepianowy) instrumenty łączą się w gęstą, orkiestrową mozaikę dźwięków, zamiast by fortepian błyszczał jedynie jako solista .

Podsumowując , muzyka Schumanna to sztuka sugestii, introspekcji i intelektualnej głębi. Nie została napisana dla olśniewającego efektu, lecz dla „ słuchacza w ciszy ” .

Efekty i wpływy

Wpływ Roberta Schumanna na historię muzyki jest nie do przecenienia . Był nie tylko twórcą nowych brzmień , ale także wizjonerem, odkrywcą i krytykiem , który fundamentalnie zmienił XIX-wieczne rozumienie muzyki . Jego wpływ można streścić w trzech głównych obszarach: estetycznej reorientacji muzyki, profesjonalizacji krytyki muzycznej oraz promocji kolejnych geniuszy.

Rewolucja w estetyce muzycznej

Schumann zerwał z poglądem, że muzyka powinna służyć czystej przyjemności lub formalnej doskonałości. Ugruntował ideę, że muzyka jest medium przekazu treści literackich i psychologicznych. Poprzez swoje cykliczne utwory fortepianowe i pieśni wywarł znaczący wpływ na sposób, w jaki kompozytorzy po nim opowiadali historie . Pokazał, że krótki utwór charakterystyczny może posiadać równie wielką głębię, co monumentalna symfonia. Jego wykorzystanie fortepianu w pieśniach – jako równoprawnego partnera głosu – ustanowiło standardy , które naśladowali tacy kompozytorzy jak Johannes Brahms, Hugo Wolf, a później nawet Richard Strauss. Jego zamiłowanie do muzycznych zagadek i szyfrów zainspirowało późniejszych kompozytorów do włączania do swoich partytur również przesłań autobiograficznych lub symbolicznych.

Współczynnik mocy: nowe czasopismo o muzyce

Jako współzałożyciel i wieloletni redaktor „Neue Zeitschrift für Musik” (Nowego Czasopisma Muzycznego ), Schumann stworzył pierwsze nowoczesne czasopismo krytyki muzycznej. Używał swojej twórczości jako broni przeciwko „ filisterstwu” – powierzchownej kulturze muzycznej skupionej wyłącznie na wirtuozerii . W ten sposób wpływał na gusta publiczności i wymagał od słuchaczy intelektualnego zaangażowania w sztukę . Jego literackie podejście do krytyki, często przedstawiane jako dialogi między fikcyjnymi członkami „Davidsbündlera” (Związku Dawidów) , kształtowało styl dziennikarstwa muzycznego przez dekady. To on przywrócił w powszechnej świadomości znaczenie Jana Sebastiana Bacha dla muzyki współczesnej , wspierając w ten sposób „ renesans Bacha ” .

Odkrywca i mentor

Być może jego najbardziej bezpośrednim wpływem był instynkt wyczuwania niezwykłego talentu . Schumann posiadał rzadki dar rozpoznawania geniuszu, zanim zrobiła to reszta świata. To on wprowadził młodego Fryderyka Chopina do Niemiec słowami: „Czapki z głów, panowie, geniusz!”. Jego najważniejszym wpływem było jednak odkrycie Johannesa Brahmsa. Swoim słynnym artykułem „ Neue Bahnen ” ( Nowe ścieżki ) z dnia na dzień umieścił tego wówczas zupełnie nieznanego 20- latka w centrum uwagi świata muzyki. Bez wizjonerskiego wsparcia Schumanna i jego późniejszej przyjaźni (do której należała również Clara Schumann), droga Brahmsa – a tym samym znaczna część późnoromantycznej tradycji muzycznej – mogłaby potoczyć się zupełnie inaczej .

Dziedzictwo w epoce nowożytnej

Zamiłowanie Schumanna do fragmentaryczności, nagłego charakteru i ukazywania skrajnych stanów psychicznych uczyniło go wczesnym prekursorem modernizmu . Kompozytorzy tacy jak Gustav Mahler, a w XX wieku Alban Berg i Heinz Holliger, wielokrotnie odwoływali się do odwagi Schumanna w przyjmowaniu subiektywnej prawdy i formalnej otwartości. Pozostawił po sobie świat muzyczny odważniejszy, bardziej literacki i psychologicznie bardziej złożony niż ten, w którym się urodził.

Działalność muzyczna inna niż komponowanie

1. Wpływowy krytyk muzyczny i publicysta

Schumann był jednym z najważniejszych kompozytorów muzycznych w historii. Zdawał sobie sprawę, że muzyce jego czasów groziło popadnięcie w płyciznę i techniczne sztuczki (tzw. „ filisterstwo ” ).

Założenie „Neue Zeitschrift für Musik ” (1834): W Lipsku założył to specjalistyczne czasopismo, które redagował przez dziesięć lat. Stał się ono głosem muzycznego romantyzmu.

Krytyka literacka: Często pisał swoje recenzje w formie dialogów lub narracji poetyckich . Czyniąc to, wykorzystywał swoje fikcyjne postacie Florestana (namiętnego) i Euzebiusza (marzyciela ), aby przedstawić dzieła z różnych perspektyw.

Odkrywca talentów: Schumann posiadał „ geniusz truflowej świni” w zakresie jakości . Pomógł Fryderykowi Chopinowi , Hectorowi Berliozowi , a zwłaszcza młodemu Johannesowi Brahmsowi osiągnąć przełom dzięki entuzjastycznym artykułom.

Nieudany wirtuoz i pedagog

Początkowo Schumann chciał podbić sale koncertowe jako pianista.

Studia u Wiecka: Poświęcił lata na rygorystyczne treningi pod okiem Friedricha Wiecka. Po kontuzji ręki, która przerwała jego karierę solową, skupił się na trenowaniu innych.

Działalność dydaktyczna : W 1843 roku został mianowany przez Felixa Mendelssohna Bartholdy’ego nauczycielem gry na fortepianie , kompozycji i czytania partytur w nowo założonym Konserwatorium Lipskim . Był jednak raczej małomówny i uważano go za osobę o niewielkim talencie pedagogicznym , gdyż często pogrążał się w myślach.

3. Dyrygent i kierownik muzyczny

W późniejszych latach Schumann dążył do uzyskania stabilnej pozycji jako dyrygent orkiestr i chórów .

Dyrygentura chóralna w Dreźnie: Od 1847 roku objął kierownictwo Liedertafel ( towarzystwa chóralnego) , a później założył „ Verein für Chorgesang ” ( Stowarzyszenie Śpiewu Chóralnego) . Uwielbiał pracę z chórami , ponieważ pozwalała mu ona oddawać się swojej pasji do struktur polifonicznych i poezji ludowej.

Miejski Dyrektor Muzyczny w Düsseldorfie (1850–1853 ) : Było to jego najbardziej prestiżowe stanowisko . Odpowiadał za kierowanie koncertami abonamentowymi i muzyką kościelną.

Trudności na podium: Choć cieszył się dużym szacunkiem, okazał się trudnym dyrygentem. Jego introwertyczna natura i narastające problemy zdrowotne utrudniały komunikację z orkiestrą, co ostatecznie doprowadziło do napięć i rezygnacji .

4. Kolekcjoner i archiwista ( Człowiek Książki )

Schumann był skrupulatnym dokumentalistą swojego życia i historii muzyki.

Księgi domowe i dzienniki projektów: Przez dziesięciolecia skrupulatnie dokumentował swoje wydatki , lektury i postępy w komponowaniu. Dokumenty te należą obecnie do najcenniejszych źródeł dla muzykologii .

Studia Bacha: Był głęboko oddany studiowaniu dzieł J.S. Bacha i zachęcał swoich współczesnych (oraz swoją żonę Clarę) do utrwalania swojego warsztatu poprzez codzienne studiowanie fug .

5. Mentor i osoba wspierająca

Oprócz pracy dziennikarskiej, Schumann działał za kulisami jako mentor. Korespondował z niemal wszystkimi czołowymi postaciami swoich czasów i stworzył sieć kontaktów, która utrwaliła estetyczne wartości wysokiego romantyzmu. Odegrał kluczową rolę w ponownym odkryciu i pośmiertnej premierze muzyki Franza Schuberta (zwłaszcza jego „ Wielkiej Symfonii C-dur ” ) .

Podsumowując , Schumann był intelektualistą muzyki. Nie chciał tylko słuchać muzyki , ale ją rozumieć, wyjaśniać i ulepszać poprzez edukację i krytykę.

Aktywności poza muzyką

Poza stronami swojej muzyki, Robert Schumann był człowiekiem słowa, intelektu i wnikliwym obserwatorem swoich czasów. Jego działalność poza czystą muzyką była niemal zawsze ściśle związana z jego intelektualną tożsamością .

Oto najważniejsze obszary aktywności Schumanna poza muzyką:

1. Literatura i pisanie

książek ” od dzieciństwa . Jego ojciec był księgarzem i wydawcą, co znacząco ukształtowało światopogląd Roberta.

Poezja i proza: W młodości Schumann sam pisał wiersze, szkice dramatyczne i teksty narracyjne . Był zagorzałym wielbicielem Jeana Paula i E.T.A. Hoffmanna. Ta literacka żyłka znalazła później odzwierciedlenie w jego recenzjach muzycznych, które często przypominały raczej krótkie powieści niż analizy techniczne.

Prowadzenie pamiętnika : Był obsesyjnym kronikarzem. Przez dziesięciolecia prowadził szczegółowe dzienniki , relacje z podróży i tak zwane „ księgi domowe ” . Zapisywał w nich nie tylko wydatki, ale także lektury , spacery i intymne przemyślenia na temat swojego małżeństwa z Klarą.

2. Skrupulatne budżetowanie i prowadzenie dokumentacji

Schumann miał wręcz obsesyjne zamiłowanie do porządku i dokumentacji, co stoi w jaskrawej sprzeczności z jego reputacją „ marzycielskiego romantyka ”.

Statystyki: Prowadził spisy wszystkiego : win w piwnicy, książek, które przeczytał , listów, które otrzymał i napisał, a także honorariów za swoje dzieła.

Listy projektów: Opracowywał szczegółowe plany przyszłych projektów , z których wiele nigdy nie zostało zrealizowanych, ale które pokazują , jak systematycznie pracował jego umysł.

3. Szachy i spotkania towarzyskie

W młodości Schumann był osobą bardzo towarzyską, choć często zachowywał się w sposób raczej spostrzegawczy i małomówny.

Szachy: Był zapalonym szachistą. Postrzegał szachy jako wyzwanie intelektualne, podobne do matematycznej struktury muzyki (zwłaszcza Bacha ) .

regularnie spotykał się z przyjaciółmi i współpracownikami (tzw. „ Davidsbund ” ) w pubach takich jak „ Kaffeebaum ” . Dyskutowali tam o polityce, dyskutowali o literaturze i – co było dość typowe dla tamtych czasów – palili mnóstwo cygar i pili piwo.

4. Przyroda i piesze wędrówki

Podobnie jak wielu romantyków, Schumann szukał inspiracji i ukojenia w przyrodzie, by zaspokoić często nadmiernie pobudzone nerwy.

Długie spacery : Był zapalonym piechurem. Szczególnie podczas pobytu w Dreźnie i Düsseldorfie , prawie codziennie odbywał długie spacery . Były one sposobem na wewnętrzną refleksję i ukojenie narastającego napięcia psychicznego.

Podróże: Podejmował podróże edukacyjne, m.in. do Włoch (1829), które ukształtowały jego poglądy estetyczne na sztukę i architekturę , choć do muzyki włoskiej odnosił się raczej sceptycznie .

5. Człowiek rodzinny i filantrop

Pomimo kryzysów psychicznych Schumann bardzo poważnie traktował swoją rolę głowy rodziny.

Edukacja: Intensywnie poświęcał się rozwojowi intelektualnemu swoich ośmiorga dzieci. Stworzył dla nich „ księgę wspomnień ” , w której zapisywał ich rozwój i drobne doświadczenia.

Bezpieczeństwo finansowe : Bardzo dbał o bezpieczeństwo finansowe swojej rodziny, pracując jako redaktor i kompozytor , co stanowiło ogromne wyzwanie w czasach, gdy nie było stałych praw autorskich.

Życie Schumanna poza muzyką nie było zatem w żadnym razie „ niemuzyczne ” , lecz raczej nieustannym poszukiwaniem struktury, wykształcenia i poetyckiej głębi.

Jako gracz

Jeśli spojrzeć na historię Roberta Schumanna z perspektywy muzyka – czyli pianisty – to jest to opowieść o wielkiej ambicji, obsesji na punkcie techniki i tragicznej porażce, która na zawsze zmieniła historię muzyki .

Marzenie o zostaniu wirtuozem

Wyobraź sobie młodego Schumanna w Lipsku: jest nim zafascynowany. To era wielkich wirtuozów fortepianu, takich jak Paganini (na skrzypcach) czy Liszt. Schumann nie chce tylko grać; chce być najlepszy. Całe jego codzienne życie kręci się wokół fortepianu. Przeprowadza się do domu swojego nauczyciela, Friedricha Wiecka, aby ćwiczyć w każdej wolnej chwili . Jako pianista jest w tym czasie prawdziwą potęgą – uwielbia duże skoki , złożone rytmy i niesamowitą szybkość.

Metoda radykalnych ćwiczeń

Schumann był jednak niecierpliwy. Czuł , że czwarty i piąty palec prawej ręki są zbyt słabe, by poradzić sobie z błyskotliwymi biegami, które słyszał w głowie . Tu zaczyna się mroczny rozdział jego kariery: eksperymentował z urządzeniami mechanicznymi. Istnieją doniesienia o urządzeniu zwanym „Chiroplast”, czyli domowej roboty temblaku, mającym na celu izolację i rozciąganie palców. Trenował do wyczerpania , ignorując ból i oznaki drętwienia.

Nagły koniec

Potem nadchodzi katastrofa, której obawia się każdy muzyk . Pewnego dnia zauważa, że traci kontrolę nad środkowym palcem prawej ręki. Próbuje wszystkiego: kąpieli w krwi zwierząt, kuracji homeopatycznych , miesięcy odpoczynku. Diagnoza jest jednak ostateczna – jego ręka jest pozbawiona możliwości gry wirtuozowskiej . Robert Schumann , dwudziestoparoletni, jest skończony jako wykonawca. Scena, którą tak desperacko pragnął zdobyć, jest dla niego na zawsze zamknięta.

Gracz staje się twórcą

Ale właśnie tu dokonuje się cud: ponieważ sam nie może już grać, zaczyna pisać muzykę dla rąk innej osoby – dla Clary Wieck. Clara staje się jego wyciągniętą ręką, jego „ prawą ręką ” . Jako pianista , Schumann przenosi całą swoją wirtuozerię na swoje kompozycje. Jego utwory do dziś pozostają legendą wśród pianistów .

Chwyt: Często stosuje bardzo niewygodne chwyty, które są wynikiem kontuzji jego ręki lub niekonwencjonalnej techniki.

Intymność: Ponieważ nie może już polegać na zewnętrznym blasku, przenosi punkt ciężkości swojej techniki do wewnątrz. Jego muzyka wymaga od grającego ogromnej kontroli nad barwą wewnętrznych głosów.

Fortepian „ mówiący”: Już nie gra nut , ale uczucia . Jako muzyk, musisz uczyć się od Schumanna, jak sprawić, by fortepian przemówił jak poeta.

Dziedzictwo gracza​

Choć Schumann poniósł porażkę jako pianista koncertowy, jego wpływ na technikę gry na fortepianie jest ogromny. Zmusił pianistów do odejścia od czysto mechanicznego „brzęczenia ” i przejścia do myślenia orkiestrowego. Grając dziś Schumanna, zawsze podąża się za jego walką z własną słabością fizyczną i bezgraniczną miłością do instrumentu.

Muzyczna rodzina

1. Clara Schumann (żona)

Jest centralną postacią w życiu Roberta. Urodzona jako Clara Wieck, była cudownym dzieckiem i już przed ślubem z Robertem była cenioną wirtuozerką fortepianu w całej Europie.

Wykonawca: Po kontuzji ręki Roberta stała się jego najważniejszą ambasadorką. Wykonała prawykonania niemal wszystkich jego utworów fortepianowych .

Kompozytorka: Clara sama była niezwykle utalentowaną kompozytorką, choć często wątpiła w swój talent w cieniu męża. Jej dzieła (np. koncert fortepianowy) są dziś na nowo odkrywane.

Menadżerka: Po śmierci Roberta zapewniła rodzinie dochody poprzez trasy koncertowe i opublikowała pierwsze pełne wydanie jego dzieł.

2. Friedrich Wieck (teść i nauczyciel)

Friedrich Wieck był jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci w życiu Schumanna. Był szanowanym, ale niezwykle surowym nauczycielem gry na fortepianie w Lipsku.

Mentor: Uczył zarówno Clarę, jak i Roberta. Bez jego rygorystycznego szkolenia Robert mógłby nigdy nie zanurzyć się tak głęboko w muzyce fortepianowej.

Przeciwnik: Walczył ze wszelkimi możliwymi sposobami (w tym z pomówieniami w sądzie) o małżeństwo Roberta z córką, gdyż obawiał się, że Robert jest niestabilny emocjonalnie i zrujnuje karierę Clary.

3. Dzieci: Muzyczna sukcesja

Robert i Clara mieli w sumie ośmioro dzieci. Muzyka odgrywała centralną rolę w ich domu, ale losy dzieci często były przyćmiewane przez dziedzictwo ojca .

Marie i Eugenie: Obie zostały nauczycielkami gry na fortepianie i podtrzymywały dziedzictwo swoich rodziców. Eugenie później napisała ważne wspomnienia o swojej rodzinie.

Feliks: Najmłodsze dziecko było utalentowanym skrzypkiem i poetą. Johannes Brahms skomponował nawet muzykę do niektórych jego wierszy. Feliks zmarł jednak młodo na gruźlicę.

4. Johannes Brahms: „Powinowactwo z wyboru”

Mimo że nie byli spokrewnieni biologicznie, Johannes Brahms stał się najbliższym członkiem rodziny w sensie artystycznym .

Syn duchowy: Kiedy młody Brahms pojawił się w domu Schumannów w 1853 roku, Robert natychmiast rozpoznał w nim muzycznego spadkobiercę.

Filar rodziny: Podczas pobytu Roberta w sanatorium Endenich, Brahms opiekował się Klarą i dziećmi. Głęboka (i prawdopodobnie platoniczna) miłość między Klarą a Brahmsem pozostała dożywotnią więzią, która ukształtowała rodzinę Schumannów .

5. Rodzina pochodzenia: Literatura przed muzyką

W przeciwieństwie do Bacha i Mozarta Robert nie pochodził z muzycznej dynastii.

