André Messager (1853-1929): Notes sur sa vie et ses œuvres

Überblick

André Messager (1853-1929) est une figure incontournable de la musique française de la Belle Époque. Compositeur, chef d’orchestre et administrateur, il a su marier l’exigence de la “grande” musique avec le charme de l’opérette.

Voici un aperçu de la vie et de l’œuvre de cet homme qui a marqué l’histoire de l’Opéra de Paris.

1. Le Maître de l’Opérette et de l’Opéra-Comique

Messager est surtout resté célèbre pour ses œuvres légères, empreintes d’une élégance typiquement française. Loin de la farce vulgaire, il a apporté une finesse harmonique et une clarté mélodique à ses compositions.

Ses œuvres majeures incluent :

Véronique (1898) : Son plus grand succès, un chef-d’œuvre de l’opérette française.

Les P’tites Michu (1897) : Une comédie pleine de vivacité.

Fortunio (1907) : Une comédie lyrique plus poétique, d’après Alfred de Musset.

Monsieur Beaucaire (1919) : Un succès international qui l’a mené jusqu’à Londres.

2. Un Chef d’Orchestre Visionnaire

Messager n’était pas seulement derrière le pupitre de composition ; il était l’un des plus grands chefs de son temps. Sa contribution la plus historique est sans doute la création mondiale de “Pelléas et Mélisande” de Claude Debussy en 1902.

Debussy lui-même louait sa lecture de la partition, y voyant une compréhension parfaite de sa musique complexe. Messager a dirigé les plus grandes institutions :

L’Opéra-Comique.

L’Opéra de Paris (dont il fut le directeur).

Covent Garden à Londres.

3. Style et Héritage

Le style de Messager se définit par sa discrétion, son humour et sa perfection technique.

L’école française : Élève de Gabriel Fauré et de Saint-Saëns, il a hérité d’une rigueur classique qu’il a appliquée à des genres considérés comme “mineurs”.

Modernité : Bien qu’attaché à la tradition, il a soutenu l’avant-garde de son époque, faisant le pont entre le XIXe siècle romantique et la modernité du XXe siècle.

“Messager était le dernier des grands compositeurs de musique légère française, mais avec la science d’un maître de la musique sérieuse.”

Histoire

L’histoire d’André Messager est celle d’un homme qui a vécu à la lisière de deux mondes, celui de la légèreté pétillante de l’opérette et celui de la rigueur académique de l’opéra. Né à Montluçon en 1853, il ne se destinait pas immédiatement aux projecteurs parisiens. C’est sous l’aile de grands maîtres comme Camille Saint-Saëns et surtout Gabriel Fauré, dont il devint l’ami intime, qu’il forgea son immense savoir-faire technique.

Sa carrière décolla véritablement lorsqu’il comprit que son talent résidait dans l’élégance du divertissement. Tandis que d’autres compositeurs cherchaient la gravité dramatique, Messager insufflait une intelligence harmonique rare dans des œuvres populaires. Son nom devint indissociable des succès de la Belle Époque, notamment avec Véronique, une œuvre qui captura l’esprit de Paris avec une grâce qui évitait soigneusement la vulgarité. Sa musique possédait cette clarté française, faite de retenue et d’un sourire mélancolique.

Pourtant, réduire Messager à ses opérettes serait une erreur historique. Il fut un diplomate de la musique et un chef d’orchestre d’une influence capitale. En tant que directeur de l’Opéra de Paris et de Covent Garden à Londres, il navigua dans les hautes sphères de l’art lyrique avec une autorité naturelle. Le moment le plus crucial de sa vie d’artiste fut sans doute l’année 1902 : contre vents et marées, il imposa et dirigea la création de Pelléas et Mélisande de Claude Debussy. Sans le soutien indéfectible et la précision technique de Messager, ce chef-d’œuvre de la modernité n’aurait peut-être jamais vu le jour sous les sifflets du public conservateur.

Sur le plan personnel, sa vie fut tout aussi liée à son art. Il épousa en secondes noces Hope Temple, une compositrice irlandaise, renforçant ses liens avec l’Angleterre où il était une véritable star. Jusqu’à sa mort en 1929, Messager resta ce “grand petit maître” — un homme capable de discuter de contrepoint avec les plus grands intellectuels le matin, et de faire fredonner tout Paris le soir venu. Il a laissé derrière lui l’image d’un artiste complet qui prouva que la musique n’a pas besoin d’être austère pour être géniale.

Histoire chronologique

La vie d’André Messager se déroule comme une partition parfaitement rythmée, traversant les époques avec une aisance remarquable, de la fin du Second Empire jusqu’aux Années Folles.

Tout commence en 1853 à Montluçon, où il naît dans un milieu bourgeois. Ses prédispositions l’amènent rapidement à Paris pour étudier à l’École Niedermeyer, une institution prestigieuse où il reçoit une formation solide de musicien d’église. C’est là qu’il fait la rencontre déterminante de Gabriel Fauré, qui devient son professeur puis son ami de toujours.

En 1874, il prend ses premières fonctions importantes comme organiste à l’église Saint-Sulpice, tout en commençant à fréquenter les cercles musicaux mondains. Sa curiosité le pousse cependant loin de l’orgue : dès 1883, il termine l’opérette François les bas-bleus, laissée inachevée par Firmin Bernicat. Ce succès immédiat lui ouvre les portes des théâtres parisiens et marque son entrée définitive dans le monde de la scène.

La fin du XIXe siècle consacre son génie mélodique. En 1890, il crée La Basoche à l’Opéra-Comique, mais c’est l’année 1897 qui marque un tournant avec Les P’tites Michu, suivi de près en 1898 par son chef-d’œuvre absolu, Véronique. À ce moment-là, Messager est l’homme le plus en vue de la scène légère française.

Le passage au XXe siècle voit l’artiste endosser le costume de dirigeant et de visionnaire. En 1898, il est nommé directeur de la musique à l’Opéra-Comique. C’est dans ce cadre qu’il réalise son plus grand coup d’éclat en 1902 : il dirige la création mondiale de Pelléas et Mélisande de Debussy, une œuvre qui révolutionne la musique moderne. Sa réputation traverse la Manche, et de 1901 à 1907, il assure la direction artistique de Covent Garden à Londres, devenant un pont culturel entre la France et l’Angleterre.

De 1907 à 1914, il atteint le sommet de la hiérarchie officielle en devenant co-directeur de l’Opéra de Paris. Malgré ces responsabilités administratives pesantes, il ne cesse de composer, signant notamment Fortunio en 1907. Après la Première Guerre mondiale, alors que les goûts changent, il prouve qu’il n’a rien perdu de sa superbe en créant Monsieur Beaucaire à Londres en 1919, puis L’Amour masqué en 1923 sur un livret de Sacha Guitry, montrant une modernité et un humour intacts.

En 1926, il est élu à l’Institut de France, une consécration pour celui qui a passé sa vie à ennoblir les genres dits légers. Il s’éteint finalement à Paris en 1929, laissant derrière lui l’image d’un homme élégant qui aura su, pendant plus de cinquante ans, diriger les plus grands orchestres le jour et faire danser les cœurs le soir.

Style, mouvement et période de musique

Le style d’André Messager est un paradoxe fascinant : c’est celui d’un musicien savant qui a choisi la légèreté. Pour répondre précisément à vos catégories, il ne se situe pas dans les extrêmes, mais dans une zone d’équilibre très spécifique à la culture française de la fin du XIXe siècle.