August Schumann (ojciec): Był księgarzem i wydawcą. Robert odziedziczył po nim miłość do literatury, która uczyniła jego muzykę tak wyjątkową.

Christiane Schumann (matka): Interesowała się muzyką, ale nie uważała jej za bezpieczny sposób zarabiania na życie, dlatego początkowo namawiała Roberta na studia prawnicze .

Szczególne dziedzictwo: „ Dziennik małżeński ” , który Robert i Clara prowadzili razem, świadczy o wyjątkowej współpracy intelektualnej. W nim co tydzień wymieniali się informacjami na temat swoich kompozycji , postępów w grze na fortepianie i edukacji muzycznej swoich dzieci.

Relacje z kompozytorami

1. Felix Mendelssohn Bartholdy: Podziw i przyjaźń

Mendelssohn był dla Schumanna złotym standardem. Obaj mieszkali w Lipsku w tym samym czasie i utrzymywali bliskie stosunki.

Relacja : Schumann podziwiał Mendelssohna i nazywał go „ Mozartem XIX wieku ” . Podziwiał formalną doskonałość Mendelssohna i jego lekkość.

Współpraca: Mendelssohn dyrygował światowymi premierami I Symfonii i Koncertu fortepianowego Schumanna. Powołał również Schumanna na stanowisko nauczyciela w Konserwatorium Lipskim, które sam założył .

Kontrast: podczas gdy Schumann niemal szanował Mendelssohna, ten drugi był raczej powściągliwy w stosunku do często nieporadnej i eksperymentalnej muzyki Schumanna, ale cenił go jako ważnego intelektualistę.

2. Johannes Brahms: Mentor i Dziedzic

Spotkanie młodego Brahmsa w 1853 roku jest jednym z najsłynniejszych epizodów w historii muzyki.

Odkrycie: 20-letni Brahms zapukał bez zapowiedzi do drzwi Schumanna w Düsseldorfie . Po zagraniu dla niego, Schumann był tak przepełniony entuzjazmem , że po latach milczenia radiowego ponownie sięgnął po pióro i napisał artykuł „ Nowe ścieżki”, w którym ogłosił Brahmsa nadchodzącym zbawcą muzyki.

Głęboka więź: Brahms stał się najbliższym powiernikiem rodziny. Podczas pobytu Roberta w zakładzie psychiatrycznym Endenich, Brahms był najważniejszym wsparciem Clary Schumann . Ta trójkątna relacja ukształtowała całe życie i twórczość Brahmsa .

3. Fryderyk Chopin : Rozpoznanie z daleka

Mimo że obaj spotkali się osobiście tylko dwa razy , Schumann odegrał kluczową rolę w sukcesie Chopina w Niemczech .

Moment, w którym „ czapki z głów ” znikają : W 1831 roku Schumann napisał swoją pierwszą znaczącą krytykę Wariacji op. 2 Chopina. Zdanie „ Czapki z głów, panowie, geniusz!” stało się legendarne .

Nieodwzajemniona miłość: Schumann zadedykował Chopinowi swoje dzieło „Kreisleriana”. Chopin jednak niewiele rozumiał z często chaotycznie brzmiącej, przesyconej literaturą muzyki Schumanna. W podziękowaniu dedykował mu Balladę nr 2, ale zachował artystyczny dystans.

4. Franz Liszt: Między fascynacją a alienacją

Liszt i Schumann uosabiali dwie odmienne strony romantyzmu: Liszt był genialnym kosmopolitą i wirtuozem, Schumann zaś introwertycznym poetą.

Dedykacje: Wymienili się wspaniałymi gestami. Schumann zadedykował Lisztowi swoją monumentalną Fantazję C-dur, a Liszt odwdzięczył się później, dedykując mu swoją słynną Sonatę h-moll.

Konflikt: Liszt był wielkim zwolennikiem muzyki Schumanna i grał ją na swoich koncertach. Jednak na płaszczyźnie osobistej nie byli zgodni. Do starcia doszło podczas kolacji w Dreźnie, gdy Liszt wygłosił lekceważące uwagi na temat Mendelssohna – niewybaczalny afront wobec lojalnego Schumanna.

5. Richard Wagner: Kontrastujące światy

Obaj giganci spotkali się w Dreźnie, ale ich charaktery mocno się ze sobą zderzyły .

Pojedynek słowny: Schumann, raczej małomówny myśliciel, czuł się przytłoczony nieustannym potokiem słów Wagnera. Wagner z kolei narzekał, że z Schumannem nie da się o niczym dyskutować , bo on „ po prostu tam siedzi ” .

artystyczne : Schumann początkowo ostro krytykował operę Wagnera Tannhäuser ( uznał muzykę za „ amoralną ” ), później częściowo zrewidował swoje zdanie , ale pozostał sceptyczny wobec koncepcji Wagnera „ Gesamtkunstwerk”.

6. Hector Berlioz: Wizjoner- kolega

Schumann był jednym z pierwszych w Niemczech, który docenił znaczenie Francuza Hectora Berlioza. Napisał ponad 40-stronicową analizę Symfonii fantastycznej, aby wyjaśnić niemieckiej publiczności, że radykalna muzyka programowa Berlioza , pomimo całej swojej dzikości, posiada logiczną strukturę wewnętrzną.

Schumann był zatem doskonałym „ zrozumieniem” swoich kolegów. Posiadał rzadką umiejętność dostrzegania i promowania wielkości innych , nawet jeśli podążali zupełnie inną drogą niż on.

Podobni kompozytorzy

1. Johannes Brahms ( ” Pokrewna dusza ” )

Brahms jest najbardziej podobny do Schumanna pod względem głębi emocjonalnej i gęstości kompozycyjnej.

Podobieństwo : Obaj uwielbiali otulać melodie gęstą, polifoniczną fakturą . Podobnie jak Schumann, Brahms często wykorzystywał fortepian w orkiestracji i unikał powierzchownych efektów .

Różnica: Podczas gdy Schumann często komponował impulsywnie i fragmentarycznie ( „ liczy się moment” ), Brahms był mistrzem ścisłej, rozbudowanej formy.

2. Fré déric Chopin ( „ Poeta fortepianowy ” )

Mimo że ich style brzmią inaczej, łączy je istota romantyzmu fortepianowego.

Podobieństwo : Obaj uczynili fortepian głównym medium intymnych wyznań . Podobnie jak „Karnawał” Schumanna, wiele utworów Chopina (np. Preludia ) składa się z krótkich, bardzo skoncentrowanych utworów charakterystycznych , oddających jeden nastrój.

Różnica: Chopin jest bardziej elegancki i zorientowany na włoski śpiew bel canto, podczas gdy muzyka Schumanna jest często bardziej „ niemiecka ” , kanciasta i silniej inspirowana literaturą.

3. Edvard Grieg ( Nordycki Schumann )

Griega często uważa się za bezpośredniego spadkobiercę lirycznej twórczości Schumanna.

Podobieństwo : Utwory liryczne Griega na fortepian są bezpośrednimi spadkobiercami „Kinderszene” lub „Albumu dla młodzieży” Schumanna . Oba utwory miały dar wyczarowywania całego świata lub krajobrazu za pomocą zaledwie kilku taktów .

Wpływ: Grieg studiował w Lipsku, mieście Schumanna, a jego słynny Koncert fortepianowy a-moll pod względem struktury i nastroju (a nawet tonacji) jest wyraźnym hołdem dla Koncertu fortepianowego samego Schumanna.

4. Hugo Wolf ( Następca Pieśni )

Miłośnicy psychologicznej głębi pieśni Schumanna znajdą jej konsekwentną kontynuację w utworach Hugo Wolfa .

Podobieństwo : Wolf przejął od Schumanna ideę, że fortepian jest absolutnie równy śpiewakowi . Doprowadził związek między słowem a dźwiękiem do skrajności – w jego twórczości fortepian często staje się psychologicznym komentatorem tekstu, jak w „Dichterliebe” Schumanna.

5. Fanny i Felix Mendelssohn ( Przyjaciele z Lipska )

Zwłaszcza utwory fortepianowe Fanny Hensel (siostry Mendelssohna) odznaczają się podobną „ intymnością” jak utwory Schumanna.

Podobieństwo : Gatunek pieśni bez słów (kultywowany przez obu Mendelssohnów) podziela z muzyką Schumanna ideę, że instrument może opowiedzieć historię bez potrzeby tekstu .

Dlaczego są do niego podobni?

Podsumowując , kompozytorzy ci przypominają Schumanna w następujących kwestiach:

Subiektywność : Muzyka jest wyznaniem siebie.

Bliskość literacka : granica między poezją i dźwiękiem zaciera się.

W skrócie: Mistrzostwo w wyrażaniu zwięzłym i aforystycznym.

Relacje

1. Clara Schumann (Solistka)

Choć była jego żoną, ich relacje należy rozpatrywać wyłącznie na płaszczyźnie zawodowej: była jego najważniejszą tłumaczką.

Związek: Ponieważ Robert nie mógł już występować publicznie z powodu kontuzji ręki , Clara stała się jego „głosem”. Była jedną z najbardziej znanych na świecie pianistek XIX wieku.

Efekt: Broniła jego twórczości, mimo sprzeciwu publiczności i krytyków, którzy często uważali muzykę Roberta za „zbyt trudną” lub „zawiłą”. Bez jej wirtuozerskiej gry i pracy pedagogicznej , utwory fortepianowe Schumanna prawdopodobnie nie zyskałyby popularności za jego życia.

2. Józef Joachim (Skrzypek)

Skrzypek Joseph Joachim był, obok Brahmsa, najważniejszym młodym muzykiem w późniejszym kręgu Schumanna.

Inspiracja: Schumann był tak zafascynowany grą Joachima, że napisał specjalnie dla niego Fantazję na skrzypce i orkiestrę oraz Koncert skrzypcowy .

Tragedia: Koncert skrzypcowy nigdy nie został wykonany za życia Schumanna . Joachim, pod wpływem pogorszenia stanu psychicznego Roberta, uznał go za „ niemożliwy do zagrania” i częściowo niespójny, dlatego jego prawykonanie odbyło się dopiero po kilkudziesięciu latach . Joachim pozostał jednak bliskim przyjacielem rodziny przez całe życie i oddanym interpretatorem muzyki kameralnej Schumanna.

3. Orkiestra Gewandhaus w Lipsku

Lipski Gewandhaus był najważniejszym laboratorium Schumanna dla jego pomysłów orkiestrowych.

Miejsce premiery : Pod dyrekcją Mendelssohna , ta światowej klasy orkiestra wykonała wiele jego najważniejszych dzieł, w tym I Symfonię („Symfonię Wiosenną ” ) .

Tarcie zawodowe: Schumann poznał tu możliwości techniczne orkiestry , co znacząco wpłynęło na jego sztukę instrumentacji (często krytykowaną za „zbytnie przypominanie fortepianu”).

4. Orkiestra Symfoniczna w Düsseldorfie (Powszechne Towarzystwo Muzyczne)

Związek Schumanna z tą orkiestrą stanowi tragiczny punkt kulminacyjny jego kariery dyrygenta.

Stanowisko: W 1850 roku objął stanowisko Miejskiego Dyrektora Muzycznego w Düsseldorfie . Dyrygował orkiestrą i chórem .

Konflikt: Schumann nie był naturalnym liderem na podium. Był introwertyczny, często pogrążony w myślach i dawał zbyt mało wyraźnych sygnałów. Muzycy zaczęli się buntować, czując się niepewnie . Doprowadziło to do publicznego upokorzenia, gdy komitet orkiestrowy w końcu zażądał od niego, aby dyrygował wyłącznie własnymi utworami, a resztę dyrygowania pozostawił swojemu zastępcy .

5. Ferdinand David (Koncertmistrz)

Ferdinand David był legendarnym koncertmistrzem orkiestry Gewandhaus i bliskim powiernikiem Schumanna.

Doradca: Udzielał Schumannowi obszernych porad technicznych w zakresie gry na skrzypcach. Schumann zadedykował mu swoją I Sonatę skrzypcową. David był łącznikiem między wizjonerskimi pomysłami Schumanna a ich praktyczną realizacją na instrumentach smyczkowych.

6. Śpiewacy : Wilhelmine Schröder – Devrient

W pieśniach Schumann szukał kontaktu z najwybitniejszymi głosami swoich czasów.

Muza dramatyczna: Słynna sopranistka Wilhelmine Schröder – Devrient (bliska przyjaciółka Wagnera) inspirowała go swoją dramatyczną ekspresją. Schumann cenił śpiewaków , którzy nie tylko wydobywali dźwięki , ale także ucieleśniali „poetycką ideę” tekstu .

Podsumowanie dynamiki

Relacje Schumanna z solistami i orkiestrami często charakteryzowały się paradoksem : komponował muzykę niezwykle wymagającą technicznie i wyprzedzającą swoje czasy, a jednocześnie brakowało mu komunikacyjnej determinacji , niezbędnej dyrygentowi lub nauczycielowi do wdrażania tej muzyki w codzienne życie. Polegał na wiernych przyjaciołach, takich jak Clara, Joachim i David, którzy sprawiali, że jego wizje stawały się słyszalne .

Relacje z osobami niebędącymi muzykami

Bogowie literatury )

Choć Schumann nie znał żadnego z nich osobiście ( Jean Paul zmarł w 1825 r.), byli oni najważniejszymi „ krewnymi” z jego młodości.

Jean Paul: Był absolutnym idolem Schumanna. Robert napisał kiedyś, że więcej nauczył się o kontrapunkcie od Jeana Paula niż od swojego nauczyciela muzyki. Schumann bezpośrednio przeniósł fragmentaryczny, humorystyczny i często zagmatwany styl narracji poety do swojej muzyki (np. w Papillons czy Carnaval).

E.T.A. Hoffmann: Postać kapelmistrza Kreislera z powieści Hoffmanna stała się pierwowzorem dla „Kreislerianów” Schumanna. Mroczny , fantastyczny świat Hoffmanna ukształtował pojmowanie przez Schumanna artysty jako przekraczającego granicę między geniuszem a szaleństwem.

2. Friedrich Wieck (Mentor i przeciwnik)

Chociaż Wieck był nauczycielem gry na fortepianie , należy rozpatrywać jego relacje także na płaszczyźnie osobistej i prawnej.

Przybrany ojciec: Robert mieszkał przez pewien czas w domu Wiecka. Relacje między nimi charakteryzowały się podziwem , który przerodził się w otwartą nienawiść, gdy Wieck zabronił mu małżeństwa z Clarą.

Proces: Związek przerodził się w wieloletnią, prawną kłótnię. Wieck próbował w sądzie przedstawić Roberta jako pijanego i niezdolnego do działania , co trwale wpłynęło na stan emocjonalny Schumanna .

3. Lekarze : dr Franz Richarz i inni

Ze względu na jego cierpienie psychiczne i fizyczne, lekarze odgrywali w jego życiu centralną rolę.

Dr Franz Richarz: Był dyrektorem sanatorium w Endenich, gdzie Schumann spędził ostatnie dwa lata życia. Relacje między nimi były trudne: Richarz uważał, że pacjenci potrzebują absolutnego odpoczynku i latami trzymał Clarę z dala od wizyt – decyzja, która do dziś budzi kontrowersje wśród historyków.

Dr Moritz Reuter: Bliski przyjaciel z Lipska, który doradzał Schumannowi w związku z jego wczesnymi problemami z ręką i pierwszymi epizodami depresyjnymi.

4. Malarstwo i sztuki piękne: Eduard Bendemann

Podczas pobytu w Dreźnie i Düsseldorfie Schumann starał się nawiązać kontakt z czołowymi malarzami swojej epoki.

Eduard Bendemann: Był ważnym malarzem Szkoły Malarstwa w Düsseldorfie i bliskim przyjacielem Schumannów. Rodzina obracała się w kręgach profesorów akademii.

Wzajemna inspiracja: Kontakty te wpłynęły na zainteresowanie Schumanna związkiem między dźwiękiem a obrazem, co znalazło odzwierciedlenie w jego eksperymentach z muzyką programową i projektach scenicznych .

5. Wydawcy: Härtel i Kistner

Schumann był przebiegłym biznesmenem i pozostawał w ciągłym kontakcie z największymi wydawcami muzycznymi swoich czasów, szczególnie z Breitkopfem i Härtelem .

Korespondencja: Jego listy do wydawców ukazują Schumanna, który przywiązywał dużą wagę do oprawy graficznej swoich wydań muzycznych. Walczył o uczciwe honoraria i estetyczną prezentację swoich utworów, wiedząc, że słowo pisane i wydrukowana partytura to jego miejsce wiecznego spoczynku dla potomności.

Rodzina księgarzy : dziedzictwo ojca

Nie można zignorować relacji Roberta z ojcem, Augustem Schumannem. Był on księgarzem i leksykografem. Dzięki niemu Robert poznał świat słowników, encyklopedii i prac systematycznych. Ten wczesny wpływ „nie- muzyka ” uczynił Roberta najbardziej intelektualnym kompozytorem swojego pokolenia.

Streszczenie

Świat Schumanna był światem literackim, który dopiero później przełożył na muzykę . Jego najbliższe relacje z osobami niebędącymi muzykami służyły mu jako intelektualne pożywienie: poeci dostarczali idei, wydawcy dystrybucji, a lekarze starali się (często na próżno) utrzymać kruchą równowagę jego umysłu.

Ważne utwory na fortepian solo

Utwory fortepianowe Roberta Schumanna stanowią serce romantycznej muzyki fortepianowej. Prawie wszystkie jego ważne utwory solowe powstały w latach 30. XIX wieku, kiedy to fortepian pełnił funkcję osobistego pamiętnika . Jego dzieła nie są klasycznymi sonatami, lecz często zbiorami krótkich, charakterystycznych utworów , połączonych wątkiem poetyckim .

Oto najważniejsze wydarzenia:

1. Karnawał op. 9

To dzieło jest jedną z najbardziej pomysłowych kompozycji w historii muzyki. Przedstawia bal maskowy, na którym spotykają się różne postacie.

Bohaterowie: pojawiają się tu alter ego Schumanna – Florestan i Euzebiusz, ale także prawdziwi ludzie, tacy jak Chopin i Paganini, a także postacie z komedii dell’arte – Pierrot i Arlekin.

Zagadka : Prawie wszystkie utwory oparte są na sekwencji muzycznej ASCH (nazwa rodzinnego miasta ówczesnej narzeczonej kompozytora, Ernestine von Fricken) .

2. Sceny z dzieciństwa, op. 15

Wbrew powszechnemu błędnemu przekonaniu nie jest to muzyka dla dzieci , lecz refleksja dorosłego na temat dzieciństwa – „ Refleksje starszego człowieka dla starszych ludzi ” , jak powiedział sam Schumann.