Un style modéré et traditionnel, mais raffiné

À son époque, la musique de Messager était perçue comme traditionnelle plutôt que novatrice. Contrairement à son ami Debussy, il n’a pas cherché à briser les structures tonales. C’est une musique modérée, qui refuse le chaos ou la dissonance gratuite. Cependant, il a apporté une “nouveauté” par la qualité : il a injecté une sophistication harmonique (issue de sa formation classique) dans l’opérette, un genre qui était alors souvent considéré comme vulgaire ou bâclé.

Entre Romantisme, Classicisme et Impressionnisme

Messager est un pur produit de l’école française. Son style est principalement post-romantique par sa chronologie et son sens de la mélodie lyrique, mais il est profondément imprégné de néoclassicisme avant la lettre. Il préférait la clarté, l’économie de moyens et la précision — des valeurs très “XVIIIe siècle” — à l’emphase germanique de Wagner.

Bien qu’il ne soit pas un compositeur impressionniste au sens strict (comme Ravel ou Debussy), sa musique possède une fluidité et une élégance qui s’en rapprochent. Il évite les lourdeurs orchestrales pour privilégier des textures transparentes et aérées.

Polyphonie et structure

Sa musique n’est évidemment pas de la monophonie (un seul chant sans accompagnement), mais elle n’est pas non plus une polyphonie complexe et dense comme celle de Bach. Messager utilise une écriture de type mélodie accompagnée, mais avec un soin extrême apporté aux voix secondaires. Ses orchestrations sont d’une finesse d’orfèvre, chaque instrument ayant une place précise sans jamais étouffer le chanteur.

Nationalisme et Modernisme

Messager est profondément nationaliste, mais de manière subtile : il incarne “l’esprit français” fait de clarté, d’esprit et de refus du sentimentalisme excessif. Il n’est absolument pas une figure d’avant-garde ni un moderniste radical comme Stravinsky. Il est resté fidèle à la beauté formelle et à l’intelligibilité.

En résumé, si l’on devait le classer, André Messager est un compositeur classique dans l’âme, évoluant dans un cadre post-romantique, dont le génie a été de mettre une technique de “grand maître” au service d’un art accessible et charmant.

Genres musicaux

André Messager était un musicien complet dont la carrière a embrassé presque tous les domaines de la création sonore, bien qu’il reste éternellement lié à la scène lyrique. Voici les genres musicaux dans lesquels il s’est illustré :

L’Opérette et l’Opéra-Comique

C’est son domaine de prédilection, celui qui lui a apporté la gloire. Messager a transcendé le genre de l’opérette en lui offrant une noblesse inhabituelle. Il oscillait entre la légèreté pétillante (l’opérette proprement dite) et la comédie lyrique plus profonde (l’opéra-comique), où l’émotion et la psychologie des personnages prenaient le pas sur la simple farce.

Le Ballet

Moins connu pour ses partitions chorégraphiques que pour ses airs chantés, Messager a pourtant composé des ballets qui ont marqué leur temps, comme Les Deux Pigeons. Dans ce genre, il a pu déployer ses talents de coloriste orchestral, créant une musique très visuelle et rythmiquement inventive, parfaitement adaptée au mouvement des danseurs.

La Musique de Chambre et Instrumentale

À ses débuts, sous l’influence de ses maîtres Fauré et Saint-Saëns, il a écrit des pièces plus intimistes. On lui doit notamment des œuvres pour piano, mais aussi des pièces de concours pour les élèves du Conservatoire, comme son célèbre Solo de concours pour clarinette et piano, qui reste aujourd’hui encore un standard du répertoire pour cet instrument.

La Musique Sacrée

Bien qu’il ait fait carrière dans les théâtres, n’oublions pas que Messager a commencé comme organiste. Sa contribution la plus notable dans ce domaine est la Messe des pêcheurs de Villerville, co-écrite avec Gabriel Fauré. C’est une œuvre empreinte d’une ferveur douce et d’une simplicité loin de toute pompe religieuse.

La Musique de Scène

Messager a également composé de la musique destinée à accompagner des pièces de théâtre, un genre très en vogue à l’époque pour souligner l’action dramatique avant l’avènement du cinéma. Il savait y créer des atmosphères instantanées avec une économie de moyens remarquable.

En résumé, si Messager est le “roi de l’opérette” de la Belle Époque, il était un compositeur polyvalent capable de passer de l’orgue de Saint-Sulpice aux ballets de l’Opéra avec la même élégance technique.

Caractéristiques de la musique

La musique d’André Messager se distingue par une “patte” immédiatement reconnaissable, que les critiques de l’époque appelaient le “style français” dans ce qu’il a de plus pur. Loin de la lourdeur ou de l’emphase, ses compositions reposent sur des piliers esthétiques très précis.

L’élégance et la clarté mélodique

La première caractéristique de Messager est son sens inné de la mélodie. Ses lignes vocales sont toujours fluides, naturelles et respectent scrupuleusement l’accentuation de la langue française. Il refuse les prouesses vocales gratuites au profit d’une expression sincère et d’une clarté de diction parfaite. C’est une musique qui semble “parler” autant qu’elle chante.

Une science harmonique raffinée

Bien qu’il ait écrit pour le grand public, Messager n’a jamais simplifié son écriture. Formé à l’école de l’orgue et par les plus grands maîtres, il utilise des harmonies subtiles, souvent influencées par Fauré. On y trouve des modulations élégantes et des accords de neuvième ou de treizième qui apportent une couleur moderne et une légère mélancolie, même dans les moments les plus joyeux.

Une orchestration transparente

En tant que chef d’orchestre de génie, Messager connaissait parfaitement les instruments. Son orchestration n’est jamais épaisse. Il privilégie les bois (flûtes, clarinettes, hautbois) pour souligner les traits d’esprit et utilise les cordes pour apporter une chaleur soyeuse. Il savait créer une atmosphère avec très peu de notes, évitant le fracas des cuivres pour préserver l’intelligibilité des textes.

L’humour et la finesse psychologique

Contrairement à Offenbach, dont l’humour peut être bouffon ou satirique, Messager propose un humour de “conversation”. Sa musique est spirituelle, pleine de sous-entendus et de tendresse. Il excelle dans la peinture des sentiments amoureux : sa musique ne caricature jamais ses personnages, elle les accompagne avec une bienveillance ironique.

La structure et l’équilibre

Messager est un architecte de la musique. Ses partitions sont construites avec une rigueur classique : les introductions, les finales et les transitions sont soignées avec le même sérieux que s’il s’agissait d’une symphonie. C’est cette solidité formelle qui permet à ses œuvres de ne pas vieillir et de supporter de multiples réécoutes.

“Chez Messager, la légèreté n’est jamais de la paresse, c’est une politesse faite à l’auditeur.”

Impacts & Influences

L’impact d’André Messager sur la musique française dépasse largement le cadre des mélodies charmantes qu’il a composées. Son influence s’est exercée à travers trois rôles majeurs : créateur, chef d’orchestre et administrateur, faisant de lui le véritable “pivot” de la vie musicale parisienne entre 1880 et 1920.

1. L’ennoblissement de l’opérette

Avant Messager, l’opérette était souvent perçue comme un genre mineur, voire vulgaire, destiné au simple divertissement.

L’impact : Messager a prouvé qu’on pouvait écrire de la musique légère avec la rigueur d’un compositeur classique. En intégrant des harmonies complexes et une orchestration raffinée, il a forcé les institutions sérieuses (comme l’Opéra-Comique) à reconsidérer ce répertoire.