Marzenie : Najbardziej znanym utworem cyklu jest Marzenie , który dzięki swej prostej, lecz głębokiej melodyjności stał się kwintesencją romantyzmu.

Styl: Utwory charakteryzują się poetycką prostotą, technicznie mniej wirtuozowską, lecz muzycznie bardzo wrażliwą.

3. Kreisleriana op. 16

Dzieło to uważane jest za jedno z najwspanialszych dzieł pisarza ETA Hoffmanna i jego bohatera, Kapellmeistera Kreislera.

Emocjonalne skrajności: Osiem utworów balansuje na granicy szaleńczej, niemal szalonej namiętności i głębokiej, melancholijnej zadumy.

Informacje osobiste : Schumann napisał do Klary: „ Ty i jedna z twoich myśli odgrywacie tu główną rolę ” . Jest to głęboko psychologiczne dzieło, odzwierciedlające wewnętrzne zmagania jego duszy.

4. Fantazja C-dur, op. 17

Fantazja to najważniejszy wkład Schumanna w rozwój formy fortepianowej na dużą skalę. Początkowo planował przekazać dochód ze sprzedaży utworu na pomnik Beethovena.

Trzy części : pierwsza część jest pełnym pasji „ listem miłosnym” do Klary, druga triumfalnym i wirtuozowskim marszem, a trzecia kulistym , powolnym zakończeniem.

Cytat: Schumann poprzedza utwór mottem Friedricha Schlegela, który mówi o „cichym tonie ”, który słyszy tylko ten, kto słucha w ukryciu – jest to aluzja do tęsknoty za Klarą.

5. Etiudy symfoniczne op. 13

W tym dziele Schumann pokazuje, że opanował także ścisłą formę wariacji.

Temat i wariacje: Bierze dość prosty temat (ojca Ernestine von Fricken) i przekształca go w bardzo złożone etiudy orkiestrowe .

Brzmienie orkiestrowe: Fortepian potraktowany jest tutaj jak cała orkiestra, z potężnymi akordami i ogromnym bogactwem brzmienia .

6. Album dla młodzieży op. 68

W przeciwieństwie do Kinderszenen jest to w rzeczywistości dzieło pedagogiczne , które napisał dla swoich córek .

Zawartość: Znajdują się w niej takie znane dzieła jak Dziki jeździec czy Szczęśliwy rolnik .

Znaczenie: Album ten dowodzi zdolności Schumanna do łączenia treści pedagogicznej z wysoką jakością artystyczną . Stał się jednym z najlepiej sprzedających się albumów fortepianowych w historii muzyki .

Inne godne uwagi dzieła:

Papillons op. 2: Jego pierwsze duże dzieło cykliczne, oparte na scenie balu maskowego Jeana Paula.

Toccata op. 7: Jeden z najtrudniejszych technicznie utworów w literaturze fortepianowej, który świadczy o miłości kompozytora do motorycznej mocy instrumentu.

Sceny leśne op. 82: Późne dzieło ze słynnym , tajemniczym utworem Ptak jako prorok.

Ważna muzyka kameralna

co systematyczna. Po latach poświęcenia się niemal wyłącznie fortepianowi i śpiewowi, rok 1842 ogłosił swoim osobistym „ rokiem muzyki kameralnej ” . W bezprecedensowym twórczym szale skomponował w ciągu kilku miesięcy utwory, które dziś stanowią część podstawowego repertuaru każdego zespołu .

Muzykę kameralną Schumanna charakteryzuje gęste, często polifoniczne przeplatanie się głosów, w którym żaden instrument nie zapewnia jedynie prostego akompaniamentu.

1. Kwintet fortepianowy Es-dur op. 44

Utwór ten jest bez wątpienia ukoronowaniem jego dorobku w dziedzinie muzyki kameralnej i kamieniem milowym w historii muzyki.

Instrumentacja: Schumann połączył fortepian z kwartetem smyczkowym. Takie połączenie istniało już wcześniej, ale Schumann nadał mu zupełnie nową , orkiestrową moc.

Charakter: To utwór pełen optymizmu i energii. Szczególnie znana jest druga część, uroczysty marsz żałobny, który jednak jest wielokrotnie przerywany epizodami lirycznymi.

Wpływ: Zadedykował go swojej żonie Clarze, która zagrała wirtuozowską partię fortepianową podczas premiery . Stał się on wzorem dla kwintetów fortepianowych Brahmsa i Dvořáka .

II Kwartet fortepianowy Es-dur op. 47

Kwartet fortepianowy (fortepian, skrzypce, altówka, wiolonczela), który powstał wkrótce po kwintecie, jest często niesłusznie pomijany.

Andante cantabile: Trzecia część jest uważana za jedną z najpiękniejszych i najbardziej romantycznych, jakie Schumann kiedykolwiek napisał. Wiolonczela rozpoczyna nieskończenie tęskną melodię, którą później przejmują skrzypce .

Cecha szczególna: Pod koniec wolnej części wiolonczeliści muszą obniżyć dźwięk najniższej struny o cały ton (scordatura), aby uzyskać specjalny, głęboki efekt pedałowania – typowy eksperyment Schumanna.

3. Trzy kwartety smyczkowe op. 41

Zanim Schumann napisał te kwartety, zamknął się na kilka tygodni, aby skrupulatnie studiować kwartety Mozarta, Haydna i Beethovena.

Hołd: Trzy kwartety dedykowane są Felixowi Mendelssohnowi Bartholdy’emu.

Styl: Zrywają z formą klasyczną, będąc bardzo lirycznymi i często rytmicznie idiosynkratycznymi (synkopowanymi). Schumann próbuje tu przenieść „ mówiący ” styl swojej gry na fortepianie na cztery instrumenty strunowe .

4. Tria fortepianowe (szczególnie nr 1 d-moll, op. 63)

Schumann napisał w sumie trzy tria fortepianowe. Pierwsze, w tonacji d-moll, jest najważniejsze.

Dark Passion: W przeciwieństwie do promiennego Kwintetu fortepianowego, to trio jest mroczne, namiętne i niezwykle złożone. Pierwszą część charakteryzuje niespokojny niepokój, typowy dla „ Florestanowskiej strony ” Schumanna .

Dialog na równych prawach : Fortepian i smyczki prowadzą rygorystyczny, intelektualny dialog. Utwór jest uważany za jeden z najtrudniejszych utworów dla zespołów , ponieważ warstwy rytmiczne wymagają ogromnej precyzji .

5. Utwory fantastyczne na wiolonczelę i fortepian, op. 73

Te trzy krótkie utwory są wspaniałym przykładem mistrzostwa Schumanna w zakresie „ małej formy” muzyki kameralnej.

Obrazy nastroju: wahają się od „ Delikatnych i wyrazistych” do „ Żywych” i „ Szybkich i ognistych ” .

Elastyczność : Choć pierwotnie napisany na wiolonczelę , Schumann zatwierdził również wersje na klarnet lub skrzypce. Dziś są to standardowe utwory na niemal wszystkie instrumenty dęte drewniane i smyczkowe.

6. Sonaty skrzypcowe (szczególnie nr 2 d-moll, op. 121)

Te późniejsze utwory powstały w czasie jego pobytu w Düsseldorfie . Druga Sonata skrzypcowa to monumentalne, niemal symfoniczne dzieło.

Wspaniały gest: charakteryzuje się surowym pięknem i niemal agresywną energią. Schumann zmagał się już wówczas z pogarszającym się stanem zdrowia, co nadaje muzyce ekstremalną, wręcz gorączkową intensywność .

Dlaczego te prace są wyjątkowe

W swojej muzyce kameralnej Schumann odnalazł idealną równowagę między duchem literackim a surową formą muzyczną. Udowodnił, że romantyzm nie był jedynie zbiorem małych „marzeń na jawie ”, lecz potrafił tchnąć nowe, psychologiczne życie w wielkie gatunki klasyczne .

Muzyka na skrzypce i fortepian

Schumann poświęcił się grze na skrzypcach jako instrumencie solowym stosunkowo późno w swojej karierze, głównie podczas pobytu w Düsseldorfie (między 1851 a 1853 rokiem). Jego utwory na skrzypce i fortepian charakteryzują się surowym pięknem , wielką intensywnością emocjonalną i niemal gorączkowym niepokojem, który definiuje jego późną twórczość .

Oto najważniejsze utwory dla tej instrumentacji:

1. Sonata skrzypcowa nr 1 a-moll, op. 105

wówczas w ponurym , melancholijnym nastroju , co wyraźnie słychać w utworze .

Charakter: Utwór koncentruje się mniej na zewnętrznym blasku, a bardziej na wewnętrznym wyrazie. Pierwszą część charakteryzuje niespokojna, namiętna namiętność .

Cecha szczególna: Schumann unika tu wielkich popisów wirtuozowskich. Skrzypce często pozostają w niskim, ciemnym rejestrze (struna G), co nadaje utworowi bardzo intymne, niemal żałosne brzmienie.

2. Sonata skrzypcowa nr 2 d-moll, op. 121

Druga sonata, skomponowana tuż po pierwszej sonacie, jest jej dokładnym przeciwieństwem: jest rozległa, potężna i niemal symfoniczna w swoich rozmiarach .

„Wielka” Sonata: Z czterema częściami i czasem trwania ponad 30 minut, jest jednym z najbardziej monumentalnych dzieł gatunku. Początek, z jego surowymi, uderzającymi akordami, od razu wymaga pełnej uwagi.

Część trzecia: Schumann wykorzystuje tu wariacje na melodię przypominającą chorał. To moment głębokiej introspekcji i duchowego spokoju przed burzliwym finałem .

3. Sonata FAE (utwór wspólny)

Sonata ta stanowi fascynujący dokument przyjaźni Schumanna, młodego Johannesa Brahmsa i ucznia Schumanna, Alberta Dietricha.

Motto: „FAE” oznacza „ Wolny, ale samotny”, motto życiowe skrzypka Josepha Joachima, któremu utwór został dedykowany. Nuty FAE stanowią podstawowy motyw muzyczny części utworu .

Wkład Schumanna: Napisał drugą część (Intermezzo) i finał. Później dodał dwie własne części , tworząc Trzecią Sonatę Skrzypcową.

4. Sonata skrzypcowa nr 3 a-moll (pośmiertna)

Przez długi czas utwór ten był niemal zapomniany. Składa się z dwóch części Sonaty FAE oraz dwóch nowo skomponowanych części .

późny : Sonata ukazuje skłonność Schumanna do oszczędnego rozwoju tematycznego i pewną surowość, typową dla ostatnich lat jego twórczości. Została opublikowana dopiero w 1956 roku, sto lat po jego śmierci .

Duety i utwory fantasy

Oprócz klasycznych sonat, Schumann tworzył dzieła, które mają raczej charakter utworów poetyckich o charakterze nastrojowym:

Utwory Fantazyjne , op. 73: Pierwotnie napisane na klarnet , Schumann zatwierdził również wersję na skrzypce . Są to trzy krótkie utwory , które rozwijają się od czułej tęsknoty do gwałtownej namiętności.

Adagio i Allegro op. 70: Pierwotnie pomyślane na róg , wersja na skrzypce jest dziś popularnym popisowym utworem , w pełni wykorzystującym cantabile ( w Adagio) i wirtuozerię ( w Allegro) skrzypiec .

Obrazy baśniowe, op. 113: Choć słyną przede wszystkim z altówki , często gra się je na skrzypcach . Doskonale oddają baśniowy , legendarny świat niemieckiego romantyzmu.

Znaczenie dla gracza

dla skrzypków . Jego muzyka często wydaje się „niewygodna” w grze, ponieważ myślał o niej w kategoriach pianisty. Duet (skrzypce i fortepian) musi tworzyć niezwykle spójną całość, ponieważ partie stale się przeplatają – fortepian nie pełni tu roli akompaniatora, lecz równorzędnego , często dominującego partnera.

Trio(a) fortepianowe/kwartet(y)/kwintet(y) fortepianowy(e)

1. Kwintet fortepianowy Es-dur, op. 44

Utwór ten jest niekwestionowanym arcydziełem Schumanna w dziedzinie muzyki kameralnej i w istocie stanowi początek nowego gatunku.

Instrumenty: Fortepian, dwoje skrzypiec, altówka i wiolonczela.

Charakter: To utwór pełen promiennej energii i orkiestrowego blasku. Schumann łączy tu błyskotliwość fortepianu (napisanego dla swojej żony Klary) z gęstą fakturą kwartetu smyczkowego.

Cecha szczególna: Część druga (In modo d’una Marcia) to porywający marsz żałobny, który jednak wielokrotnie przerywany jest lirycznymi, pogodnymi fragmentami. Finał to kontrapunktyczne arcydzieło, w którym tematy części pierwszej i ostatniej są umiejętnie splecione.

2. Kwartet fortepianowy Es-dur op. 47

Kwartet fortepianowy (fortepian, skrzypce, altówka, wiolonczela), często przyćmiewany przez kwintet, jest utworem być może jeszcze bardziej intymnym i głębokim emocjonalnie.

Charakter: Brzmi bardziej lirycznie i kameralnie niż kwintet.

„Andante cantabile”: Trzecia część jest uważana za jedną z najpiękniejszych części całego romantyzmu . Wiolonczela rozpoczyna się nieskończenie tęskną melodią. Ciekawostka techniczna: pod koniec części wiolonczelista musi obniżyć najniższą strunę (strunę C) o cały ton do B♭, aby uzyskać specjalny, niski, podtrzymywany dźwięk.

3. Tria fortepianowe (fortepian, skrzypce, wiolonczela)

Schumann napisał trzy obszerne tria, które odzwierciedlają zupełnie różne światy:

Trio fortepianowe nr 1 d-moll, op. 63: To najważniejsze z trzech. Jest mroczne , namiętne i charakteryzuje się niespożytą energią . Ukazuje „ florestańską stronę” Schumanna w najczystszej postaci. Pierwsza część jest niezwykle gęsta i misternie spleciona.

Trio fortepianowe nr 2 F-dur, op. 80: Powstało niemal równocześnie z pierwszym utworem, ale jest jego bardziej przyjaznym, jaśniejszym odpowiednikiem . Przypomina raczej rozmowę w gronie przyjaciół, pełną ciepła i energii.

Trio fortepianowe nr 3 g-moll, op. 110: Późniejszy utwór z okresu düsseldorfskiego . Jest bardziej surowy i ukazuje złożoność rytmiczną oraz pewną melancholijną powagę, typową dla jego późnych dzieł .

Utwór fantastyczny na trio fortepianowe , op. 88

To nie jest klasyczne trio, lecz zbiór czterech krótszych utworów charakterystycznych ( romans, humoreska, duet, finał). Jest bardziej przystępny i przypomina poetyckie cykle fortepianowe, w których każdy utwór opowiada własną, krótką historię .

Streszczenie: Podczas gdy kwintet reprezentuje wielką salę koncertową i triumfalny sukces, kwartet i tria oferują głęboki wgląd w wrażliwą i intelektualną stronę Schumanna. We wszystkich utworach fortepian jest siłą napędową, ale smyczki grają jak równorzędni partnerzy w gęstym, emocjonalnym dialogu.

Kwartet(y) smyczkowy(e)/sekstet(y)/oktet(y)

W czystej muzyce kameralnej na instrumenty smyczkowe Robert Schumann koncentrował się niemal wyłącznie na kwartecie smyczkowym. W przeciwieństwie do kompozytorów takich jak Mendelssohn (oktet) czy Brahms (sekstety), Schumann nie pozostawił żadnych utworów na większe składy smyczkowe, takie jak sekstety czy oktety.

Jednakże jego zaangażowanie w kwartet smyczkowy charakteryzowało się typową dla niego intensywnością : rok 1842 ogłosił „ rokiem muzyki kameralnej ” , po tym jak wcześniej co miesiąc studiował partytury Haydna, Mozarta i Beethovena, a następnie w ciągu kilku tygodni napisał trzy swoje wielkie kwartety.

Oto przegląd tych ważnych dzieł:

Trzy kwartety smyczkowe op. 41

Te trzy dzieła stanowią całość i zostały opublikowane jako cykl . Schumann zadedykował je swojemu bliskiemu przyjacielowi, Felixowi Mendelssohnowi Bartholdy’emu, którego podziwiał jako czołowego mistrza formy.

Kwartet smyczkowy nr 1 a-moll: Utwór ten ukazuje głęboki podziw Schumanna dla Johanna Sebastiana Bacha. Rozpoczyna się melancholijnym, surowym wstępem w formie fugi. Reszta kwartetu oscyluje między namiętnym niepokojem a taneczną lekkością .

Kwartet smyczkowy nr 2 F-dur: Uważany jest za najbardziej pogodny i klasyczny z trzech. Charakteryzuje się humorem i dowcipem. Na szczególną uwagę zasługuje część druga, zbiór wariacji, w których Schumann demonstruje mistrzowską umiejętność zanurzania prostego tematu w coraz to nowych, emocjonalnych barwach.

Kwartet smyczkowy nr 3 A-dur: To prawdopodobnie najpopularniejszy i najbardziej charakterystyczny kwartet. Rozpoczyna się słynnym „ motywem westchnienia ” (kwintą opadającą). Część trzecia (Adagio molto) to jedna z najbardziej intymnych części w muzyce kameralnej – rodzaj „ pieśni bez słów” na cztery instrumenty smyczkowe, emanująca głębokim duchowym spokojem.

Dlaczego nie napisał sekstetów lub oktetów?

Istnieje kilka powodów, dla których Schumann pozostał przy czteroosobowym zespole:

Klasyczna przeszkoda : W XIX wieku kwartet smyczkowy był uważany za „króla dyscyplin ” i ostateczny test logiki kompozytorskiej . Schumann chciał udowodnić, że jest poważnym symfonikiem, dlatego najpierw musiał opanować grę na kwartecie.

Ideał brzmienia: Schumann często preferował gęste, fortepianowe faktury . Kwartet smyczkowy oferował mu wystarczającą przejrzystość, by jego złożone średnie głosy były słyszalne, bez popadania w masywny aparat dźwiękowy sekstetu, co w tamtych czasach było jeszcze bardzo nietypowe .

„Rok muzyki kameralnej”: Po ukończeniu kwartetów natychmiast zwrócił się ku kwintetowi fortepianowemu i kwartetowi fortepianowemu. Odkrył, że połączenie instrumentów smyczkowych z „ jego” instrumentem, fortepianem, oferuje mu jeszcze większe możliwości ekspresyjne niż czysty zespół smyczkowy.

Cechy szczególne jego stylu gry na instrumentach smyczkowych

Śpiewalność: Schumann często traktuje skrzypce i wiolonczelę jak głosy ludzkie ( podobnie jak w swoich cyklach pieśni).

Złożoność rytmiczna : Przenosi typowe synkopy i krzyżowe rytmy z fortepianu na kwartet, co sprawia, że utwory są bardzo wymagające pod względem technicznym i rytmicznym dla wykonawców.

prowadzą pierwsze skrzypce , Schumann dąży do demokratycznej równości wszystkich czterech instrumentów.

Ważne dzieła orkiestrowe

Podejście Roberta Schumanna do orkiestry zostało ukształtowane przez pragnienie wypełnienia klasycznej formy Beethovena i Schuberta nową, romantyczną poezją . Postrzegał orkiestrę jako rozległy byt dźwiękowy , który często traktował jak „ gigantyczny fortepian”, co dawało bardzo gęste, ciepłe i charakterystyczne brzmienie .

Oto jego najważniejsze dzieła orkiestrowe, podzielone na główne gatunki:

1. Cztery symfonie

Symfonie Schumanna stanowią rdzeń jego orkiestrowego brzmienia. Każda z nich ma zupełnie unikalny charakter.

Symfonia nr 1 B-dur, op. 38 („ Symfonia Wiosenna ” ): Jego pierwszy utwór symfoniczny, napisany w niesamowitym przypływie wiosennej energii . Jest świeży, optymistyczny i pełen witalności. Utwór rozpoczyna się słynną fanfarą trąbkową , która przywołuje nadejście wiosny .

Symfonia nr 2 C-dur, op. 61: Dzieło samoprzezwyciężenia . Schumann napisał ją w okresie głębokiego kryzysu fizycznego i psychicznego. Część wolna (Adagio espressivo) jest uważana za jedną z najgłębszych i najpiękniejszych części epoki romantyzmu , a finał przedstawia triumfalne zwycięstwo nad chorobą.

Symfonia nr 3 Es-dur, op. 97 („ Reńska ” ): Skomponowana po przeprowadzce do Düsseldorfu , odzwierciedla radość życia Nadrenii i szacunek dla katedry kolońskiej (szczególnie w uroczystej części czwartej). Jest to prawdopodobnie jego najpopularniejsza symfonia.

Symfonia nr 4 d-moll, op. 120: Formalnie jego najbardziej radykalne dzieło. Poszczególne części płynnie przechodzą jedna w drugą , a niemal cały materiał rozwija się z jednego motywu zarodkowego. To „ symfonia w jednym utworze ” .

2. Koncerty solowe

Schumann napisał trzy wielkie koncerty, które na nowo zdefiniowały relację między solistą a orkiestrą – odchodząc od czystej wirtuozerii w stronę symfonicznej jedności.

Koncert fortepianowy a-moll, op. 54: Jeden z najpopularniejszych koncertów fortepianowych wszech czasów. Nie jest to „ koncert piorunowy ” , lecz dialog pełen poezji. Został napisany dla jego żony Klary, która rozsławiła go na cały świat .

Koncert wiolonczelowy a-moll, op. 129: Melancholijny, niezwykle wrażliwy utwór. Wiolonczela jest tu traktowana jak ludzki głos, śpiewający niemal bez przerwy. To jeden z najważniejszych koncertów na ten instrument.

Koncert skrzypcowy d-moll (WoO 23): Jego późne, problematyczne dziecko . Długo odrzucany jako „ niejasny”, nie doczekał się premiery aż do 1937 roku. Dziś jego surowe piękno i wizjonerska głębia są na nowo odkrywane.

3. Uwertury i utwory koncertowe

Schumann uwielbiał opracowywać tematy literackie w formie muzyki, tworząc w ten sposób niezależne utwory orkiestrowe .

Uwertura „Manfred”, op . 115: Oparta na dramacie Lorda Byrona. To mroczny , niezwykle ekspresyjny utwór muzyczny , który doskonale oddaje wewnętrzny niepokój bohatera Manfreda . Uważana jest za jedno z jego najbardziej dramatycznych dzieł orkiestrowych.

Utwór koncertowy na cztery waltornie i orkiestrę , op. 86: Absolutnie jedyny w swoim rodzaju. Schumann wykorzystuje tu nowo wynalezione waltornie wentylowe, aby nadać im wirtuozowskie pasaże, które wcześniej były niemożliwe do wykonania . To dźwięczne , heroiczne dzieło.

4. Utwory symfoniczne wokalne

Choć często zalicza się je do muzyki chóralnej , tutaj mają one duże znaczenie ze względu na ogromny aparat orkiestrowy:

Sceny z Fausta Goethego (WoO 3): Schumann pracował nad tym monumentalnym dziełem przez prawie dziesięć lat. Nie jest to ani opera, ani oratorium, lecz ogromna kantata symfoniczna, która muzycznie przenika sedno filozofii Goethego.

Dlaczego jego orkiestracja jest wyjątkowa?

„gęstą ” lub „ niezgrabną ” orkiestrację . W rzeczywistości dążył do uzyskania spójnego brzmienia, w którym grupy instrumentalne płynnie się przenikały, tworząc ciepłą, wręcz pulsującą fakturę. Nie chciał orkiestry olśniewającej, lecz takiej, która odzwierciedlałaby głębię niemieckiego lasu lub myśl filozoficzną.

Inne ważne prace

Wielkie cykle pieśni

Schumann jest uważany za najważniejszego następcę Schuberta w dziedzinie pieśni. Rok 1840, w szczególności, znany jest jako „ rok pieśni”, w którym skomponował ponad 100 pieśni.

Dichterliebe, op. 48: Ten cykl pieśni opartych na tekstach Heinricha Heinego jest prawdopodobnie najdoskonalszym przykładem liryki Schumanna . W 16 pieśniach opisuje on drogę od pierwszej miłości do gorzkiego złamanego serca. Fortepian pełni tu rolę psychologicznego narratora , często wykorzystując długie postludia, aby wyrazić to , czego słowa nie są już w stanie przekazać .

Miłość i życie kobiety, op. 42: Oparty na tekstach Adelberta von Chamisso, cykl ten opisuje etapy życia kobiety z perspektywy epoki. Utwór słynie z intymnej melodii i głębokiej powagi finałowej pieśni.

Liederkreis op. 39: Arcydzieło romantycznego malarstwa nastrojowego do tekstów Josepha von Eichendorffa. Utwory takie jak „ Mondnacht” czy „ Zwielicht” doskonale oddają magiczną, często niesamowitą, naturalną atmosferę romantyzmu .

Liederkreis op. 24: Kolejny cykl Heinego, który pokazuje zdolność Schumanna do przeplatania ironii i głębokiej melancholii.

Utwory wokalne z orkiestrą (oratoria i kantaty)

Przez całe życie Schumann poszukiwał nowych form dla sali koncertowej, wykraczających poza klasyczną symfonię.

Raj i Peri, op. 50: To „ świeckie oratorium” było prawdopodobnie największym sukcesem Schumanna za jego życia. Opiera się na opowiadaniu z Lalla Rookh Thomasa Moore’a i opisuje podróż Peri, która musi ponieść ofiarę, aby powrócić do raju. Muzyka jest delikatna, z orientalnym akcentem i bardzo barwna.

Sceny z „Fausta” Goethego: Uważane są za intelektualne dziedzictwo Schumanna . Pracował on ponad dziesięć lat nad oprawą muzyczną monumentalnego dramatu Goethego. Nie jest to dzieło sceniczne , lecz potężna muzyczna refleksja na temat winy, odkupienia i „ wiecznej kobiecości ” .

Der Rose Pilgerfahrt op. 112: Późne , baśniowe dzieło na solistów , chór i orkiestrę (lub fortepian) , opowiadające historię róży , która pragnie stać się człowiekiem , aby doświadczyć miłości.

Muzyka operowa i sceniczna

jako człowiek teatru, pozostawił po sobie dwa znaczące dzieła na scenie .

Genowefa, op. 81: Jego jedyna opera. Oparta jest na legendzie o Genowefie Brabanckiej. Schumann zrezygnował z klasycznych numerów (ariów/recytatywów) na rzecz stylu przekomponowanego, co czyni dzieło prekursorem jego późniejszego dramatu muzycznego .

Manfred, op. 115: Muzyka do dramatycznego poematu Lorda Byrona. Choć uwertura cieszy się światową sławą , całość utworu zawiera również imponujące chóry i melodramaty (tekst mówiony z muzyką) , które ilustrują wewnętrzny konflikt Manfreda.

Muzyka sakralna

W późniejszych latach Schumann także zwrócił się ku kościołowi, aczkolwiek w bardzo osobistym , raczej koncertowym pojmowaniu religijności .

Msza op. 147 i Requiem op. 148: Oba utwory emanują nową, prostszą klarownością stylu Schumanna. Są mniej dramatyczne niż jego dzieła świeckie i emanują dostojną , niemal ascetyczną pogodą.

Anegdoty i ciekawostki

1. „Cichy” gość w dziele Wagnera

To słynna anegdota o spotkaniu dwóch gigantów, Roberta Schumanna i Richarda Wagnera, w Dreźnie. Wagner, znany ze swojej gadatliwości, później narzekał : „ Z Schumannem nie da się dogadać. To człowiek niemożliwy ; nie mówi absolutnie nic”. Schumann z kolei zanotował w swoim dzienniku o Wagnerze: „ Wagner zdecydowanie nie jest dla mnie odpowiednią osobą ; jest niewątpliwie błyskotliwym umysłem, ale bez przerwy papla ” . To było starcie temperamentów: introwertyka, wycofanego melancholika z ekstrawertycznym, promującym swoją osobę człowiekiem.

2. Zagadka szyfru : ASCH

Schumann uwielbiał zagadki i tajne kody. W jego słynnym cyklu fortepianowym „Karnawał” niemal wszystkie utwory oparte są na sekwencji A-Es-Ch.

Podłoże: Taką nazwę nosiło rodzinne miasto jego ówczesnej narzeczonej Ernestine von Fricken.

Ironia losu: to jedyne litery muzyczne w jego własnym imieniu (SchumAnn, gdzie S oznacza Es-dur w języku niemieckim , a H dźwięk B). Uważał to za znak losu.

3. Trzecia osoba w grupie: Davidsbündler

Schumann stworzył całe fikcyjne stowarzyszenie, Davidsbündler , aby walczyć z muzycznym „ filisterstwem” (płytkowością muzyki popularnej) . Jego najważniejszymi członkami byli jego własne alter ego:

Florestan: Ten burzliwy i dziki.

Euzebiusz: Łagodny i Marzycielski . Często podpisywał swoje krytyki tymi nazwiskami i kazał im omawiać się ze sobą w swoich artykułach, jakby byli prawdziwymi ludźmi.

4. Tragiczny uraz ręki

Aby poprawić swoją zręczność, Schumann wynalazł mechaniczne urządzenie mające na celu wzmocnienie palca serdecznego prawej ręki (niektóre źródła opisują je jako pętlę, która pociągała palec ku górze, podczas gdy Schumann ćwiczył pozostałe). Rezultat był katastrofalny: Schumann uszkodził sobie ścięgna tak poważnie, że musiał porzucić karierę wirtuoza fortepianu. Ta tragedia okazała się jednak szczęśliwym zbiegiem okoliczności dla historii muzyki, ponieważ Schumann poświęcił się niemal wyłącznie komponowaniu.

5. „Rok Pieśni” 1840

Po wieloletniej, zaciętej batalii prawnej ze swoim nauczycielem Friedrichem Wieckiem, Robertowi w końcu pozwolono poślubić jego córkę Klarę. Ten emocjonalny przełom zapoczątkował eksplozję twórczą. W 1840 roku skomponował prawie 150 piosenek, w tym arcydzieła takie jak Dichterliebe (Miłość poety). Napisał do Klary: „ Komponuję tak dużo, że aż mnie to denerwuje… wszystko to jest jak jedna pieśń ” .

6. Skok do Renu

W Różany Poniedziałek w 1854 roku, nękany halucynacjami ( nieustannie słyszał dźwięk „ A ” lub anielskie głosy, które przemieniały się w demoniczne ryki ), Schumann wyszedł z domu w szlafroku i skoczył z mostu Oberkassel do lodowatego Renu. Został uratowany przez rybaków. Co dziwniejsze, podobno należycie uiścił opłatę za przejazd mostem, zmierzając na miejsce – dowód jego poczucia porządku , nawet w najgłębszym kryzysie psychicznym.

Czy wiesz, że?

Mat: Schumann był znakomitym szachistą i często porównywał logikę szachów do kontrapunktu Jana Sebastiana Bacha.

Kapelusze z głów! Jako pierwszy publicznie docenił geniusz Fryderyka Chopina ( „ Kapelusze z głów, panowie, geniusz ” ) i Johannesa Brahmsa ( „ Nowe drogi ” ) i zapoczątkował ich światową sławę.

Miłośnik cygar: Schumann był palaczem nałogowym. Z jego rachunków domowych wynika , że często wydawał więcej pieniędzy na cygara i piwo niż na prawie wszystko inne.

(Niniejszy artykuł został przygotowany przy wsparciu i udziale modelu Gemini, dużego modelu językowego (LLM) firmy Google. Jest to jedynie dokument referencyjny służący do odkrywania muzyki, której jeszcze nie znasz. Treść tego artykułu nie gwarantuje pełnej dokładności. Prosimy o weryfikację informacji w rzetelnych źródłach.)

Best Classical Recordings
on YouTube

Best Classical Recordings
on Spotify

ロベルト・シューマン:その生涯と作品ノート

概要

ロベルト・シューマン(1810–1856 )は、ロマン派時代の最も重要なドイツ作曲家の一人です。彼の生涯と作品は、深い感情、文学的影響、そして悲劇的な生い立ちによって特徴づけられています。

彼の生涯と遺産の概要は次のとおりです。

1. 音楽への道と運命のいたずら

シューマンはツヴィッカウで生まれました。当初は母親の希望で法律を学びましたが、ピアノ演奏と文学に情熱を注ぎました。

名人になるという夢: 彼は有名な教師フリードリヒ・ヴィークにピアノを学ぶためにライプツィヒに移りました。

負傷:悲劇的な出来事が彼の進路を変えた。指を強化するための機械実験(あるいは治療の結果として)により、彼は右手をひどく負傷し、コンサートピアニストとしてのキャリアは不可能になった。

転機: それ以降、彼は作曲と音楽に関する著作に専念するようになった。

2. クララ・シューマン:ミューズでありパートナー

音楽史上最も有名な物語の一つです。

争い:フリードリヒ・ヴィークは、天才娘のキャリアが危うくなると考え、この結婚に強く反対した。長い法廷闘争の末、ロバートとクララは1840年にようやく結婚することができた。

共生:クララは当時を代表するピアニストの一人であり、彼の作品の最も重要な解釈者でもありました。二人は共にロマン主義の知的かつ芸術的な原動力を形成しました。

3. 仕事:夢と情熱の間で

シューマンの音楽は、その心理的な深みで知られています。彼はしばしば、激しいフロレスタンと、夢想的で内省的なエウセビウスといった対照的な性格を表現する登場人物を創作しました。

重要な属:

ピアノ音楽: 初期の頃は、ほぼピアノのみで作曲しました(例: Carnaval、Kinderszenen、Kreisleriana)。

「歌の年」(1840年):結婚した年に、彼は有名な連作歌曲集『詩人の恋』と『婦人の恋と人生』を含む150曲以上の歌曲を作曲しました。

交響曲と室内楽: その後、 4 つの交響曲 ( 「春の交響曲」と「ライン交響曲」が特に有名) と、重要な室内楽作品が続きました。

4. 音楽評論家

シューマンは作曲家であるだけでなく、影響力のあるジャーナリストでもありました。彼は「Neue Zeitschrift für Musik」(新しい音楽雑誌)を設立しました。

才能を見抜く並外れた直感を持っていました。フレデリック・ショパンの重要性をいち早く認識した人物の一人であり( 「紳士諸君、天才よ、脱帽せよ! 」 )、若きヨハネス・ブラームスの指導者でもあり、彼の有名な論文「新たな道」でブラームスを世に紹介しました。

5. 悲劇的な結末

シューマンは生涯を通じて精神的な健康問題に悩まされましたが、それは今日ではおそらく双極性障害に分類されるでしょう。

1854年、彼の病状は急激に悪化した。ライン川で自殺を図った後、自らの希望でボン近郊のエンデニヒにある精神病院に入院した。

死去: 2年後、彼はわずか46歳でそこで亡くなった。

彼が今日でも重要な理由

シューマンは「ピアノの詩人」と称えられています。彼の音楽は、外面的な華麗さよりも内面の真実を重視しています。彼は文学と音楽を他の誰よりも密接に融合させ、今もなおロマン派の魂の真髄と称される作品を生み出しました。

歴史

ロベルト・シューマンの物語は、 1810年にザクセン州のツヴィッカウで生まれました。彼はそこで、書物と音楽の世界に身を置きました。書店兼出版業者の息子として、古典文学に囲まれて育ち、それが後に音楽と詩を密接に結びつけるという彼の傾向を深く形作りました。当初は母親の勧めでライプツィヒとハイデルベルクで法律を学びましたが、講義に出席することはむしろ例外的なことでした。彼の心は既に音楽の夕べとピアノ演奏にありました。

決定的な転機は、彼が「生計を立てるための」法律学の勉強をついにあきらめ、ライプツィヒで高名な教師フリードリヒ・ヴィークのもとでコンサートピアニストとしての道を歩むことを決意した時に訪れた。しかし、ピアノの名手になるという彼の夢は突然打ち砕かれた。過度の練習や機械的な実験が原因で、彼は右手に重度の麻痺を負ってしまったのだ。この個人的な悲劇が、彼に才能の方向転換を迫った。彼は作曲を始め、 「新音楽雑誌」を創刊し、その中で芸術の浅薄さを痛烈に批判した。その過程で、彼は「ダヴィッドズビュントラー」 ――衝動的なフロレスタンや夢想的なエウゼビウスといった架空の人物――を創刊し、彼自身の様々な性格を反映した人物像を作り上げていった。

こうした芸術的な自己探求のさなか、フリードリヒ・ヴィークは師の娘であるクララ・ヴィークへの深い愛情を育んでいった。しかし、フリードリヒ・ヴィークは、天才娘の名声とキャリアを危うくすることを恐れ、この関係に激しく反対した。長引く過酷な法廷闘争が続き、ついにシューマンにとって有名な「歌の年」である1840年に二人は結婚した。この時期、彼はほとんど躁状態とも言えるほどの熱狂の中で150曲以上の歌曲を作曲した。それらは、彼の切望と、最終的に見いだした幸福を物語っていた。

芸術的な共生と家庭的な課題に彩られ、夫婦には8人の子供が生まれました。クララが著名なピアニストとしてヨーロッパを巡業し、ロベルトの作品を広める一方で、シューマンは新たな表現形式を模索し、交響曲や室内楽に没頭しました。しかし、彼の心の影は次第に長くなっていきます。シューマンは生涯を通じて、驚異的な創作力を発揮する時期と、その間を繰り返す鬱状態に苦しみました。難聴や内声の知覚といった健康問題も、彼を次第に苦しめるようになっていきました。