L’héritage : Il a ouvert la voie à des compositeurs comme Reynaldo Hahn ou plus tard Francis Poulenc, qui ont hérité de son goût pour la clarté et l’esprit français.

2. Le “parrain” de la musique moderne

C’est sans doute son impact le plus crucial, bien qu’il soit souvent méconnu du grand public. En tant que chef d’orchestre et directeur :

La révolution Debussy : En dirigeant et en défendant la création de Pelléas et Mélisande en 1902, Messager a permis l’éclosion de l’impressionnisme musical. Sans son autorité et sa précision technique, l’œuvre de Debussy — jugée injouable à l’époque — aurait pu être un échec total.

Le soutien à l’avant-garde : Malgré ses goûts personnels plutôt classiques, il a utilisé son pouvoir à l’Opéra de Paris pour programmer des œuvres novatrices, aidant la musique française à sortir du conservatisme du XIXe siècle.

3. Un pont culturel entre la France et l’Angleterre

Messager a exercé une influence diplomatique rare pour un musicien.

L’influence transmanche : En dirigeant pendant plusieurs années à Covent Garden, il a fait découvrir le répertoire français aux Britanniques et a réciproquement introduit une certaine rigueur de gestion anglaise en France.

Un style international : Son œuvre Monsieur Beaucaire, créée d’abord à Birmingham, a montré qu’un compositeur français pouvait conquérir le monde anglo-saxon, préfigurant les succès internationaux de la comédie musicale moderne.

4. Une influence sur le chant français

Messager a eu un impact direct sur la manière de chanter en France. Il exigeait des interprètes une diction parfaite et un refus du vibrato excessif ou du sentimentalisme larmoyant. Cette école du “bien dire” et du “bien chanter” a marqué des générations de chanteurs lyriques et reste aujourd’hui un pilier de l’interprétation du répertoire français.

André Messager a été le trait d’union entre le romantisme finissant et la modernité du XXe siècle. Il a laissé l’image d’un artiste qui a su maintenir un niveau d’exigence absolue tout en restant accessible au plus grand nombre.

Activités en dehors de composition

1. Une carrière de Chef d’Orchestre de premier plan

Messager était considéré comme l’un des chefs les plus précis et les plus élégants de sa génération. Sa baguette ne servait pas à faire des effets de manche, mais à clarifier la texture musicale.

Le défenseur de la modernité : Sa plus grande prouesse reste la direction de la création mondiale de Pelléas et Mélisande de Debussy à l’Opéra-Comique. Il a passé des mois à faire répéter l’orchestre et les chanteurs pour dompter une partition que tout le monde jugeait incompréhensible.

Le répertoire wagnérien : Bien que compositeur de musique légère, il était un interprète admiré de Richard Wagner, dont il dirigeait les opéras avec une clarté typiquement française, évitant toute lourdeur germanique.

Les Concerts Lamoureux : Il a dirigé cette prestigieuse institution, contribuant à éduquer le public parisien aux grandes œuvres symphoniques.

2. L’administrateur et le Directeur d’Institution

Messager a occupé les postes les plus prestigieux et les plus complexes du monde lyrique, prouvant qu’il possédait un sens aigu de la gestion et de la diplomatie.

Directeur de l’Opéra de Paris (1907-1914) : Il a co-dirigé “la Grande Boutique” (le Palais Garnier), y modernisant le répertoire et améliorant la qualité des mises en scène.

Directeur de la musique à l’Opéra-Comique : Il y a instauré une période de gloire, faisant de cette scène le laboratoire de la nouvelle musique française.

Direction artistique à Londres (Covent Garden) : Pendant six ans, il a géré les saisons estivales de l’un des plus grands théâtres du monde, devenant le chouchou de la haute société britannique.

3. L’Organiste et le Musicien d’Église

C’est une facette souvent oubliée, mais Messager a commencé sa carrière sur les bancs de la tribune.

Il a été organiste au chœur de l’église Saint-Sulpice à Paris (sous la direction du grand Charles-Marie Widor).

Il a ensuite été maître de chapelle à l’église Saint-Paul-Saint-Louis, puis à l’église de la Sainte-Trinité. Cette rigueur de l’orgue a structuré son oreille et sa discipline de travail.

4. Le critique et l’académicien

Vers la fin de sa vie, Messager a mis son autorité au service de la réflexion sur son art.

Critique musical : Il a écrit pour plusieurs journaux, portant un regard acéré mais souvent bienveillant sur ses confrères.

L’Institut de France : En 1926, il est élu à l’Académie des Beaux-Arts. Il y a joué un rôle de gardien du goût français tout en restant ouvert aux évolutions des jeunes générations.

En résumé, Messager était le “chef d’orchestre” de la vie musicale française, aussi à l’aise dans les bureaux de direction que devant un pupitre ou aux claviers d’un orgue.

Activités en dehors de musique

1. Un homme de lettres et de cercles mondains

Messager n’était pas un musicien isolé dans sa tour d’ivoire ; il était une figure incontournable de la vie sociale de la Belle Époque.

Sa présence dans les Salons : Il fréquentait les salons les plus influents de Paris, notamment celui de la Comtesse Greffulhe (qui inspira Proust). Il y côtoyait des écrivains, des peintres et des politiciens, jouant un rôle de diplomate culturel.

Amitiés littéraires : Il était très lié à des figures comme Sacha Guitry, avec qui il partageait un goût prononcé pour l’esprit, les bons mots et la dramaturgie. Ces relations nourrissaient sa compréhension du théâtre bien au-delà de la simple mise en musique.

2. Un grand voyageur et anglophile

Messager a passé une partie importante de sa vie à voyager, ce qui était moins courant pour les musiciens sédentaires de son époque.

L’attrait pour Londres : Il était profondément amoureux de la culture britannique. Ses séjours prolongés en Angleterre n’étaient pas uniquement professionnels ; il appréciait le mode de vie anglais, le flegme et l’élégance vestimentaire de la société londonienne.

Sa vie à l’étranger : Son mariage avec la compositrice irlandaise Hope Temple a renforcé cette identité cosmopolite, faisant de lui l’un des Français les plus “internationaux” de son temps.

3. Un collectionneur et amateur d’art

Comme beaucoup d’hommes de son rang à l’époque, il possédait un goût raffiné pour les objets d’art.

Il s’intéressait de près à la peinture et aux arts décoratifs. Son esthétique musicale, faite de clarté et de précision, se reflétait dans ses goûts personnels pour des intérieurs soignés et des œuvres d’art choisies avec discernement.

4. Un homme de pouvoir administratif

Bien que cela touche au domaine de la musique, son activité de directeur d’institution (Opéra de Paris, Covent Garden) relevait davantage de la gestion humaine, de la politique et de la finance que de l’art pur.

Il devait gérer des budgets colossaux, négocier avec les syndicats, traiter avec les ministères et résoudre des conflits d’ego entre les stars de l’époque. C’était un véritable gestionnaire et un stratège, des compétences rares chez un créateur.

5. Une vie sentimentale mouvementée

Sa vie privée a également occupé les chroniques de l’époque. Après un premier mariage avec Edith Clouette, sa liaison puis son mariage avec Hope Temple, ainsi que ses amitiés féminines dans le milieu du théâtre, faisaient de lui un personnage dont on suivait les aventures dans les gazettes mondaines.