デュッセルドルフに移り、そこで音楽監督を務めた後、彼の病状は劇的に悪化した。1854年、幻覚に悩まされ、絶望のあまり自殺を図り、ライン川の橋から川に身を投げた。蒸気船の船長に救助されたものの、彼の精神は完全に崩壊していた。自らの希望で、ボン近郊のエンデニヒ精神病院に移送された。そこで彼は、最愛のクララから遠く離れた孤独な生活を送り、1856年に46歳で亡くなるまで、人生の最後の2年間を過ごした。

年表

初期と紛争(1810~1830年)

すべては1810年6月8日、ツヴィッカウで始まった。ロベルトは書店主の息子として生まれた。この文学的な育ちは、後の彼の作品全体に浸透することになる。 1828年に高校を卒業した後、母親の勧めで、最初はライプツィヒで、後にハイデルベルクで法律の学位を取得した。しかし、法典は彼にとって依然として未知のものであった。その代わりに、彼はジャン・パウルの詩とピアノ演奏に没頭した。そして1830年、ヴァイオリンの名手ニッコロ・パガニーニの演奏会で、ついに決定的な転機を迎えた。シューマンは学業を断念し、ライプツィヒでフリードリヒ・ヴィークのもとで本格的にピアニストとしての訓練を受けることになった。

危機と新たな始まり(1832–1839 )

、 1832年頃、右手に回復不能な怪我を負ったことで、ピアノの名手になるという夢は突然の終わりを迎えました。他の人にとって終わりを意味する出来事が、シューマンにとっては作曲におけるビッグバンとなりました。それ以来、彼は創作活動に専念し、 1834年に音楽界に革命をもたらす「新音楽雑誌」を創刊しました。この間、彼は『謝肉祭』や『子供の情景』といった画期的なピアノ作品を作曲しました。同時に、幼いクララ・ヴィークへの憧れは深い愛情へと発展しますが、彼女の父フリードリヒ・ヴィークはこれに激しく反対しました。

歌と結婚の年(1840–1843 )

かつての師との長年にわたる苦い法廷闘争の後、ロバートとクララはついに1840年9月12日に結婚を許されました。この年はシューマンにとって「歌曲の年」として歴史に刻まれ、彼は前例のない創作意欲の中で150曲以上の歌曲を作曲しました。二人はライプツィヒに住み、1843年には、シューマンは新設された音楽院でフェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディの講師に就任しました。この時期はシューマンの創作活動がピークに達し、交響曲や室内楽にも目を向けるようになりました。

放浪と名声(1844–1853 )

1844年末、一家はドレスデンへ移住した。そこでシューマンは既に健康問題に悩まされていたものの、交響曲第2番やオペラ「ジェノヴェーファ」といった記念碑的な作品を生み出し続けた。1850年、彼はデュッセルドルフの音楽監督に招聘された。この時期は当初、高揚感に溢れ、有名な「ライン交響曲」にその表れていた。しかし、職務の重圧と次第に深まる精神の不安定さが、オーケストラとの緊張を招いた。この後期における明るい兆しとなったのは、1853年に若きヨハネス・ブラームスと出会ったことであり、シューマンはすぐに彼を将来の師と宣言した。

悲劇的な結末(1854–1856 )

年代記は深い悲劇で幕を閉じます。1854年2月、シューマンは激しい幻覚に悩まされた後、ライン川で入水自殺を図りました。救出された後、彼は自らの希望でボン近郊のエンデニヒ精神病院に入院しました。クララは8人家族を養うために演奏を続けましたが、ロベルトは次第に精神の衰えに屈していきました。そして1856年7月29日、わずか46歳で同病院で亡くなりました。

音楽の様式、運動、時代

ロベルト・シューマンはロマン派の作曲家の典型です。彼の音楽と思想は、ロマン主義、より正確には19世紀の盛期ロマン主義ほど明確に時代区分できるものはありません。

時代:ロマン主義の魂

シューマンは、モーツァルトやハイドンのように、音楽が古典主義の厳格で客観的な形式から解放されつつあった時代に生き、活動しました。ロマン主義は、主観性、感情、そして幻想性をその中心に据えました。シューマンにとって、音楽は単なる音遊びではなく、文学的な思想、夢、そして心の奥底にある深淵を表現する手段でした。彼は「ピアノの詩人」であり、芸術、特に音楽と文学の境界を打ち破りました。

古いのか新しいのか?伝統的か革新的か?

シューマンの音楽は、当時としては明らかに「新しく」、進歩的でした。彼は自らを新しい詩的な音楽の擁護者とみなしていました。仲間の愛好家と共に「新音楽雑誌」 (Neue Zeitschrift für Musik )を創刊し、当時のサロンを席巻していた、彼が「俗物主義」と呼んだ、浅薄で表面的な名人芸的な音楽に反対しました。

過去を拒絶する破壊主義者ではなかった。ヨハン・セバスチャン・バッハ(バロック)とルートヴィヒ・ヴァン・ベートーヴェン(古典派)を深く崇拝していた。彼の革新性は、これらの古い基盤を全く新しい心理的な深みで満たしたことにあった。彼は古い形式を用いながらも、それを分解し、感情的な断片で満たすことで「ロマンチック化」した。

穏健派か急進派か?

の初期作品は、確かに革新的だったと言えるでしょう。初期のピアノ作品(例えば「謝肉祭」や「クライスレリアーナ」)は、従来のソナタではなく、短く格言的な「個性的な小品」を集めたものです。これらの作品はしばしば唐突に終わり、楽章の途中で雰囲気が変わり、リズムが複雑すぎるため、同時代の人々には「混乱していて」難解だと感じられました。

彼が予測可能性から根本的に逸脱したことは衝撃的だった。彼は音楽に「断片」という概念を持ち込んだ。それは、論理的な解決よりも雰囲気が重視されるため、完結する必要のない思考である。

彼がより穏健派になったのは、晩年のドレスデンとデュッセルドルフでの活動において、交響曲やオラトリオ音楽により重点を置き、より幅広い聴衆に届くよう、より古典的な構成を追求するようになった時であった。

流れの要約

シューマンはロマン派の原型です。

バロック: 彼はバロックのポリフォニー(特にバッハの影響)を活用したが、彼自身はバロックの作曲家ではなかった。

古典主義: 彼は古典主義の形式的な厳格さを賞賛したが、彼の溢れる感情にはそれが制限的すぎると感じることが多かった。

ナショナリズム: その初期の兆候は彼の作品に見受けられます (たとえば、 「ライン交響曲」 ) が、彼の焦点は主に普遍的な人間性と詩的なものに置かれており、国家的な政治的課題には置かれていませんでした。

新古典主義: この用語はずっと後になって(20 世紀になって)使われるようになりましたが、シューマンがバッハに戻り、晩年に形式を明確にしたことで、これらの考え方のいくつかが予見されました。

、感情的に自由奔放で、知的に高度にネットワーク化され、形式的には実験的であり、当時の前衛的な音楽でした。

音楽ジャンル

ロベルト・シューマンの音楽作品は、異例とも言える、ほぼ体系的なアプローチで知られています。彼はしばしば、長期間にわたり一つのジャンルにほぼ専念し、そのジャンルの奥底まで探求してから次のジャンルへと移りました。

始まり:日記としてのピアノ

作曲家として最初の10年間(1830年頃~1839年) 、シューマンはほぼピアノのために作曲しました。この時期に、彼は循環的な人物小品というジャンルを刷新しました。長大で伝統的なソナタを書く代わりに、彼は短く雰囲気のある小品をつなぎ合わせ、しばしば文学的あるいは自伝的な色合いを帯びさせました。 『謝肉祭』や『子供の情景』といった作品は、彼が自身の分身であるフロレスタンとエウセビウスを登場させた音楽のモザイクのようなものです。この時期の彼にとって、ピアノは単なるコンサート楽器ではなく、親密な告白や詩的な夢想のための媒体でした。

「歌の年」 :言葉と音の融合

1840年は、音楽史における最も有名なジャンル転換の一つと言える年です。いわゆる「歌曲の年」と呼ばれるこの年に、シューマンの叙情的な側面が顕在化し、 150曲以上の声楽とピアノのための歌曲を作曲しました。『詩人の恋』や『女の恋と生涯』といった連作曲集によって、彼は歌曲を新たな境地へと引き上げました。彼の作風の特徴は、ピアノがもはや単なる歌い手の伴奏にとどまらず、物語に積極的にコメントし、情景を予感させ、あるいは長い後奏で言葉にできないものを締めくくる点にあります。彼にとって、ハインリヒ・ハイネやヨーゼフ・フォン・アイヒェンドルフといった詩人の音楽と歌詞は、分かちがたく一体となっていました。

規模拡大:交響曲とコンサートの演奏

親密なジャンルを熟知したシューマンは、 1841年以降、より大規模な形式を探求せざるを得なくなった。ごく短期間で、彼は最初の交響曲「春交響曲」の構想を練った。4つの交響曲と有名なピアノ協奏曲イ短調において、彼はベートーヴェンの壮大な遺産とロマン派への憧憬を融合させようと試みた。彼の管弦楽曲は、しばしば室内楽を思わせるほど緻密な楽器の織り交ぜ方が特徴的で、特に「ライン交響曲」(第3番)では、民俗的で祝祭的な雰囲気も捉えている。

知的没入:室内楽

1842年、彼は同じ情熱をもって室内楽へと転向した。モーツァルトとハイドンの四重奏曲を熱心に研究した後、3つの弦楽四重奏曲と画期的なピアノ五重奏曲を作曲した。ピアノ五重奏曲は、ピアノの輝きと弦楽四重奏曲の深みを融合させた点で、後期ロマン派全体(例えばヨハネス・ブラームス)の模範となり、現在ではこのジャンルにおける最も重要な作品の一つとみなされている。

後期作品:ドラマと合唱

ドレスデンとデュッセルドルフで過ごした晩年、シューマンは音楽、歌曲、そして演劇を壮大な舞台で融合させようと試みました。彼は唯一のオペラ『ジェノヴェーファ』を作曲し、『天国と地獄』といった大規模な世俗オラトリオにも没頭しました。しかし、彼の最も野心的なプロジェクトは、ゲーテの『ファウスト』の場面を題材にした作品であり、彼は長年この作曲に取り組みました。この作品において彼は、古典的なジャンルの境界を完全に放棄し、ゲーテ作品の哲学的な深みを音で捉えようとする、一種の普遍的な音楽劇を創造しました。

ランダムな作曲ではなく、常に彼の高い文学的基準に導かれながら、あらゆる音楽表現手段を着実に征服していくものであった。

音楽の特徴

ロベルト・シューマンの音楽は、非常に繊細な魂が綴った開かれた日記のようです。同時代の作曲家たちとは一線を画す特徴を備え、ロマン派における最も急進的な主観主義者である彼を際立たせています。彼の音楽を聴くと、完成され磨き上げられた芸術作品ではなく、むしろ断絶と深い感情に満ちたプロセスに出会うのです。

二重人格:フロレスタンとエウセビウス

おそらく最も印象的な特徴は、彼の音楽における絶え間ない二重性でしょう。シューマンは対照的な性格を表現するために、二つの文学的分身を創造しました。フロレスタンは、激しく情熱的で、しばしば衝動的な反逆者を体現しています。彼の音楽はリズムが正確で、速く、力強い。対極に位置するのは、夢見心地で内省的なメランコリックさを持つエウセビウスです。彼のパッセージはしばしば繊細で、流れるように、そして調和的に浮遊しています。この二つの極は、彼の作品のほぼすべてにおいて互いにせめぎ合い、音楽に信じられないほどの心理的緊張感を与えています。

リズムの落ち着きのなさと和声の曖昧さ

シューマンの音楽はしばしば落ち着きがなく、拍子を曖昧にすることを好みました。シンコペーション、サスペンション、そしてアクセントのない拍にアクセントを頻繁に用いたため、聴き手はしばしば足場を見失ってしまいます。時には、小節のどこにダウンビートがあるのか正確に分からなくなることもあります。

彼は和声学の先駆者でもありました。作品の冒頭を主調から外したり、終結部分を和声的に「未解決」のままにしたりすることが多かったのです。まるで答えのない問いのように。こうした断片的な性質は彼の特徴です。音楽的なアイデアはしばしば簡潔にまとめられただけで、その後、新たな何かが生まれる余地を作るために途切れてしまうのです。

内なる声の支配

シューマンのピアノ曲と室内楽作品の技術的な特徴は、その緻密で、しばしばポリフォニックなテクスチャにあります。古典派時代には、伴奏の上に明確な旋律が浮かび上がるのが一般的でしたが、シューマンは声部を織り交ぜています。彼はしばしば、本来の旋律を中声部に隠したり、両手の間で旋律を行き来させたりします。音楽の核心はしばしば表面下に隠されているため、聴き手(そして演奏者)に高度な注意を要求します。

詩的なアイデアと文学的な言及

シューマンは「絶対」音楽をほとんど作曲しませんでした。彼の作品の背後には、ほぼ常に詩的な発想が隠されていました。彼は標題音楽のような物語を音楽に乗せるのではなく、むしろ「なぜ? 」 「夜に」 「夢想」といったフレーズでタイトルをつけた、感情を捉えたのです。彼の音楽は、謎めいたメッセージや謎に満ちています。彼はしばしば楽譜の中に音楽的な暗号を隠していました。例えば、作品『謝肉祭』におけるASCH(当時の恋人の街)という音楽シーケンスがそうです。

パートナーの平等

歌曲と室内楽において、彼は楽器間の関係を根本的に変えました。シューマンにとって、ピアノは決して単なる「伴奏者」ではありませんでした。歌曲においては、ピアノは歌手と対等なパートナーであり、しばしば歌詞が示唆するだけのことを演奏します。ピアノ室内楽作品(ピアノ五重奏曲など)では、ピアノが単なるソリストとして輝くのではなく、楽器は濃密なオーケストラの音のタペストリーへと溶け込んでいきます。

要約すると、シューマンの音楽は暗示、内省、そして知的な深みの芸術です。それは目を見張るような効果を狙ったものではなく、 「沈黙の聴き手」のために書かれたのです。

効果と影響

ロベルト・シューマンが音楽史に与えた影響は計り知れません。彼は新しい音の創造者であるだけでなく、先見の明があり、発見者であり、批評家でもありました。彼は19世紀の音楽観を根本的に変えました。彼の影響は、音楽の美的方向転換、音楽批評の専門化、そして後進の天才たちの育成という3つの主要な分野に集約されます。

音楽美学の革命

や形式的な完璧さを追求すべきだという観念を打ち破りました。音楽は文学的、心理的な内容を伝える媒体であるという考えを確立しました。彼は、ピアノの循環的な作品と歌曲を通して、後進の作曲家たちの物語の語り方に大きな影響を与えました。短い人物描写の小品でも、壮大な交響曲と同じくらい深みを持つことができることを示しました。歌曲におけるピアノの活用――声と対等なパートナーとして――は、ヨハネス・ブラームス、フーゴ・ヴォルフ、そして後にはリヒャルト・シュトラウスといった作曲家たちが追随する基準を確立しました。音楽的なパズルや暗号への彼の偏愛は、後の作曲家たちにも自伝的あるいは象徴的なメッセージを楽譜に取り入れるきっかけを与えました。

パワーファクター:音楽のための新しいジャーナル

音楽雑誌」の共同創刊者であり、長年編集者を務め、近代音楽批評の分野における最初の雑誌を創刊した。彼は自身の著作を「俗物主義」、すなわち技巧のみに偏重した表面的な音楽文化への対抗手段として用いた。そうすることで、彼は大衆の嗜好に影響を与え、聴衆に芸術との知的な関わりを求めた。彼の文学的な批評アプローチは、しばしば架空のメンバーである「ダヴィッド同盟」の対話という形で提示され、数十年にわたる音楽ジャーナリズムのスタイルを形作った。彼はヨハン・セバスチャン・バッハが現代音楽にとってどれほど重要であったかを大衆の意識に再び持ち込み、 「バッハ・ルネサンス」を支えた人物である。

探検家と指導者

並外れた才能を見抜く直感だったでしょう。シューマンは、世界が気づくよりも先に天才を見抜く稀有な才能の持ち主でした。若きフレデリック・ショパンをドイツに紹介した際、「紳士諸君、脱帽だ、天才だ!」と喝采したのは彼です。しかし、彼の最も重大な影響は、ヨハネス・ブラームスの発見でした。彼の有名な論文「新道」は、当時全く無名だった20歳のブラームスを一夜にして音楽界の中心へと押し上げました。シューマンの先見の明のある支援と、後に築いた友情(クララ・シューマンもその一人です)がなければ、ブラームスの歩む道、ひいては後期ロマン派音楽の伝統の大部分は、全く異なるものになっていたかもしれません。

現代における遺産

シューマンは断片的で唐突な表現、そして極端な心理状態の描写を好み、モダニズムの先駆者と称えられました。グスタフ・マーラー、そして20世紀にはアルバン・ベルクやハインツ・ホリガーといった作曲家たちが、シューマンの主観的真実と形式的な開放性を受け入れた勇気を繰り返し称えています。彼は、自身が生まれた音楽世界よりも大胆で、より文学的で、心理的に複雑な音楽世界を残しました。

作曲以外の音楽活動

1. 影響力のある音楽評論家兼広報担当者

シューマンは歴史上最も重要な音楽作家の一人です。彼は、当時の音楽が浅薄さと技術的な小技(いわゆる「俗物主義」 )に陥る危険性を認識していました。

音楽新聞』創刊(1834年):ライプツィヒでこの専門誌を創刊し、10年間編集を務めた。この雑誌はロマン主義音楽の代弁者となった。

文芸批評:彼はしばしば対話形式や詩的な物語の形で批評を執筆した。その際、彼は架空の人物であるフロレスタン(情熱家)とエウセビウス(夢想家)を用いて、作品を様々な視点から照らし出した。

才能の発掘者:シューマンは品質に関して「トリュフ豚の天才」の才能を持っていました。彼は熱意ある記事を通して、フレデリック・ショパン、エクトル・ベルリオーズ、そして特に若きヨハネス・ブラームスの躍進を助けました。

名人であり教育者

もともと、シューマンはピアニストとしてコンサートホールを制覇したいと考えていました。

ヴィークとの研鑽:フリードリヒ・ヴィークのもとで長年厳しい訓練を受けた。手の怪我でソロ活動が中断された後、彼は他の演奏家の指導に注力するようになった。

教育活動:1843年、フェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディによって、新設されたライプツィヒ音楽院のピアノ、作曲、楽譜読みの教師に任命された。しかし、教師としては寡黙で、しばしば自分の考えに没頭していたため、教育的才能は乏しいとみなされていた。

3. 指揮者と音楽監督

は晩年、オーケストラや合唱団の指揮者として安定した地位を志した。

ドレスデンにおける合唱指揮:1847年からリートターフェル(合唱団)の指揮者となり、後に「合唱協会」を設立した。彼は合唱団との共演を好み、ポリフォニー構造と民謡への情熱を駆り立てられた。

デュッセルドルフ市音楽監督(1850年~1853年) :これは彼の最も名誉ある地位であり、定期演奏会と教会音楽の指揮を担当した。

指揮台での困難:高い尊敬を集めていたにもかかわらず、彼は扱いにくい指揮者であったことが判明した。内向的な性格と健康問題の悪化により、オーケストラとのコミュニケーションが困難になり、最終的には緊張関係が生まれ、辞任に至った。

4. 収集家と記録保管人( 「本の男」 )

シューマンは、自身の人生と音楽の歴史を綿密に記録した人物でした。

家計簿とプロジェクト日記:彼は数十年にわたり、支出、読書、作曲の進捗状況を綿密に記録しました。これらの文書は現在、音楽学における最も貴重な資料の一つとなっています。

J.S. バッハの作品の研究に熱心に取り組み、同時代の人々 (そして妻クララ) にフーガの毎日の研究を通じて技量を強化するよう奨励しました。

5.メンターとサポーター

ジャーナリストとしての活動に加え、シューマンは舞台裏で指導者として活動しました。彼は当時のほぼすべての著名人と文通し、盛期ロマン主義の美的価値を確固たるものにするネットワークを築き上げました。フランツ・シューベルトの作品(特に「交響曲第1番 ハ長調」 )の再発見と死後の初演において、彼は重要な役割を果たしました。

要約すると、シューマンは音楽の知識人でした。彼は音楽をただ聴くだけでなく、理解し、説明し、教育と批評を通して向上させようとしました。

音楽以外の活動

の世界に留まらず、言葉と知性に溢れ、時代を深く観察する人物でした。純粋音楽以外の活動は、彼の知的アイデンティティとほぼ常に密接に結びついていました。

シューマンが音楽以外で活躍した最も重要な分野は次のとおりです。

1. 文学とライティング

幼少期から「本好き」でした。父親は書店主兼出版者であり、それがロバートの世界観に大きな影響を与えました。

詩と散文:若い頃、シューマン自身も詩、劇作、物語のテキストを執筆しました。彼はジャン・ポールとE.T.A.ホフマンの熱烈な崇拝者でした。この文学的な才能は後に彼の音楽評論にも反映され、技術的な分析というよりも短編小説のような内容のものが多くなりました。

日記をつけること:彼は強迫観念的な記録者でした。数十年にわたり、詳細な日記、旅行記、そしていわゆる「家計簿」をつけ続けました。そこには、出費だけでなく、読書、散歩、そしてクララとの結婚生活についての個人的な思いも記録されていました。

2. 綿密な予算編成と記録管理

秩序と記録に対するほとんど強迫観念的な好みを持っていたが、これは彼が「夢想的なロマン主義者」だったという評判とはまったく対照的である。

統計: 彼は、ワインセラーにあるワイン、読んだ本、受け取った手紙や書いた手紙、作品の報酬など、あらゆるものをリストにしていました。

プロジェクト リスト: 彼は将来のプロジェクトの詳細な計画を立案しました。その多くは実現しませんでしたが、彼の思考がいかに体系的であったかを示しています。

3. チェスと社交

若い頃のシューマンは、どちらかといえば観察力に富み、寡黙な態度ではあったものの、非常に社交的であった。

)の数学的構造に似た知的な挑戦と捉えていました。

、彼は「カフェバウム」などのパブで友人や同僚( 「ダヴィッズブント」 )と定期的に会合を開いた。そこで彼らは政治について語り合い、文学について議論し、そして当時としてはごく普通のこととして、葉巻を吸い、ビールを飲んだ。

4. 自然とハイキング

過剰に刺激されがちな神経を癒すために、自然の中にインスピレーションと安らぎを求めました。

長い散歩:彼は熱心なハイキング愛好家でした。特にドレスデンとデュッセルドルフに滞在していた間は、ほぼ毎日長い散歩をしていました。これは内省の手段となり、増大する精神的苦痛を和らげるものでした。

旅行: 彼は、例えばイタリア (1829) への教育旅行に出かけ、イタリア音楽に対しては懐疑的であったものの、芸術と建築に対する美的見解を形成しました。

5. 家族思いの慈善家

シューマンは精神的な危機にも関わらず、一家の主としての役割を非常に真剣に受け止めていた。

教育:彼は8人の子供たちの知的発達に熱心に取り組みました。子供たちの成長と小さな出来事を記録した「思い出のノート」を作りました。

経済的安定: 編集者や作曲家としての仕事を通じて家族の経済的安定を確保することに非常に気を配っていましたが、これは固定された著作権のない時代には非常に大きな挑戦でした。

したがって、シューマンの音楽以外の人生は決して「非音楽的」なものではなかったが、むしろ構造、教養、詩の深みを絶えず探求していた。

プレイヤーとして

ロベルト・シューマンの物語を演奏者、つまりピアニストの視点から見ると、それは極端な野心、技術への執着、そして音楽の歴史を永遠に変えた悲劇的な失敗の物語です。

名人になるという夢

ライプツィヒの若きシューマンを想像してみてください。彼はピアノに夢中でした。パガニーニ(ヴァイオリン)やリストといった偉大なピアノ奏者たちが活躍した時代です。シューマンはただ弾きたいだけでなく、最高のピアノ奏者になりたいと思っていました。彼の日常生活はすべてピアノを中心に回っていました。彼は師であるフリードリヒ・ヴィークの家に引っ越し、空いた時間はすべてピアノ練習に充てていました。演奏家として、彼はこの頃、まさに天才でした。大きな跳躍、複雑なリズム、そして途方もないスピードを愛する彼は、まさにその才能の持ち主でした。

根本的な運動法

しかし、シューマンは焦りを感じていました。右手の薬指と小指が弱すぎて、頭の中で鳴り響くきらめく連打に対応できないと感じていたのです。ここから彼の演奏家としての暗黒時代が始まります。彼は機械仕掛けの実験を始めました。 「カイロプラスト」と呼ばれる器具、あるいは自作の三角巾を使った装置で、指を分離して伸ばすためのものだったという記録があります。彼は痛みや痺れの兆候を無視し、疲労困憊するまで練習を続けました。

突然の終わり

そして、すべての音楽家が恐れる破滅が訪れる。ある日、彼は右手の中指が動かなくなっていることに気づく。動物の血を浴びたり、ホメオパシー療法を受けたり、数ヶ月の休養をしたりと、あらゆることを試した。しかし、診断は決定的だった。彼の手は、名人芸の演奏には適さない状態だったのだ。演奏家としてのロベルト・シューマンは、20代前半で終わりを迎えた。彼が必死に征服しようとしていた舞台は、永遠に閉ざされた。

プレイヤーはクリエイターになる

しかし、まさにここで奇跡が起こります。彼自身が演奏できなくなったため、彼は別の人、クララ・ヴィークの手のために音楽を書き始めたのです。クララは彼の腕となり、 「右手」となりました。演奏家として、シューマンは自身の技巧のすべてを作品に注ぎ込みました。彼の作品は今日に至るまで、ピアニストの間で伝説的な存在となっています。

グリップ: 彼は、自身の手の怪我や型破りなテクニックのせいで、非常にぎこちないグリップを書くことがよくあります。

親密さ:もはや外面的な輝きに頼ることができなくなったため、彼はテクニックの焦点を内面へと移しました。彼の音楽は、演奏者に内なる声の音色に対する深いコントロールを要求します。

「語る」ピアノ:もはや音符ではなく、感情を奏でる。演奏家として、ピアノを詩人のように語らせるには、シューマンに倣う必要がある。

選手の遺産

シューマンはコンサートピアニストとしては失敗に終わったものの、ピアノ演奏技術への彼の影響は計り知れない。彼はピアニストたちを、純粋に機械的な「ティンクル」という響きから、オーケストラ的な思考へと駆り立てた。今日シューマンを演奏するとき、人は必ず、彼自身の身体的な弱さとの闘い、そしてピアノへの限りない愛情を伴奏として演奏することになる。

音楽一家

1. クララ・シューマン(妻)

彼女はロバートの人生の中心人物です。クララ・ヴィークとして生まれた彼女は天才児であり、ロバートと結婚する前からヨーロッパ全土で名高いピアノの名手でした。

演奏者:ロバートが手の怪我を負った後、彼女は彼の最も重要な使節となり、彼のピアノ作品のほぼ全てを初演しました。

作曲家:クララ自身も非常に才能のある作曲家でしたが、夫の影に隠れて自分の才能を疑うこともしばしばありました。彼女の作品(例えばピアノ協奏曲)は今日、再発見されています。

マネージャー:ロバートの死後、彼女はコンサートツアーを通じて家計を支え、彼の作品の最初の全集を出版しました。

2. フリードリヒ・ヴィーク(義父、教師)

フリードリヒ・ヴィークは、シューマンの生涯で最も物議を醸した人物の一人です。ライプツィヒで尊敬を集めていましたが、非常に厳格なピアノ教師でした。

指導者:クララとロバートの両方を指導した人物。彼の厳しい指導がなければ、ロバートがピアノ音楽にこれほど深く没頭することはなかったかもしれません。

反対者:ロバートが不安定でクララのキャリアを台無しにすることを恐れ、あらゆる手段を使ってロバートと娘の結婚に反対した(法廷での誹謗中傷も含む)。

3. 子供たち:音楽の継承

ロバートとクララには合計8人の子供がいました。音楽は彼らの家庭で中心的な役割を果たしていましたが、子供たちの運命は父親の遺産によってしばしば影を落とされました。

マリーとユージェニー:二人ともピアノ教師となり、両親の遺志を継いで生き続けました。ユージェニーは後に、家族についての重要な回想録を執筆しました。

フェリックス:末っ子は才能あるヴァイオリニストであり詩人でした。ヨハネス・ブラームスは自身の詩のいくつかを曲にしました。しかし、フェリックスは結核で若くして亡くなりました。

4. ヨハネス・ブラームス:「選択的親和性」

血縁関係はないものの、ヨハネス・ブラームスは芸術的な意味で最も近い家族の一員となりました。

精神的な息子: 1853 年に若きブラームスがシューマン家の家に現れたとき、ロバートはすぐに彼を音楽の後継者と認めました。

家族の支え:ロベルトがエンデニヒ療養所に入院していた間、ブラームスはクララと子供たちの世話をしました。クララとブラームスの深い(そしておそらくプラトニックな)愛は、シューマン一家を形作る生涯にわたる絆となりました。

5. 生家:音楽よりも文学

バッハやモーツァルトとは異なり、ロバートは音楽一家の出身ではありませんでした。

アウグスト・シューマン(父):父は書店兼出版業を営んでいました。ロバートは父から文学への愛を受け継ぎ、それが彼の音楽を独特のものにしました。

クリスティアーネ・シューマン(母):彼女は音楽に興味がありましたが、音楽で安定した生計を立てる方法だとは考えていませんでした。そのため、最初はロバートに法律を学ぶように勧めました。

特別な遺産:ロバートとクララが共に記した「結婚日記」は、二人の類まれな知的パートナーシップを物語っています。日記の中で、二人は毎週、作曲、ピアノの進歩、そして子供たちの音楽教育について情報交換をしていました。

作曲家との関係

1. フェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディ:憧れと友情

メンデルスゾーンはシューマンにとっての金字塔でした。二人は同時期にライプツィヒに住み、親密な関係を維持していました。

関係:シューマンはメンデルスゾーンを尊敬し、 「 19世紀のモーツァルト」と呼んでいました。彼はメンデルスゾーンの完璧な形式と軽やかなタッチを賞賛していました。

共演:メンデルスゾーンはシューマンの交響曲第1番とピアノ協奏曲の世界初演を指揮しました。また、彼はシューマンを自身が設立したライプツィヒ音楽院の教師に任命しました。

対照的である。シューマンはメンデルスゾーンをほとんど崇拝していたが、メンデルスゾーンはシューマンの扱いにくい実験的な音楽に対してはむしろ控えめであったが、彼を重要な知識人として高く評価していた。

2. ヨハネス・ブラームス:師と後継者

1853 年の若きブラームスとの出会いは、音楽史上最も有名なエピソードの一つです。

発見:20歳のブラームスは、デュッセルドルフでシューマンの家に予告なく訪問した。ブラームスの前で演奏した後、シューマンはあまりにも熱狂し、長年の音信不通の後、再びペンを取り、 「新たな道」という記事を書き、ブラームスを音楽界の救世主と宣言した。

深い絆:ブラームスは家族の最も親しい友人となりました。ロバートがエンデニヒの精神病院に入院していた間、ブラームスはクララ・シューマンにとって最も重要な支えでした。この三角関係は、ブラームスの生涯と作品全体を形作りました。

3.フレデリック・ショパン:遠くからの認識

二人は実際に会ったのはたった2回だけだったが、シューマンはドイツにおけるショパンの成功に重要な役割を果たした。

「脱帽」の瞬間:1831年、シューマンはショパンの変奏曲作品2に対する最初の重要な批評を書きました。 「紳士諸君、天才よ脱帽せよ!」という一文は伝説となりました。

報われぬ愛:シューマンは作品『クライスレリアーナ』をショパンに捧げた。しかしショパンは、シューマンの混沌とした響きと文学的な要素を帯びた音楽をほとんど理解できなかった。彼は感謝の意を表してバラード第2番をショパンに捧げたものの、芸術的な距離を保ち続けた。

4. フランツ・リスト:魅惑と疎外の間

リストとシューマンはロマン主義の二つの異なる側面を体現していました。リストは輝かしい国際人であり名人であり、シューマンは内向的な詩人でした。

献辞:二人は互いに盛大な挨拶を交わした。シューマンは壮大な幻想曲ハ長調をリストに捧げ、リストも後にシューマンに有名なピアノソナタ ロ短調を捧げることで応えた。

亀裂:リストはシューマンの音楽を熱烈に支持し、自身のコンサートでも演奏していました。しかし、二人は個人的なレベルではほとんど折り合いがつきませんでした。ドレスデンでの夕食会で、リストがメンデルスゾーンを軽蔑する発言をしたことがきっかけで衝突が起こりました。これは、忠実なシューマンにとって許しがたい侮辱でした。

5. リヒャルト・ワーグナー:対照的な世界

二人の巨人はドレスデンで出会ったが、性格が激しく衝突した。

口論:寡黙な思想家であったシューマンは、ワーグナーの絶え間ない言葉の奔流に圧倒された。ワーグナーはシューマンが「ただそこに座っている」ので、何も議論できないと不満を漏らした。

芸術的相違: シューマンは当初ワーグナーのオペラ『タンホイザー』を厳しく批判し(音楽を「不道徳」だと考えた )、後に部分的に意見を修正したが、ワーグナーの「総合芸術作品」の概念には懐疑的であり続けた。

6. エクトル・ベルリオーズ:先見の明のある同僚

シューマンは、ドイツにおいてフランス人エクトル・ベルリオーズの重要性をいち早く認識した作曲家の一人であった。彼は40ページ以上に及ぶ幻想交響曲の分析を著し、ベルリオーズの過激な標題音楽が、その奔放さにもかかわらず、論理的な内部構造を備えていることをドイツの聴衆に説明した。

同僚たちの偉大な「理解者」でした。たとえ自分とは全く異なる道を歩んでいたとしても、他者の偉大さを認め、それを広める稀有な才能を持っていました。

類似の作曲家

1. ヨハネス・ブラームス( 「同類の精神」 )

、感情の深さと作曲の密度という点ではシューマンに最も似ています。

類似点:両者ともメロディーを濃密で多声的なテクスチャーで包み込むことを好みました。シューマンと同様に、ブラームスはピアノをオーケストラ的に用いることが多く、表面的な効果を避けました。

違いは、シューマンが衝動的かつ断片的に作曲することが多かったのに対し( 「瞬間」が重要)、ブラームスは厳格で大規模な形式の達人だったことです。

2.ショパンフレデリック( 「ピアノの詩人」 )

彼らのスタイルは異なっていますが、ピアノのロマン主義の本質は共有しています。

類似点:両者ともピアノを親密な告白のための主要な媒体とした。シューマンの「謝肉祭」のように、ショパンの作品の多く(例えば「前奏曲」)は、単一のムードを捉えた、短く、非常に凝縮された個性的な小品から構成されている。

違いは、ショパンの音楽はより優雅でイタリアのベルカント歌唱に向いているのに対し、シューマンの音楽はより「ドイツ的」で角張っていて文学の影響をより強く受けていることが多いことです。

3. エドヴァルド・グリーグ( 「北欧のシューマン」 )

グリーグはシューマンの叙情的な側面を直接継承した人物とみなされることが多い。

類似点:グリーグのピアノ抒情小品集は、シューマンの「子供の情景」あるいは「若者のためのアルバム」の直系の子孫です。どちらも、わずか数小節で一つの世界や風景を思い起こさせる才能を持っていました。

影響:グリーグはシューマンの出身地ライプツィヒで学び、彼の有名なピアノ協奏曲イ短調は、その構造や雰囲気(さらには調性)において、シューマン自身のピアノ協奏曲への明らかなオマージュとなっています。

4. ヒューゴ・ウルフ(「歌の後継者」 )

シューマンの歌曲の心理的な深みを愛する人は、ヒューゴ・ヴォルフの作品にもそれが一貫して続いていることに気づくでしょう。

類似点:ヴォルフはシューマンから、ピアノは歌手と完全に同等であるという考え方を取り入れました。彼は言葉と音の繋がりを極限まで追求し、彼の作品ではピアノがしばしば歌詞の心理的な解説者となるように、シューマンの『詩人の恋』においても同様の解釈がなされました。

5. ファニー&フェリックス・メンデルスゾーン( 「ライプツィヒの友人たち」 )

特に、ファニー・ヘンゼル(メンデルスゾーンの妹)のピアノ作品には、シューマンのピアノ作品と似た「親密さ」があります。

類似点: メンデルスゾーン兄弟が開拓した無言歌のジャンルは、歌詞を必要とせずに楽器で物語を語ることができるという考え方をシューマンの音楽と共有しています。

なぜ彼らは彼に似ているのでしょうか?