En résumé, Messager était l’incarnation de l’homme du monde de 1900 : élégant, diplomate, grand voyageur et doté d’une curiosité intellectuelle qui dépassait largement les limites du piano.

La famille musicale

1. Ses parents : Une bourgeoisie de province

André Messager est né à Montluçon dans l’Allier. Ses parents ne font pas partie du milieu artistique professionnel :

Son père, Paul-Philippe Messager : Il était un fonctionnaire des impôts (receveur des finances). C’était un homme de la classe moyenne aisée, dont les priorités étaient la stabilité et la respectabilité sociale.

Sa mère, Sophie-Clarisse Courtin : Comme beaucoup de femmes de son milieu, elle avait probablement reçu une éducation comprenant le piano, mais elle ne pratiquait pas la musique de manière professionnelle.

Le tournant financier : En 1862, alors qu’André n’a que 9 ans, la famille subit d’importants revers de fortune. Ce malheur a un impact décisif sur sa carrière : ses parents cherchent un moyen pour qu’il reçoive une éducation de haut niveau à moindre coût. C’est ainsi qu’il est envoyé à l’École Niedermeyer à Paris, qui offrait des bourses aux élèves doués pour devenir musiciens d’église. C’est ce besoin financier qui a forcé son destin musical.

2. Sa “famille de cœur” et ses mentors

Puisque sa famille biologique n’était pas musicienne, Messager s’est construit une “famille adoptive” dans les cercles artistiques parisiens :

Gabriel Fauré : Il est le personnage central. Fauré fut son professeur à l’École Niedermeyer, mais il devint rapidement un frère d’élection. Leur amitié dura toute leur vie. Ils ont voyagé ensemble (notamment à Bayreuth pour découvrir Wagner) et ont même composé ensemble la Messe des pêcheurs de Villerville.

Camille Saint-Saëns : Également l’un de ses professeurs, Saint-Saëns a joué un rôle de figure paternelle artistique, lui transmettant la rigueur de la structure classique et le goût de la clarté.

3. Sa propre famille : Une union internationale

Messager a fondé une famille qui, cette fois, était profondément ancrée dans la musique :

Sa seconde épouse, Hope Temple (Dotie Davies) : C’était une compositrice irlandaise de chansons populaires très célèbre en Angleterre à la fin du XIXe siècle. Leur mariage en 1895 a créé un véritable “couple de musiciens” et a grandement facilité l’intégration de Messager dans la haute société britannique.

Ses enfants : Il a eu une fille de ce second mariage, Madeleine Messager. Bien qu’elle ait grandi dans ce milieu ultra-cultivé, elle n’a pas cherché à égaler la célébrité mondiale de son père.

Relations avec compositeurs

Les relations d’André Messager avec ses contemporains sont essentielles pour comprendre la musique française de la fin du XIXe et du début du XXe siècle. Messager était le pivot central, l’ami fidèle et le défenseur acharné de compositeurs aux styles pourtant radicalement opposés.

1. Gabriel Fauré : L’amitié d’une vie

C’est la relation la plus profonde et la plus longue de Messager. Fauré fut son professeur à l’École Niedermeyer avant de devenir son ami intime.

Une complicité créative : Ils ont composé ensemble la Messe des pêcheurs de Villerville (1881) et se sont amusés à parodier Wagner avec les Souvenirs de Bayreuth, une pièce pour piano à quatre mains.

Un soutien indéfectible : Messager a souvent dirigé les œuvres de Fauré et l’a soutenu dans les moments de doute artistique. Leur correspondance témoigne d’une affection fraternelle et d’une admiration mutuelle constante.

2. Claude Debussy : Le choc de la modernité

Bien que Messager soit un musicien de tradition classique, il a été le premier à comprendre le génie révolutionnaire de Debussy.

Le sauveur de “Pelléas” : En 1902, Messager dirige la création de Pelléas et Mélisande. Sans sa patience et sa maîtrise technique, l’orchestre n’aurait jamais pu interpréter cette partition alors jugée “illisible”.

Une admiration mutuelle : Debussy, pourtant connu pour sa dent dure envers ses confrères, vouait une reconnaissance éternelle à Messager, le qualifiant de chef d’orchestre d’une intelligence rare. Messager, de son côté, voyait en Debussy le futur de la musique française.

3. Camille Saint-Saëns : Le respect du maître

Saint-Saëns fut l’autre grand maître de Messager.

La transmission : C’est de lui que Messager a hérité son horreur du désordre et son goût pour une orchestration limpide.

Le lien institutionnel : Saint-Saëns a souvent poussé Messager vers les postes de direction, voyant en lui un administrateur capable de maintenir le prestige de l’école française face à l’influence grandissante du romantisme allemand.

4. Jules Massenet : Rivalité et estime

Massenet était le “roi” de l’opéra à l’époque où Messager dominait l’opérette.

L’influence stylistique : On retrouve chez Messager une certaine sensualité mélodique proche de celle de Massenet, mais avec plus de retenue.

Le rôle de chef : En tant que directeur de l’Opéra, Messager a dû gérer le répertoire de Massenet, un exercice de diplomatie délicat entre deux compositeurs qui se partageaient la faveur du public parisien.

5. Maurice Ravel et les jeunes modernes

Messager, bien que plus âgé, entretenait des rapports cordiaux avec la génération suivante.

L’ouverture d’esprit : Alors que beaucoup de ses contemporains de l’Académie rejetaient les nouveautés, Messager restait curieux. Il a favorisé l’entrée de partitions modernes dans les grandes institutions qu’il dirigeait.

L’élégance commune : Ravel admirait chez Messager cette précision d’orfèvre et ce refus du pathétique, des qualités que l’on retrouve dans l’œuvre de Ravel lui-même.

En résumé, Messager était le “grand facilitateur” : il a permis aux génies de son temps de s’exprimer tout en restant lui-même un créateur respecté par tous, des plus conservateurs aux plus radicaux.

Compositeurs similaires

1. Reynaldo Hahn (1874-1947)

C’est sans doute le plus proche héritier spirituel de Messager. Comme lui, Hahn était un homme du monde, un grand chef d’orchestre et un mélodiste d’une finesse extrême. Sa musique, notamment dans ses opérettes comme Ciboulette, possède la même clarté, la même distinction et ce refus de la vulgarité que l’on trouve chez Messager.

2. Gabriel Fauré (1845-1924)

Bien que Fauré soit plus axé sur la musique de chambre et les mélodies sérieuses, il est indissociable de Messager. Sa science de l’harmonie et son sens de la retenue ont profondément influencé Messager. On retrouve chez les deux hommes cette fluidité mélodique typiquement française qui évite les effets de manches romantiques.

3. Emmanuel Chabrier (1841-1894)

Messager admirait énormément Chabrier. Bien que la musique de ce dernier soit plus exubérante et colorée (comme dans L’Étoile), les deux compositeurs partageaient une volonté d’apporter une grande sophistication technique à des genres considérés comme “légers”. Ils ont tous deux prouvé que l’humour musical pouvait être savant.

4. Léo Delibes (1836-1891)

Connu pour ses ballets (Coppélia, Sylvia) et son opéra Lakmé, Delibes possède une parenté avec Messager dans sa manière d’écrire pour la danse. Messager s’inscrit directement dans la lignée de Delibes pour la grâce de ses orchestrations et son sens du rythme dramatique.

5. Francis Poulenc (1899-1963)

Bien qu’appartenant à la génération suivante, Poulenc a hérité de “l’esprit Messager”. On retrouve dans ses œuvres bouffes (comme Les Mamelles de Tirésias) ou ses mélodies cette alliance typiquement parisienne de mélancolie secrète et d’humour pétillant, le tout servi par une écriture très précise.

6. Charles Lecocq (1832-1918)

Lecocq représente l’étape juste avant Messager dans l’évolution de l’opérette française vers quelque chose de plus musical. Son œuvre La Fille de madame Angot a ouvert la voie à l’opérette “raffinée” dont Messager deviendra le maître absolu.

Relations avec musiciens

1. Avec les Chanteurs : L’exigence de la diction

Messager avait une relation de “sculpteur” avec ses interprètes. Il détestait l’emphase et le chant trop puissant qui sacrifiait le texte.

Mary Garden : C’est sans doute sa collaboration la plus légendaire. Messager a choisi et formé cette soprano écossaise pour créer le rôle de Mélisande dans l’opéra de Debussy. Il l’admirait pour sa capacité à incarner la fragilité et pour sa diction française impeccable.

Yvonne Printemps : Vers la fin de sa carrière, il a travaillé étroitement avec cette immense étoile du théâtre et de l’opérette (épouse de Sacha Guitry). Il a écrit pour elle des rôles sur mesure dans L’Amour masqué, exploitant sa voix légère et son sens inné de la comédie.

Jean Périer : Le baryton qui créa Pelléas. Messager appréciait chez lui cette école du “chant parlé” qui permettait de rendre chaque syllabe intelligible, une caractéristique centrale du style Messager.

2. Avec les Orchestres : La discipline de la clarté

Messager n’était pas un chef autoritaire et colérique à la manière d’un Toscanini, mais il était d’une exigence technique redoutable pour obtenir une transparence sonore.

L’Orchestre de l’Opéra-Comique : C’est avec cet ensemble qu’il a réalisé ses plus grandes prouesses. Il a transformé cet orchestre, souvent habitué à un répertoire routinier, en une phalange capable de jouer les nuances les plus subtiles de la musique moderne (Debussy, Fauré).

L’Orchestre de la Société des Concerts du Conservatoire : Il en fut le chef titulaire de 1908 à 1919. Avec eux, il a maintenu la tradition de l’excellence française et a effectué une tournée historique aux États-Unis en 1918, renforçant le prestige des musiciens français outre-atlantique.

L’Orchestre de Covent Garden (Londres) : Messager y était respecté pour sa capacité à discipliner les musiciens anglais et à leur insuffler le “chic” et la légèreté nécessaires au répertoire français.

3. Avec les Musiciens et Pédagogues

Son influence s’est étendue jusqu’à la formation des futurs virtuoses.

Le Conservatoire de Paris : Bien qu’il n’y ait pas enseigné de manière régulière comme Fauré, il était une figure tutélaire pour les étudiants. Il écrivait des pièces de concours (notamment pour la clarinette) qui sont encore utilisées aujourd’hui pour tester la musicalité des jeunes interprètes.

Les chambristes : Il entretenait des liens étroits avec les grands instrumentistes de son temps (violonistes, violoncellistes). Sa connaissance intime de l’orchestration faisait de lui un conseiller écouté pour l’équilibre entre le soliste et l’ensemble.

4. Les rapports avec les éditeurs musicaux

Bien que techniques, ces relations étaient cruciales. Messager travaillait étroitement avec des éditeurs comme Heugel ou Durand. Il surveillait de très près la gravure de ses partitions pour s’assurer que ses indications de nuances et de phrasé étaient respectées à la lettre, garantissant ainsi que les futurs interprètes ne trahiraient pas sa pensée.

“Messager ne demandait pas aux musiciens de jouer fort ou doucement, il leur demandait de jouer juste, dans tous les sens du terme : juste de ton, juste de rythme, et juste d’esprit.”

Relations avec personnages d’autre genres

1. Sacha Guitry : Le complice de l’esprit parisien

L’une des relations les plus marquantes de sa fin de carrière fut celle avec le dramaturge et acteur Sacha Guitry.

Une amitié de goût : Les deux hommes partageaient une passion pour le mot d’esprit, l’élégance et une certaine forme d’ironie légère.

La collaboration : Leur lien a donné naissance à L’Amour masqué (1923). Messager, bien qu’âgé de 70 ans, a trouvé en Guitry un partenaire capable de renouveler son inspiration. Cette relation était basée sur une admiration mutuelle pour le “chic” parisien.

2. La Comtesse Greffulhe : L’appui de l’aristocratie

Messager était un habitué du salon de la Comtesse Greffulhe, l’une des femmes les plus puissantes de la vie mondaine et artistique de l’époque (modèle de la Duchesse de Guermantes chez Proust).

Le mécénat de l’ombre : Cette relation fut cruciale pour son rôle de directeur de l’Opéra. La Comtesse, présidente de la Société des Grandes Auditions Musicales, utilisait son influence pour soutenir les projets de Messager, notamment lorsqu’il s’agissait de monter des œuvres audacieuses ou coûteuses. Elle fut un pilier de son assise sociale.

3. Les Directeurs de Théâtre et Administrateurs

En tant que directeur lui-même, Messager a dû négocier et collaborer avec des figures administratives majeures qui n’étaient pas musiciens de métier.

Albert Carré : Directeur de l’Opéra-Comique. Leur collaboration a transformé cette institution. Carré s’occupait de la mise en scène et de la gestion, tandis que Messager gérait l’artistique. Ensemble, ils ont formé un duo redoutable qui a imposé une nouvelle esthétique théâtrale, plus réaliste et moderne.

Broussan : Il fut le co-directeur de Messager à l’Opéra de Paris. Leur relation était celle de partenaires d’affaires devant gérer les caprices des abonnés, les budgets de l’État et les exigences techniques d’un monument historique.

4. Les auteurs et librettistes

Messager travaillait en étroite collaboration avec des écrivains pour ses livrets.

Albert Vanloo et Georges Duval : Ces auteurs de pièces de théâtre étaient ses collaborateurs réguliers. Messager entretenait avec eux des relations de travail très précises, intervenant souvent dans la structure dramatique pour s’assurer que le texte servait la fluidité de sa musique.

Catulle Mendès : Ce poète et écrivain influent (beau-fils de Théophile Gautier) fut un proche de Messager. Leur relation illustre l’intégration de Messager dans le mouvement parnassien et symboliste de la littérature française.

5. Les peintres et décorateurs

En tant que directeur de l’Opéra, Messager a supervisé le travail de nombreux décorateurs et costumiers.

Il a été l’un des premiers à comprendre que l’opéra devait être un spectacle total. Il entretenait des relations suivies avec les plasticiens de son temps pour moderniser les décors souvent poussiéreux du Palais Garnier, cherchant à harmoniser la vision visuelle avec ses exigences de clarté orchestrale.

Œuvres pour piano seul

Bien que la renommée d’André Messager repose principalement sur ses opéras et ses directions d’orchestre, il a laissé quelques pièces pour piano seul qui reflètent son élégance et sa formation rigoureuse. On n’y trouve pas la virtuosité transcendante de Liszt, mais plutôt la finesse mélodique et la clarté harmonique de son maître Gabriel Fauré.

Voici ses œuvres les plus notables pour piano seul :

Valse (1885) : C’est sans doute sa pièce pour piano la plus connue. Elle incarne parfaitement le style “Belle Époque”, avec une grâce fluide et une écriture de salon très raffinée.

Trois Valses (1884) : Un ensemble de pièces courtes où Messager explore différentes nuances de la valse, entre animation brillante et mélancolie discrète.