まとめると、これらの作曲家は次の点でシューマンに似ています。

主観性:音楽は自己の告白です。

文学的な近さ:詩と音の境界が曖昧になる。

短い形式: 簡潔で格言的な表現を熟知しています。

人間関係

1. クララ・シューマン(ソリスト)

彼女は彼の妻であったが、彼らの関係は純粋に職業的なレベルで見なければならない。彼女は彼にとって最も重要な通訳者だったのだ。

繋がり:ロバートは手の怪我のために公の場で演奏できなくなったため、クララが彼の「代弁者」となりました。彼女は19世紀で最も国際的に有名なピアニストの一人でした。

その効果は、ロベルトの音楽を「難しすぎる」「複雑すぎる」としばしば批判した大衆や批評家たちの抵抗に抗い、彼女はシューマンの作品を擁護した。彼女の卓越した演奏と教育的活動がなければ、シューマンのピアノ作品は生前ほとんど知られることはなかっただろう。

2. ジョセフ・ヨアヒム(ヴァイオリニスト)

後の交友関係の中で最も重要な若手音楽家であった。

インスピレーション:シューマンはヨアヒムの演奏に非常に魅了され、彼のためにヴァイオリンとオーケストラのための幻想曲とヴァイオリン協奏曲を作曲しました。

悲劇:ヴァイオリン協奏曲はシューマンの生前に一度も演奏されることがなかった。ヨアヒムはロベルトの精神状態の衰えの影響を受けて、この曲を「演奏不可能」で、一部支離滅裂だと考え、初演は数十年後まで待たされた。しかし、ヨアヒムは生涯を通じてシューマン一家の親友であり、シューマンの室内楽の熱心な演奏家であり続けた。

3. ライプツィヒ・ゲヴァントハウス管弦楽団

ライプツィヒ ゲヴァントハウスは、シューマンのオーケストラのアイデアにとって最も重要な実験室でした。

初演の会場:メンデルスゾーンの指揮の下、この世界クラスのオーケストラは交響曲第 1 番 (「春」) を含む彼の主要作品の多くを演奏しました。

職業上の摩擦: ここでシューマンはオーケストラの技術的な可能性について学び、それが彼の楽器編成の芸術に大きな影響を与えました (これはしばしば「ピアノに似すぎている」と批判されました)。

4.デュッセルドルフ交響楽団(一般音楽協会)

シューマンとこのオーケストラとの関係は、指揮者としての彼のキャリアの悲劇的な頂点を象徴するものである。

デュッセルドルフ市の音楽監督に就任。オーケストラと合唱団を指揮した。

葛藤:シューマンは指揮台での自然なリーダーシップを発揮するタイプではありませんでした。内向的で、しばしば考え事をし、明確な指示を出すことが少なかったのです。演奏家たちは不安を感じ、反発し始めました。最終的にオーケストラ委員会はシューマンに自身の作品のみを指揮し、残りの指揮は副指揮者に任せるよう指示し、世間一般の非難を浴びることになりました。

5. フェルディナンド・ダヴィッド(コンサートマスター)

フェルディナント・ダヴィッドは、ゲヴァントハウス管弦楽団の伝説的なコンサートマスターであり、シューマンの側近でもありました。

アドバイザー:彼はシューマンにヴァイオリンに関する広範な技術的助言を与えました。シューマンはヴァイオリン・ソナタ第1番を彼に捧げました。ダヴィッドはシューマンの先見の明のある構想と弦楽器への実践的応用を繋ぐ橋渡し役でした。

6.歌手: ヴィルヘルミーネ・シュレーダー-デブリエント

歌曲の分野では、シューマンは当時の偉大な声楽家との交流を求めました。

劇的ミューズ:ワーグナーの親友でもあった著名なソプラノ歌手、ヴィルヘルミーネ・シュレーダー=デフリエントは、その劇的な表現力を通して彼にインスピレーションを与えました。シューマンは、単に音を出すだけでなく、テキストの「詩的理念」を体現する歌手を高く評価しました。

ダイナミクスの要約

シューマンとソリストやオーケストラとの関係は、しばしば矛盾を孕んでいた。彼は技術的に極めて高度で時代を先取りした音楽を作曲したにもかかわらず、指揮者や教師が日常の練習でその音楽を実践するために必要な、コミュニケーション能力に欠けていたのだ。彼はクララ、ヨアヒム、そしてダヴィッドといった忠実な友人たちに頼り、自らの構想を具体化しようとした。

音楽家以外の人々との関係

1. ジャン・ポール・ホフマンとETAホフマン(文学の神々 )

シューマンは二人を個人的には知らなかったが(ジャン・ポールは1825年に亡くなった)、二人はシューマンの青春時代における最も重要な「親戚」であった。

ジャン・パウル:シューマンの絶対的なアイドルでした。ロバートはかつて、対位法について音楽教師よりもジャン・パウルから多くを学んだと記しています。シューマンは詩人の断片的でユーモラス、そしてしばしば難解な物語スタイルを、そのまま自身の音楽に取り入れました(例えば『パピヨン』や『謝肉祭』)。

シューマンのクライスレリアーナのモデルとなりました。ホフマンの暗く幻想的な世界観は、シューマンがクライスラーを天才と狂気の境界を越える芸術家として理解する上で大きな影響を与えました。

2. フリードリヒ・ヴィーク(指導者であり敵でもある)

ヴィークはピアノ教師であったが、彼との関係は個人的、法的なレベルでも捉えなければならない。

養父:ロバートは一時期ヴィークの家に住んでいました。二人の関係は互いに尊敬し合っていましたが、ヴィークがクララとの結婚を禁じた途端、激しい憎しみへと変化しました。

経緯:二人の関係は長年にわたる法廷闘争へと発展した。ヴィークは法廷でロベルトを酔っ払って無力な人物として描写しようとし、それがシューマンの精神状態に永続的なダメージを与えた。

3.医師:フランツ・リヒャルツ博士他

彼の精神的、肉体的苦痛のため、医師は彼の人生において中心的な役割を果たしました。

フランツ・リヒャルツ博士:彼はエンデニヒの療養所の院長であり、シューマンはそこで晩年の2年間を過ごしました。二人の関係は複雑でした。リヒャルツは患者には絶対的な休息が必要だと考え、クララの面会を何年も禁じました。この決定は今日に至るまで歴史家の間で議論の的となっています。

モーリッツ・ロイター博士: ライプツィヒの親友で、シューマンの初期の手のトラブルと最初のうつ病エピソードについてアドバイスをくれた人物。

4. 絵画と美術:エドゥアルト・ベンデマン

ドレスデンとデュッセルドルフに滞在していた間、シューマンは当時の著名な画家たちとの交流を求めました。

デュッセルドルフ絵画派の重要な画家であり、シューマン家の親しい友人でもありました。一家はアカデミー教授陣と交流を深めました。

相互のインスピレーション: これらの接触は、音とイメージのつながりに対するシューマンの興味に影響を与え、それは標題音楽の実験や舞台プロジェクトに反映されました。

5. 出版社: HärtelおよびKistner

シューマンは抜け目のない実業家であり、当時の大手音楽出版社、特にブライトコップフ・アンド・ヘルテル社と常に連絡を取り合っていました。

書簡:出版社への手紙は、シューマンが自身の楽譜の版画に細心の注意を払っていたことを示している。彼は、書かれた言葉と印刷された楽譜こそが後世に残る最後の安息の地であることを自覚し、公正な出版料と作品の美しい装丁を求めて闘った。

6. 書店一家:父の遺産

ロベルトと父アウグスト・シューマンの関係は無視できない。父は書店主であり辞書編纂者でもあった。父を通して、ロベルトは辞書、百科事典、そして体系的な書物の世界を知るようになった。こうした「非音楽家」から受けた幼少期の影響が、ロベルトを同世代の作曲家の中で最も知的な人物へと押し上げたのである。

まとめ

シューマンの世界は文学の世界であり、それを音楽へと転用したのは後のことでした。音楽家以外の人々との親密な関係は、彼の知的な糧となりました。詩人はアイデアを提供し、出版社は出版を行い、医師たちは(しばしば無駄に)彼の脆い精神のバランスを保とうとしました。

重要なピアノ独奏曲

の核を成しています。彼の重要な独奏曲のほぼ全ては、ピアノを個人的な日記のように使っていた1830年代に作曲されました。彼の作品は古典的なソナタではなく、詩的な糸で繋がれた短い人物小品集であることが多いです。

最も重要なマイルストーンは次のとおりです。

1. 謝肉祭 作品9

この作品は音楽史において最も想像力豊かな作品の一つであり、様々な登場人物が出会う仮面舞踏会を描いています。

登場人物:シューマンの分身であるフロレスタンとエウセビウスが登場するほか、ショパンやパガニーニなどの実在の人物、さらにコンメディア・デラルテの登場人物であるピエロやアルレクインも登場します。

謎:ほぼすべての作品は、音楽シーケンス ASCH (当時の婚約者エルネスティン・フォン・フリッケンの故郷の名前) に基づいています。

2. 子供の情景 作品15

広く誤解されているのとは反対に、これは子供向けの音楽ではなく、シューマン自身が言ったように、子供時代に対する大人の反省であり、 「年長者による年長者のための反省」なのです。

「夢みて」 :この連作の中で最も有名な曲は「夢みて」であり、そのシンプルだが深遠な旋律によりロマン主義の典型となった。

スタイル:作品は、技術的にはそれほど巧妙ではないものの、音楽的に非常に繊細で詩的なシンプルさが特徴です。

3. クライスレリアナ 作品16

この作品は彼の最高傑作の一つとされており、作家ETAホフマンと彼が演じる楽長クライスラーに捧げられています。

感情の極限: 8 つの作品は、狂乱した、ほとんど狂気じみた情熱と、深遠で憂鬱な空想の間を激しく変動します。

個人的なこと:シューマンはクララにこう書き送った。 「あなたとあなたの考えがこの作品の主役を演じています。 」これは彼の魂の内面の葛藤を反映した、心理的に非常に深い作品である。

4. 幻想曲 ハ長調 作品17

幻想曲は、シューマンがピアノという大規模形式に与えた最も重要な貢献です。彼は当初、この作品の収益をベートーヴェンの記念碑に寄付するつもりでした。

3つの楽章:第1楽章はクララへの情熱的な「ラブレター」、第2楽章は勝利と技巧を凝らした行進曲、第3楽章は球面状のゆっくりとした終結部です。

引用: シューマンはこの作品の序文に、フリードリヒ・シュレーゲルの「静かな音色」というモットーを添えています。それは、耳を傾ける者だけがひそかに聞き取ることのできる音色であり、クララへの憧憬を暗示しています。

5. 交響的練習曲作品13

この作品でシューマンは変奏の厳密な形式も習得していることを示しています。

主題と変奏: 彼は、かなり単純な主題 (エルネスティン・フォン・フリッケンの父親からのもの) を取り上げ、それを非常に複雑なオーケストラの練習曲に作り変えます。

オーケストラサウンド: ここではピアノがオーケストラ全体のように扱われ、重厚なコードと非常に豊かなサウンドが奏でられます。

6. 青少年のためのアルバム作品68

『子供の情景』とは異なり、これは実際には彼が自分の娘たちのために書いた教育的な作品です。

内容: 「The Wild Rider」や「The Happy Farmer」などの有名な作品が収録されています。

意義:シューマンが教育的内容と高い芸術性を融合させる能力を示した作品であり、音楽史上最も売れたピアノアルバムの一つとなった。

その他の注目すべき作品:

パピヨン 作品2: ジャン・ポールの仮面舞踏会の場面に基づいた、彼の最初の主要な循環的作品。

中でも技術的に最も難しい曲の一つで、ピアノの運動力に対する彼の愛情が表れています。

森の風景 作品82:有名な神秘的な曲「預言者としての鳥」を収録した晩年の作品。

重要な室内楽

あると同時に、徹底的なものでした。長年にわたりピアノと歌曲にほぼ専念した後、彼は1842年を「室内楽の年」と宣言しました。前例のない創作意欲に駆られ、数ヶ月の間に数々の作品を作曲しました。それらは現在、あらゆるアンサンブルの主要レパートリーの一部となっています。

シューマンの室内楽は、声部の密集した、しばしば多声的な織り合わせが特徴で、単純な伴奏のみを行う楽器はありません。

1. ピアノ五重奏曲変ホ長調 作品44

この作品は間違いなく彼の室内楽作品の最高傑作であり、音楽史における画期的な作品である。

楽器編成:シューマンはピアノと弦楽四重奏を組み合わせました。この組み合わせは以前にも存在していましたが、シューマンは全く新しいオーケストラ的な力強さを与えました。

特徴:楽観主義とエネルギーに満ちた作品です。荘厳な葬送行進曲である第2楽章は特に有名ですが、叙情的なエピソードによって繰り返し中断されます。

影響:彼はこの作品を、初演で技巧的なピアノパートを演奏した妻クララに捧げた。この作品は、ブラームスとドヴォルザークのピアノ五重奏曲の手本となった。

ピアノ四重奏曲第2番変ホ長調 作品47

ピアノ五重奏曲の直後に作曲されたピアノ四重奏曲(ピアノ、バイオリン、ビオラ、チェロ)は、しばしば不当に影に隠れています。

アンダンテ・カンタービレ:第3楽章は、シューマンが作曲した楽章の中でも最も美しくロマンチックな楽章の一つとされています。チェロが無限に切ない旋律を奏で始め、後にヴァイオリンがそれを引き継ぎます。

特徴: 緩徐楽章の最後で、チェロ奏者は、特別な深いペダルポイント効果を実現するために、最低弦を全音下げてチューニングする必要があります(スコルダトゥーラ) 。これは、シューマンの典型的な実験です。

3. 3つの弦楽四重奏曲 作品41

シューマンはこれらの四重奏曲を書く前に、何週間も閉じこもってモーツァルト、ハイドン、ベートーベンの四重奏曲を念入りに研究した。

オマージュ:3つの四重奏曲はフェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディに捧げられています。

様式:非常に叙情的で、しばしば特異なリズム(シンコペーション)を特徴とすることで、古典的な形式を破っています。シューマンはここで、ピアノ演奏の「語りかけるような」スタイルを四弦楽器に移そうと試みています。

4. ピアノ三重奏曲(特に第1番ニ短調、作品63)

シューマンは全部で3つのピアノ三重奏曲を作曲しました。最も重要なのは最初のニ短調です。

暗き情熱:輝かしいピアノ五重奏曲とは対照的に、この三重奏曲は暗く、情熱的で、非常に複雑です。第1楽章は、シューマンの「フロレスタン派」に典型的な、落ち着きのない不安感に満ちています。

対等な立場での対話:ピアノと弦楽器が厳密かつ知的な対話を繰り広げる。リズムの層が非常に精密さを要求するため、アンサンブルにとって最も難しい作品の一つとされている。

5.チェロとピアノのための幻想小品 作品73

これら 3 つの短い曲は、室内楽における「小さな形式」におけるシューマンの卓越した技能を示す素晴らしい例です。

ムードイメージ: 「繊細で表現力豊か」なものから「活発な」もの、 「速くて激しい」ものまであります。

柔軟性:元々はチェロのために作曲されましたが、シューマンはクラリネットやヴァイオリン版も承認しました。今日では、ほぼすべての木管楽器と弦楽器の標準的な作品となっています。

6. ヴァイオリン・ソナタ(特に第2番ニ短調、作品121)

これらの後期作品は、デュッセルドルフ滞在中に作曲されました。ヴァイオリン・ソナタ第2番は、記念碑的で、ほぼ交響曲的な作品です。

壮大なジェスチャー:この曲は、荒々しい美しさと、ほとんど攻撃的なエネルギーを特徴としています。シューマンはこの頃すでに衰弱した健康状態に苦しんでおり、それがこの音楽に極端で、ほとんど熱狂的なほどの激しさを与えています。

これらの作品が特別な理由

シューマンは室内楽において、文学的な精神と厳格な音楽形式の間に完璧なバランスを見出した。彼はロマン主義が単なる小さな「白昼夢」の寄せ集めではなく、偉大な古典音楽のジャンルに新たな心理的な生命を吹き込む力を持っていることを証明した。

ヴァイオリンとピアノのための音楽

シューマンは、比較的晩年、主にデュッセルドルフ滞在時代(1851年から1853年)に、ヴァイオリンを独奏楽器として本格的に演奏するようになりました。ヴァイオリンとピアノのための彼の作品は、荒々しい美しさ、感情の激しさ、そして晩年の作品の特徴とも言える熱狂的な落ち着きのなさによって特徴づけられています。

この楽器編成による最も重要な作品は次のとおりです。

1. ヴァイオリン・ソナタ第1番イ短調作品105

当時、憂鬱で憂鬱な気分に陥っており、それが作品からもはっきりと伝わってきます。

外面的な輝きよりも内面的な表現を重視している。第一楽章は、落ち着きのない、切迫した情熱によって特徴づけられる。

特徴的なのは、シューマンがここで華麗な技巧表現を避けていることです。ヴァイオリンはしばしば低く暗い音域(G線)に留まり、それがこの曲に非常に親密で、ほとんど哀愁を帯びた響きを与えています。

第2ヴァイオリン・ソナタ第2番ニ短調作品121

第 2 のソナタは、第 1 のソナタの直後に作曲されたもので、それとはまったく逆の、大規模で力強く、その規模はほぼ交響曲的です。

「グレート」ソナタ:4つの楽章と30分を超える演奏時間を持つこのソナタは、このジャンルにおける最も記念碑的な作品の一つです。冒頭の、鮮烈で印象的な和音は、聴く者を即座に釘付けにします。

第3楽章:シューマンはここでコラール風の旋律の変奏を用いています。嵐のような終楽章に先立つ、深い内省と精神的な平穏のひとときです。

3. FAEソナタ(共同作品)

このソナタは、シューマン、若きヨハネス・ブラームス、そしてシューマンの弟子アルベルト・ディートリッヒの友情を記録した魅力的な作品です。

モットー:「FAE」は「自由だが孤独」の略で、この作品が献呈されたヴァイオリニスト、ヨーゼフ・ヨアヒムの生涯のモットーです。FAEの音符は、各楽章の基本的な音楽モチーフを形成しています。

シューマンの貢献:彼は第2楽章(間奏曲)と終楽章を作曲しました。後に、彼は自ら2つの楽章を追加して、ヴァイオリン・ソナタ第3番を作曲しました。

4. ヴァイオリン・ソナタ第3番イ短調(遺作)

この作品は長い間ほとんど忘れ去られていました。FAEソナタの2つの楽章と、新たに作曲された2つの楽章で構成されています。

後期様式:このソナタは、シューマンの簡潔な主題展開と、作曲晩年に特徴的なある種の厳格さへの傾向を示している。出版されたのは、彼の死後100年を経た1956年になってからである。

デュエットとファンタジー作品

シューマンは古典的なソナタの他に、詩的な雰囲気を持つ作品も作曲しました。

幻想小品集 作品73:元々はクラリネットのために作曲されましたが、シューマンはヴァイオリン版も許可しました。これらは3つの短い小品で、優しい切望から激しい情熱へと展開していきます。