Impromptu : Une pièce qui montre son héritage classique, avec des modulations subtiles qui rappellent les Impromptus de Fauré.

Caprice en mi bémol : Une œuvre un peu plus vive, mettant en avant la légèreté de son jeu et son sens du rythme.

Pavane : Bien qu’il soit plus célèbre pour ses formes de danse plus modernes, cette pièce montre son attachement aux formes anciennes réinventées avec une sensibilité de la fin du XIXe siècle.

Il est intéressant de noter que Messager a également beaucoup écrit pour piano à quatre mains, souvent dans un esprit de divertissement ou de parodie, comme ses célèbres Souvenirs de Bayreuth (co-écrits avec Fauré), qui sont des quadrilles humoristiques sur les thèmes de Wagner.

Œuvres de musique de chambre

Solo de concours pour clarinette et piano (1899) : C’est incontestablement son œuvre de musique de chambre la plus célèbre et la plus jouée à travers le monde. Écrite pour les examens du Conservatoire de Paris, elle demande une grande agilité technique et une maîtrise du phrasé. Elle alterne entre un lyrisme rêveur et une virtuosité brillante dans la section finale.

Pièce en sol mineur pour hautbois et piano : À l’instar de son œuvre pour clarinette, cette pièce met en valeur les capacités expressives de l’instrument. On y retrouve cette élégance mélodique qui évite soigneusement toute lourdeur.

Messe des pêcheurs de Villerville (version originale pour petit ensemble) : Bien qu’il s’agisse d’une œuvre religieuse co-écrite avec Gabriel Fauré, sa version initiale de 1881 était destinée à un ensemble de chambre réduit (harmonium et violon solo). C’est un témoignage précieux de sa capacité à écrire pour des formations intimistes.

Fantaisie pour violon et piano : Une œuvre de jeunesse qui montre l’influence directe de Saint-Saëns. C’est une pièce de caractère, équilibrée, où le dialogue entre les deux instruments est toujours fluide et transparent.

Barcarolle pour violoncelle et piano : Une pièce courte et mélodique qui exploite la sonorité profonde et chantante du violoncelle, typique de la mélancolie discrète que Messager savait instiller dans ses compositions.

Il est à noter que Messager concevait souvent ses réductions pour piano de ses propres ballets ou opérettes comme de véritables pièces de salon, mais ses contributions pures à la musique de chambre restent avant tout liées à son rôle de pédagogue et de jury au Conservatoire.

Œuvres symphoniques

1. Les Deux Pigeons (Ballet – 1886)

C’est son chef-d’œuvre pour grand orchestre. Bien qu’il s’agisse d’un ballet, la partition est d’une telle richesse qu’elle est fréquemment jouée en concert sous forme de suite symphonique. L’orchestration y est étincelante, pleine de trouvailles rythmiques et de thèmes mélodiques mémorables. Elle est considérée comme l’un des sommets de la musique de danse française du XIXe siècle.

2. Isoline (Suite d’orchestre – 1888)

À l’origine un conte des fées, Messager en a tiré une suite symphonique très populaire. Elle contient notamment la célèbre “Symphonie de la forêt”, un moment de pure poésie orchestrale où il déploie des textures diaphanes qui annoncent presque l’impressionnisme.

3. Symphony en la majeur (1875)

C’est une œuvre de jeunesse, écrite alors qu’il était encore très influencé par ses maîtres. Bien qu’elle soit rarement jouée aujourd’hui, elle prouve que Messager maîtrisait parfaitement les formes classiques et le développement thématique à grande échelle avant de se consacrer au théâtre.

4. Le Chevalier aux fleurs (1897)

Ce ballet-pantomime contient de superbes pages symphoniques, notamment le “Valse des fleurs” et le “Prélude”, qui montrent sa capacité à créer des atmosphères grandioses et élégantes sans jamais paraître lourd.

5. Une Aventure de la Guimard (1900)

Un autre ballet dont l’orchestration est un modèle de clarté et d’esprit. Messager y utilise l’orchestre avec une précision d’orfèvre pour évoquer l’élégance du XVIIIe siècle, un style qu’il affectionnait particulièrement.

6. Ouverture de “La Basoche” (1890)

Bien qu’elle introduise un opéra-comique, cette ouverture est souvent jouée comme une pièce symphonique indépendante. Elle est un parfait exemple de son style : une structure solide, une orchestration brillante et un équilibre parfait entre les cuivres et les bois.

En résumé, si vous cherchez le “grand Messager symphonique”, c’est vers ses partitions de ballet qu’il faut vous tourner. C’est là que son génie de l’orchestre s’exprime avec le plus de liberté.

Autres œuvres célèbres

1. Ses Opérettes et Comédies Lyriques

C’est le domaine où son esprit parisien brille le plus. Messager a su élever ces genres par une écriture d’une grande distinction.

Véronique (1898) : Son triomphe absolu. C’est l’archétype de l’opérette élégante, célèbre pour son “Duo de l’âne” et son “Duo de l’escarpolette”. L’œuvre est restée au répertoire mondial pour sa fraîcheur et sa finesse.

Les P’tites Michu (1897) : Un succès éclatant qui raconte l’histoire de deux sœurs que l’on ne peut plus distinguer à la suite d’une erreur de bain durant leur enfance. La musique est vive, bondissante et pleine d’humour.

Fortunio (1907) : Plus proche de l’opéra-comique, cette œuvre d’après Alfred de Musset est d’une poésie infinie. Elle montre un Messager plus lyrique, presque mélancolique, capable de peindre les sentiments amoureux les plus délicats.

Monsieur Beaucaire (1919) : Créée d’abord en anglais, cette comédie romantique a connu un immense succès international, mêlant l’élégance française au goût anglo-saxon pour les grandes fresques historiques.

L’Amour masqué (1923) : Écrit sur un livret de Sacha Guitry pour Yvonne Printemps. C’est une œuvre de la maturité, pétillante d’esprit, qui marque la transition vers la comédie musicale moderne.

2. Ses Opéras-Comiques

Dans ces œuvres, Messager s’inscrit dans la grande tradition française du drame mêlé de dialogues parlés.

La Basoche (1890) : Une œuvre historique située sous le règne de Louis XII. Elle a prouvé que Messager pouvait écrire des ensembles vocaux complexes et solides, lui valant l’admiration de ses pairs “sérieux”.

Madame Chrysanthème (1893) : Basé sur le roman de Pierre Loti (le même sujet que Madame Butterfly de Puccini), cet opéra montre une facette plus exotique et impressionniste de son talent.

3. La Musique Vocale et Religieuse

Messe des pêcheurs de Villerville (1881) : Co-écrite avec son ami Gabriel Fauré pour un projet caritatif en Normandie. C’est une œuvre courte, d’une piété douce et lumineuse, loin de toute noirceur tragique.

*Mélodies pour voix et piano : Bien qu’accompagnées au piano, ce sont des œuvres vocales majeures (comme Regret d’avril ou Ritournelle). Elles sont le pendant de ses airs d’opéra, privilégiant la poésie du texte et la ligne de chant épurée.

4. Le Genre de la Chanson de Scène

Messager a également composé de nombreux airs isolés pour des revues ou des pièces de théâtre, qui sont devenus des succès populaires à la Belle Époque, portés par les grandes vedettes des boulevards.