アダージョとアレグロ 作品70: もともとホルン用に作曲されたが、ヴァイオリン版は現在では、ヴァイオリンの歌心(アダージョ) と技巧(アレグロ)が十分に発揮された人気の高い作品となっている。

童話の絵 作品113:ヴィオラで演奏されることが主な特徴ですが、ヴァイオリンで演奏されることも少なくありません。ドイツ・ロマン主義の童話のような伝説的な世界を完璧に捉えています。

プレイヤーにとっての意味

ヴァイオリニストにとって特別な挑戦を突きつけます。彼の音楽は、ピアニストにとって演奏するのが「不快」に感じられることがしばしばあります。ヴァイオリンとピアノのデュオは、各パートが常に絡み合うため、非常に緊密なユニットを形成しなければなりません。ピアノは伴奏者ではなく、対等な、そしてしばしば支配的なパートナーです。

ピアノ三重奏/四重奏/五重奏

1. ピアノ五重奏曲変ホ長調 作品44

この作品はシューマンの室内楽における紛れもない最高傑作であり、本質的に新しいジャンルを確立しました。

楽器編成: ピアノ、2つのバイオリン、ビオラ、チェロ。

特徴:輝かしいエネルギーとオーケストラの輝きが際立つ作品。シューマンは、妻クララのために作曲されたピアノの輝きと、弦楽四重奏の緻密なテクスチャーを巧みに融合させています。

特徴:第2楽章(In modo d’una Marcia)は魅惑的な葬送行進曲ですが、叙情的で明るいエピソードが繰り返し挿入されます。フィナーレは対位法的な傑作であり、第1楽章と最終楽章の主題が巧みに織り交ぜられています。

2. ピアノ四重奏曲変ホ長調 作品47

で感情の深みのある作品です。

特徴: 五重奏曲よりも叙情的で室内楽的な響きです。

「アンダンテ・カンタービレ」:第3楽章はロマン派全体を通して最も美しい楽章の一つとされています。チェロは限りなく切ない旋律で始まります。技術的な興味深い点として、楽章の終わりにチェロ奏者は最低音(C弦)を全音下げてB♭に調弦し、特別な低い持続音を奏でなければなりません。

3. ピアノ三重奏曲(ピアノ、ヴァイオリン、チェロ)

シューマンは、まったく異なる世界を反映する 3 つの大きな三重奏曲を作曲しました。

ピアノ三重奏曲第1番ニ短調作品63:3曲の中で最も重要な作品です。暗く情熱的で、落ち着きのないエネルギーが特徴的です。シューマンの「フロレスタン的側面」が最も純粋な形で表現されています。第1楽章は非常に濃密で、複雑に絡み合っています。

ピアノ三重奏曲第2番ヘ長調作品80:第1番とほぼ同時期に作曲されましたが、より親しみやすく明るい作品です。温かさとエネルギーに満ちた、友人同士の会話のような雰囲気を醸し出しています。

三重奏曲第3番ト短調作品110:デュッセルドルフ時代の後期作品。より厳粛な作風で、後期作品に特徴的なリズムの複雑さとある種のメランコリックな重厚さを示している。

ピアノ三重奏のための幻想曲作品88

これは古典的な三重奏曲ではなく、4つの短い人物小品(ロマンス、ユーモレスク、デュエット、フィナーレ)を集めた作品集です。より聴きやすく、それぞれの曲が小さな物語を紡ぐ彼の詩的なピアノ連作を彷彿とさせます。

概要:五重奏曲は壮大なコンサートホールと輝かしい成功を象徴する一方、四重奏曲と三重奏曲はシューマンの繊細で知的な側面を深く掘り下げています。すべての作品において、ピアノが主役でありながら、弦楽器も濃密で感情的な対話の中で、完全に対等なパートナーとして機能しています。

弦楽四重奏/六重奏/八重奏

ロベルト・シューマンは、純弦楽室内楽において、ほぼ弦楽四重奏曲に焦点を絞っていました。メンデルスゾーン(八重奏曲)やブラームス(六重奏曲)といった作曲家とは異なり、シューマンは六重奏曲や八重奏曲といった大規模な弦楽アンサンブルのための作品を残していません。

、弦楽四重奏団への取り組みは、彼特有の熱意によって特徴づけられ、彼は1842年を「室内楽の年」と宣言し、それ以前にハイドン、モーツァルト、ベートーヴェンの楽譜を毎月研究し、その後数週間以内に3つの偉大な四重奏曲を書き上げた。

これらの重要な作品の概要は次のとおりです。

3つの弦楽四重奏曲 作品41

これら3つの作品は一つのまとまりを形成し、連作として出版されました。シューマンは、これらの作品を、形式における第一人者として尊敬していた親友のフェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディに捧げました。

弦楽四重奏曲第1番イ短調:この作品は、シューマンがヨハン・セバスチャン・バッハに深く敬意を抱いていたことを如実に表しています。フーガ形式のメランコリックで厳粛な序奏で始まります。四重奏曲の残りの部分は、情熱的な落ち着きのなさから舞踏的な軽やかさまで、揺らめきながら展開します。

弦楽四重奏曲第2番ヘ長調:3曲の中で最も明るく、最も古典的な作品とされています。ユーモアとウィットに富んだ作品です。特に注目すべきは第2楽章の変奏曲で、シューマンはシンプルな主題を常に新たな感情的な色彩で彩る卓越した技巧を存分に発揮しています。

弦楽四重奏曲第3番イ長調:これは間違いなく最も人気があり、特徴的な四重奏曲と言えるでしょう。有名な「ため息のモチーフ」(下降五度)で始まります。第3楽章(アダージョ・モルト)は、室内楽の中でも最も親密な楽章の一つで、 4本の弦楽器による「無言の歌」とも言えるもので、深い精神的な安らぎを放ちます。

なぜ彼は六重奏曲や八重奏曲を書かなかったのでしょうか?

シューマンが4人編成のアンサンブルにこだわった理由はいくつかあります。

古典的なハードル:19世紀において、弦楽四重奏曲は「音楽の王」であり、作曲論理の究極の試金石とされていました。シューマンは真摯な交響曲奏者としての実力を証明したかったため、まず弦楽四重奏曲をマスターする必要がありました。

理想的な音響:シューマンはピアノのような濃厚なテクスチャーを好んでいました。弦楽四重奏団は、当時としては異例だった六重奏団の巨大な音響装置に陥ることなく、複雑な中声部を聴き取れるだけの透明感を与えました。

「室内楽の年」:四重奏曲を作曲した後、彼はすぐにピアノ五重奏曲とピアノ四重奏曲に取り組みました。弦楽器と「彼」の楽器であるピアノの組み合わせが、純粋な弦楽アンサンブルよりもさらに豊かな表現の可能性を秘めていることを発見したのです。

弦楽器スタイルの特徴

歌いやすさ: シューマンはバイオリンやチェロを人間の声のように扱うことが多い (彼の歌曲集と同様)。

リズムの複雑さ:彼は典型的なシンコペーションとクロスリズムをピアノから四重奏に移しており、そのためこの作品は演奏者にとって技術的にもリズム的にも非常に要求が厳しいものになっています。

融合: 第一バイオリンが主導的な役割を果たすことが多いハイドンとは異なり、シューマンは 4 つの楽器すべての民主的な平等を目指しています。

重要な管弦楽曲

ロベルト・シューマンのオーケストラへのアプローチは、ベートーヴェンとシューベルトの古典的形式に新しいロマン派の詩情を注ぎ込みたいという願望によって形作られました。彼はオーケストラを巨大な音響的存在と捉え、しばしば「巨大なピアノ」のように扱いました。その結果、非常に濃密で温かみのある、独特の響きが生み出されました。

以下は彼の最も重要な管弦楽曲で、主なジャンルに分けて紹介されています。

1. 4つの交響曲

シューマンの交響曲は、彼の管弦楽曲の核を成しています。それぞれの作品は、全く独特の個性を持っています。

交響曲第1番変ロ長調作品38(「春のシンフォニー」 ):彼の最初の交響曲であり、春のエネルギーが溢れ出るかのように作曲された。新鮮で楽観的、そして生命力に満ちている。作品は春の到来を告げる有名なトランペットのファンファーレで始まる。

交響曲第2番ハ長調作品61:自己克服の作品。シューマンは深刻な肉体的・精神的危機に陥っていた時期にこの作品を作曲しました。緩徐楽章(アダージョ・エスプレッシーヴォ)はロマン派時代における最も深遠で美しい楽章の一つとされ、終楽章は病に対する勝利を象徴しています。

交響曲第3番変ホ長調作品97(ライン地方) :デュッセルドルフ移住後に作曲されたこの曲は、ライン地方の生きる喜びとケルン大聖堂への崇敬(特に荘厳な第4楽章)を反映している。おそらく彼の交響曲の中で最も人気の高い作品である。

交響曲第4番ニ短調作品120:形式的には彼の最も過激な作品。各楽章はシームレスに流れ込み、ほぼすべての素材が単一の萌芽的なモチーフから発展している。 「一体となった交響曲」と言える。

2. ソロ協奏曲

、純粋な技巧から交響曲の統一へと移行し、ソリストとオーケストラの関係を再定義した3つの主要な協奏曲を作曲しました。

ピアノ協奏曲 イ短調 作品54:史上最も人気のあるピアノ協奏曲の一つ。 「雷鳴協奏曲」ではなく、詩情あふれる対話劇である。この協奏曲は、この曲を世界的に有名にした妻クララのために書かれた。

チェロ協奏曲 イ短調 作品129:メランコリックで非常に繊細な作品。チェロは人間の声のように扱われ、ほぼ絶え間なく歌い続けている。チェロ協奏曲の中でも最も重要な作品の一つである。

ヴァイオリン協奏曲ニ短調(WoO 23):晩年の傑作。長らく「混乱している」と拒絶され、 1937年まで初演されなかった。今日、その厳粛な美しさと幻想的な深みが再発見されつつある。

3.序曲とコンサート用小品

独立した管弦楽曲の形で音楽にすることを好んだ。

マンフレッド序曲作品115:バイロン卿の劇詩に基づく。暗く、非常に表現力豊かな楽曲で、主人公マンフレッドの内なる葛藤を完璧に捉えている。彼の最も劇的な管弦楽曲の一つとされている。

4本のホルンと管弦楽のための演奏会用小品 作品86:まさに唯一無二の作品。シューマンは当時発明されたばかりのバルブホルンを用いて、それまで不可能だった技巧的なパッセージをホルンに与えている。響き渡る、英雄的な作品である。

4. 声楽交響曲

これらは合唱曲として数えられることが多いのですが、ここでは巨大なオーケストラ装置があるために重要です。

ゲーテの「ファウスト」からの情景(WoO 3):シューマンはこの記念碑的な作品に約10年を費やしました。オペラでもオラトリオでもなく、ゲーテの哲学の核心を音楽的に貫く壮大な交響的カンタータです。

なぜ彼のオーケストレーションは特別なのでしょうか?

シューマンはしばしば、そのオーケストレーションが「重々しい」とか「ぎこちない」と批判されました。しかし実際には、彼が目指したのは、楽器群が互いに溶け合い、温かく、まるで呼吸しているかのような質感を生み出す、調和のとれた音でした。彼が求めていたのは、きらびやかなオーケストラではなく、ドイツの森の奥深さや哲学的な思想を映し出すオーケストラでした。

その他の重要な作品

偉大な歌曲集

シューマンは歌曲の分野においてシューベルトの最も重要な後継者と考えられています。特に1840年は「歌曲の年」として知られ、この年に100曲以上の歌曲を作曲しました。

詩人の恋 作品48:ハインリヒ・ハイネの詩に基づくこの歌曲集は、シューマンの抒情詩の最も完璧な例と言えるでしょう。16の歌曲を通して、シューマンは初恋から辛い失恋までの道のりを描き出しています。ピアノは心理的な語り手として機能し、しばしば長い後奏を用いて、言葉では伝えきれない感情を表現しています。

女の愛と生涯 作品42:アーデルベルト・フォン・シャミッソーのテキストに基づくこの連作は、当時の視点から女性の人生の様々な段階を描いています。この作品は、親密な旋律と最後の歌の深い真摯さで知られています。

歌曲集 作品39:ヨーゼフ・フォン・アイヒェンドルフの詩に乗せて作曲された、ロマン主義的な雰囲気を描いた傑作。 「月夜」や「二日酔い」といった歌曲は、ロマン主義の魔法のような、時に不気味な自然の雰囲気を完璧に捉えています。

歌曲集 作品24:皮肉と深い憂鬱を織り交ぜるシューマンの才能を示す、もう一つのハイネ作品集。

オーケストラによる声楽作品(オラトリオとカンタータ)

シューマンは生涯を通じて、古典的な交響曲の枠を超えたコンサートホールの新しい形を模索しました。

楽園とペリ 作品50:この「世俗オラトリオ」は、シューマンの生前最大の成功作と言えるでしょう。トーマス・ムーアの『ララ・ローク』の物語を基に、楽園へ戻るために犠牲を払わなければならないペリの旅を描いています。音楽は繊細で、東洋的なタッチがあり、非常に色彩豊かです。

ゲーテの『ファウスト』からの場面:これはシューマンの知的遺産とみなされています。彼は10年以上をかけて、ゲーテの壮大なドラマを音楽化しました。舞台作品ではありませんが、罪悪感、贖罪、そして「永遠の女性性」についての力強い音楽的考察となっています。

バラ巡礼の旅 作品112:愛を体験するために人間になろうとするバラの物語を語る、ソリスト、合唱団、オーケストラ (またはピアノ) のための後期のおとぎ話風の作品。

オペラと舞台音楽

は生まれながらの演劇人ではなかったが、舞台に二つの重要な貢献を残した。

ジェノヴェーヴァ 作品81:シューマン唯一のオペラ。ブラバント公ジェノヴェーヴァの伝説に基づいている。シューマンは古典的な楽曲(アリアやレチタティーヴォ)を使わず、通奏低音の作曲法を採用した。この作品は、後の音楽劇の先駆けとなった。

マンフレッド 作品115:バイロン卿の劇詩『マンフレッド』の付随音楽。序曲は世界的に有名ですが、全曲にはマンフレッドの内面の葛藤を描いた印象的な合唱やメロドラマ(音楽に乗せた台詞)も含まれています。

宗教音楽

は晩年、非常に個人的で、むしろコンサートのような宗教的理解ではあったが、教会にも目を向けた。

ミサ曲 作品147とレクイエム 作品148:どちらの作品も、シューマンの作風における新たな、より簡素な明晰さを示しています。世俗的な作品に比べると劇的な要素は少なく、威厳があり、ほとんど禁欲的な静寂を漂わせています。

逸話と興味深い事実

1. ワーグナーの作品における「沈黙の」客

、ドレスデンにおける二人の巨匠、ロベルト・シューマンとリヒャルト・ワーグナーの出会いに関する有名な逸話です。饒舌で知られたワーグナーは後にこう嘆きました。 「シューマンとはうまく付き合うのが不可能だ。彼は手に負えない人間で、全く何も言わない。」シューマンもまた、日記の中でワーグナーについてこう記しています。 「ワーグナーは私にとって決して相応しい人ではない。彼は確かに優れた頭脳の持ち主だが、おしゃべりが止まらない。 」これは、内向的で引きこもりがちな憂鬱な性格と、外向的で自己主張の強い性格の衝突でした。

2. 暗号の謎: ASCH

シューマンは謎かけや暗号を好んでいました。彼の有名なピアノ連作集「謝肉祭」では、ほぼすべての曲がA-E♭-CHの音階に基づいています。

背景: これは当時の婚約者、エルネスティン・フォン・フリッケンの故郷の名前でした。

皮肉なことに、これらは彼自身の名前(SchumAnn、Sはドイツ語で変ホ長音、 Hはシ音を表す)にも使われている唯一の音楽記号です。彼はこれを運命の兆しと捉えました。

3. グループの「3番目」:ダヴィッドスビュンドラー

音楽の「俗物主義」(ポピュラー音楽の浅薄さ)と闘うため、架空の団体「ダヴィッド・ビュンドラー」を創設しました。その最も重要なメンバーは、彼自身の分身でした。

フロレスタン: 嵐のような荒々しい人。

エウセビオス:優しく夢想的な人。彼はしばしば批評にこれらの名前を署名し、まるで実在の人物であるかのように記事の中で互いに議論させた。

4. 悲劇的な手の怪我

を強化するための機械装置を発明しました(一部の資料では、他の指を訓練する間に薬指を上に引き上げる輪だったと説明されています)。しかし、その結果は悲惨なものでした。腱をひどく損傷し、ピアノの名手としてのキャリアを断念せざるを得なくなったのです。しかし、この悲劇は音楽史にとって幸運な出来事となり、その後彼は作曲にほぼ専念するようになりました。

5. 「歌の年」1840年

ロベルトは師フリードリヒ・ヴィークとの長年にわたる苦い法廷闘争を経て、ついにヴィークの娘クララとの結婚を許されました。この感情的な転機が、彼の創造力の爆発的な高まりを促しました。1840年には、「詩人の恋」などの傑作を含む150曲近くの歌曲を作曲しました。彼はクララにこう書き送っています。 「あまりにもたくさんの歌を作曲していて、不安になるほどです…まるで一つの歌のようです。 」

6. ライン川への飛び込み

1854年のバラの月曜日、幻覚(彼は絶えず「ラ」の音や天使の声が悪魔の咆哮に変わるのを聞いていた)に悩まされていたシューマンは、ガウン姿のまま家を出て、オーバーカッセル橋から凍てつくライン川に飛び込んだ。彼は漁師に救助された。奇妙なことに、彼は橋へ向かう途中で橋の通行料をきちんと支払ったと言われている。これは、彼が精神的に最も苦しんでいた時でさえ、秩序感覚を保っていたことの証である。

知っていましたか?

チェックメイト: シューマンは優れたチェス プレイヤーであり、チェスの論理をヨハン・セバスチャン・バッハの対位法によく例えていました。

脱帽です!彼は、フレデリック・ショパン( 「脱帽です、紳士、天才」 )とヨハネス・ブラームス( 「新たな道」 )の天才性を初めて公に認め、彼らの世界的な名声の火付け役となった人物です。

葉巻愛好家:シューマンはヘビースモーカーでした。彼の家計簿を見ると、葉巻とビールに他のほとんどのものよりも多くのお金を費やしていたことがわかります。

(この記事は、Googleの大規模言語モデル(LLM)であるGeminiの協力を得て執筆されました。この記事は、まだ知らない音楽を発見するのに役立つ参考資料として作成されています。この記事の内容は完全に正確であることを保証するものではありません。信頼できる情報源で情報をご確認の上、ご参照ください。)

Best Classical Recordings
on YouTube

Best Classical Recordings
on Spotify