Episodes et anecdotes

1. La “Guerre de Pelléas”

L’épisode le plus célèbre reste la création de Pelléas et Mélisande de Debussy en 1902. L’ambiance était électrique : le public était hostile à cette musique nouvelle et le directeur de l’Opéra-Comique était en conflit avec Debussy.

L’anecdote : Messager, au pupitre, devait faire face à un orchestre qui trouvait la partition injouable. On raconte que lors des répétitions, les musiciens riaient ouvertement. Messager, avec un calme olympien, leur dit : « Messieurs, vous riez parce que vous ne comprenez pas encore. Dans dix ans, vous jouerez cela avec les larmes aux yeux. » Il avait raison.

2. Le voyage “Wagnérien” avec Fauré

Messager et Gabriel Fauré étaient inséparables. Jeunes, ils partirent ensemble en Allemagne pour découvrir les opéras de Wagner à Bayreuth.

L’anecdote : Pour financer leur voyage, ils jouaient du piano dans les salons. Mais leur complicité tournait souvent à la farce. Ils ont composé ensemble les Souvenirs de Bayreuth, un quadrille pour piano à quatre mains qui reprend les thèmes les plus tragiques de Wagner (comme L’Anneau du Nibelung) pour les transformer en rythmes de polka et de galop de bal populaire. C’était leur manière très “française” de rendre hommage au maître allemand tout en gardant leur esprit critique.

3. L’escarpolette de Véronique

Lors de la création de son opérette Véronique, Messager a dû faire face à un défi technique inhabituel : l’héroïne devait chanter un duo tout en se balançant sur une escarpolette (une balançoire).

L’anecdote : Les techniciens du théâtre craignaient que le mouvement n’altère la justesse de la chanteuse ou ne cause un accident. Messager, très pointilleux sur le rythme, aurait calculé la cadence de la musique en fonction du balancement naturel de la corde pour que les temps forts tombent exactement au sommet de la trajectoire. Le résultat fut le “Duo de l’escarpolette”, qui devint le plus grand succès de l’époque.

4. Un Directeur à poigne de velours

Alors qu’il dirigeait l’Opéra de Paris, il devait gérer les caprices des grandes stars. Une célèbre soprano refusait un jour de chanter si on ne changeait pas son costume, qu’elle trouvait “peu flatteur”.

L’anecdote : Plutôt que de s’énerver, Messager la complimenta longuement sur sa voix, affirmant que le public serait tellement ébloui par son chant qu’il en oublierait même de regarder ses vêtements. Flattée par ce compliment venant d’un tel maître, la cantatrice monta sur scène sans changer une seule couture.

5. Le “Chic” de Monsieur Beaucaire

Messager était d’une élégance vestimentaire légendaire. Lorsqu’il composa Monsieur Beaucaire pour le public anglais, il fut invité à une réception où l’on s’étonna de voir un Français si parfaitement “British” de manières.

L’anecdote : Un lord anglais lui demanda comment il avait acquis ce flegme. Messager répondit avec son ironie habituelle : « C’est très simple, Mylord : je dirige des orchestres français depuis trente ans. Après avoir survécu aux colères des musiciens parisiens, plus rien au monde ne peut troubler mon calme. »

(La rédaction de cet article a été assistée et effectuée par Gemini, un grand modèle linguistique (LLM) de Google. Et ce n’est qu’un document de référence pour découvrir des musiques que vous ne connaissez pas encore. Le contenu de cet article n’est pas garanti comme étant totalement exact. Veuillez vérifier les informations auprès de sources fiables.)

Best Classical Recordings
on YouTube

Best Classical Recordings
on Spotify

Fanny Hensel Mendelssohn: Notatki o jej życiu i twórczości

Przegląd

Fanny Hensel (z domu Mendelssohn, 1805–1847 ) była wybitną niemiecką kompozytorką i pianistką epoki romantyzmu. Pomimo wyjątkowego talentu , długo pozostawała w cieniu młodszego brata Felixa Mendelssohna Bartholdy’ego, ponieważ kariera muzyczna nie była społecznie akceptowalna dla kobiet w jej czasach.

Oto przegląd jej życia i twórczości:

Pochodzenie i wykształcenie

Muzyczne początki : Urodziła się w Hamburgu jako najstarsza córka żydowskiej rodziny bankierów Mendelssohnów , a dorastała w Berlinie w wysoce wykształconym środowisku. Od najmłodszych lat wykazywała niezwykły talent ; w wieku 13 lat zagrała z pamięci wszystkie 24 preludia z „Das Wohltemperierte Klavier” Bacha.

Wspólna ścieżka: Otrzymała takie samo pierwszorzędne wykształcenie muzyczne jak jej brat Felix, m.in. u Carla Friedricha Zeltera. Rodzeństwo łączyła długotrwała, głęboka relacja artystyczna , w której byli dla siebie nawzajem najbliższymi doradcami i krytykami.

Praca artystyczna

Niedzielne Koncerty: Ponieważ jej ojciec i brat odrzucili karierę publiczną , Fanny skoncentrowała swoje wysiłki na sferze prywatnej. W Berlinie dyrygowała słynnymi „ Niedzielnymi Koncertami” – serią koncertów w domu rodzinnym, która stała się znaczącą instytucją kulturalną. Występowała tam jako pianistka i dyrygentka, prezentując zarówno własne utwory , jak i utwory swojego brata .

Kompozycje: Jej dorobek obejmuje ponad 460 kompozycji. Jednym z jej głównych tematów były:

Pieśni: Ponad 250 pieśni z akompaniamentem fortepianu.

Utwory fortepianowe: W tym ważny cykl Rok (12 utworów charakterystycznych ).

Muzyka kameralna: Na przykład Trio fortepianowe d-moll, op. 11.

Większe dzieła: Komponowała również pieśni chóralne i oratorium oparte na obrazach z Biblii.

Przeszkody i opóźniona publikacja

Jej ojciec od samego początku podkreślał, że muzyka może być dla Feliksa zawodem, ale dla niej jedynie ozdobą . Z tego powodu opublikowała niektóre ze swoich wczesnych piosenek pod nazwiskiem brata. Dopiero na krótko przed przedwczesną śmiercią w 1847 roku zdecydowała się – zachęcona przez męża, malarza Wilhelma Hensela, i wbrew woli brata – wydać własne utwory pod własnym nazwiskiem (od op. 1 do op. 7).

Dziedzictwo

Fanny Hensel zmarła w 1847 roku w wieku zaledwie 41 lat w wyniku udaru mózgu podczas próby muzycznej. Jej twórczość została ponownie odkryta dopiero w latach 70. i 80. XX wieku w ramach badań muzykologicznych nad kobietami i jest obecnie uważana za jedną z najważniejszych prac epoki romantyzmu.

Historia

Fanny Mendelssohn Hensel urodziła się w Hamburgu w 1805 roku w wysoko wykształconej rodzinie. Już jako niemowlę, jej matka poświadczała, że ma „ bachowskie palce do gry w fugę ” i rzeczywiście, podobnie jak jej młodszy brat Feliks, wykazywała niezwykły talent muzyczny . W wieku zaledwie 13 lat zagrała z pamięci dla ojca wszystkie 24 preludia z „ Das Wohltemperierte Klavier” Bacha .

Chociaż Fanny otrzymała równie doskonałe wykształcenie muzyczne co Felix, wcześnie zetknęła się z ograniczeniami społecznymi . Jej ojciec jasno dał jej do zrozumienia , że muzyka może być zawodem dla jej brata, a dla niej jedynie „ ozdobą ” . To podejście odzwierciedlało ówczesne konwencje, które zabraniały kobietom podejmowania kariery publicznej . Fanny pogodziła się z tym, przenosząc punkt ciężkości swojej działalności na sferę prywatną. Przejęła kierownictwo nad „ niedzielnymi koncertami” w domu rodziców w Berlinie, który pod jej kierownictwem stał się znaczącą instytucją kulturalną. Występowała tam jako pianistka i dyrygentka, prezentując własne utwory przed elitarną publicznością, do której później należeli tacy luminarze jak Franz Liszt i Clara Schumann .

Jej bliską relację z Feliksem charakteryzował wzajemny szacunek artystyczny , ale także napięcia dotyczące ich ambicji. Przez długi czas albo w ogóle nie publikowała swoich kompozycji, albo robiła to pod nazwiskiem brata. Dopiero pod koniec życia , zachęcona przez męża, malarza Wilhelma Hensela, i po inspirującej podróży do Włoch, odważyła się ujawnić publicznie . W 1846 roku zaczęła drukować swoje prace pod własnym nazwiskiem.

próby muzycznej doznała udaru i zmarła w wieku 41 lat. Jej bogaty dorobek, liczący ponad 460 kompozycji, został na długo zapomniany i dopiero w latach 70. XX wieku odkryto go na nowo jako ważne dziedzictwo romantyzmu.

Historia chronologiczna

Życie Fanny Mendelssohn Hensel charakteryzowało się nieustannym napięciem między jej niezwykłym talentem a ograniczającymi oczekiwaniami społecznymi XIX wieku.

Historia rozpoczyna się w listopadzie 1805 roku w Hamburgu, gdzie Fanny urodziła się jako najstarsze dziecko rodziny bankierów Mendelssohnów. Jej talent muzyczny został doceniony wcześnie ; jej matka , Lea, wkrótce po urodzeniu określiła jej palce jako „ palce fugi Bacha ”. W 1811 roku rodzina uciekła przed francuską okupacją do Berlina, gdzie Fanny wraz z młodszym bratem Felixem otrzymała pierwszorzędne wykształcenie . Przełomowym momentem w jej młodości był rok 1816, kiedy to wraz z bratem pobierała lekcje muzyki w Paryżu, a wkrótce potem została uczennicą słynnego Carla Friedricha Zeltera w Berlinie .

Jej młodość charakteryzowała się szybkim rozwojem artystycznym : w 1819 roku, mając zaledwie 13 lat, zaimponowała ojcu, grając z pamięci wszystkie 24 preludia z „Das Wohltemperierte Klavier” Bacha. Jednak już na tym wczesnym etapie kształtowała się jej przyszłość . W słynnym liście z 1820 roku ojciec przypomniał jej, że choć muzyka będzie zawodem dla Feliksa, dla niej może pozostać jedynie „ ozdobą ”. Pomimo tych ograniczeń, w kolejnych latach zaczęła intensywnie komponować ; w 1822 roku poznała również swojego przyszłego męża , malarza Wilhelma Hensela.

Lata dwudzieste i trzydzieste XIX wieku były okresem „prywatnej ” działalności twórczej. Od 1822 roku jej matka organizowała koncerty „ Sunday Music ” , które później przejęła Fanny , czyniąc je jednym z najważniejszych wydarzeń kulturalnych Berlina. Ponieważ Fanny nie miała pozwolenia na publikację, niektóre jej utwory pojawiły się anonimowo w 1827 i 1830 roku pod nazwiskiem jej brata Feliksa w jego zbiorach. Po powrocie Wilhelma Hensla z długiej podróży do Włoch w 1828 roku , para pobrała się w październiku 1829 roku. Rok później , w czerwcu 1830 roku, urodził się ich syn Sebastian.

W latach 30. XIX wieku stworzyła ważne dzieła, takie jak oratorium oparte na scenach biblijnych (1831) i kwartet smyczkowy (1834). Przełomowym momentem była podróż rodziny do Włoch w latach 1839-1840. Uznanie artystyczne, jakie tam otrzymała , między innymi od kompozytora Charlesa Gounoda, głęboko ją zainspirowało . Po powrocie skomponowała w 1841 roku swój słynny cykl fortepianowy „Rok” .

Dopiero w 1846 roku, zachęcona przez męża i wbrew początkowemu oporowi brata, zdecydowała się oficjalnie opublikować swoje dzieła pod własnym nazwiskiem. Jej opusy od 1 do 7 ukazały się szybko jeden po drugim. Jednak ten późny triumf nie trwał długo : 14 maja 1847 roku Fanny Hensel doznała udaru podczas próby przed przedstawieniem Pierwszej Nocy Walpurgii Feliksa i zmarła tego samego dnia w Berlinie. Jej brat przeżył ją zaledwie o kilka miesięcy.

Styl(e), ruch ( y) i okres(y) muzyczny(e)

Fanny Mendelssohn Hensel była jedną z centralnych, choć długo niezrozumianych, postaci romantyzmu. Jej styl jest nierozerwalnie związany z nurtem estetycznym niemieckiego wysokiego romantyzmu, który w centrum sztuki stawiał uczucia , więź z naturą i duszę jednostki .

Era i teraźniejszość

Jej muzykę można jednoznacznie zaklasyfikować jako romantyczną, szczególnie w ramach tradycji „ szkoły lipskiej”. W przeciwieństwie do baroku (charakteryzującego się ścisłą polifonią ) czy klasycyzmu (który kładł nacisk na symetrię i przejrzystość formy), Fanny dążyła do subiektywnej ekspresji. Niemniej jednak jej wychowanie było głęboko zakorzenione w klasycyzmie. Dzięki swoim nauczycielom tak dogłębnie poznała muzykę Jana Sebastiana Bacha i Wolfganga Amadeusza Mozarta, że jej styl jest często określany jako pomost : wykorzystywała solidne, niemal architektoniczne struktury baroku i klasycyzmu, aby rozwinąć silnie emocjonalne i często melancholijne wątki romantyzmu.

Nowe czy stare? Tradycyjne czy innowacyjne?

Na pytanie, czy jej muzyka była „ nowa”, czy „stara ”, nie można odpowiedzieć jednym słowem, ponieważ Fanny mistrzowsko zachowała równowagę między tradycją i innowacją.

Na pierwszy rzut oka jej muzyka wydaje się tradycyjna, ponieważ wykorzystywała gatunki klasyczne, takie jak pieśń, utwór fortepianowy i sonata. Nie była „ radykalna” w rozumieniu późniejszych kompozytorów, takich jak Richard Wagner czy Franciszek Liszt, którzy dążyli do zerwania z utartymi formami. Zamiast tego, działała w ramach istniejących struktur, ale nasycała je bardzo osobistym duchem .

Jej innowacyjność tkwiła w szczegółach, zwłaszcza w harmonii i rozwoju „ Pieśni bez słów ” . Eksperymentowała ze śmiałymi modulacjami i zwrotami chromatycznymi, które jak na jej czasy były dość progresywne. Jej cykl fortepianowy „Das Jahr” (Rok) jest dziś uważany za wizjonerski . Jest to wczesny przykład muzyki programowej – utworu, który nie tylko odtwarza abstrakcyjne dźwięki , ale także muzycznie śledzi bieg dwunastu miesięcy. W takich utworach ujawniła się jako kompozytorka , która daleko przekroczyła granice muzyki domowej .

Umiarkowany lub radykalny.

Jej styl był generalnie dość umiarkowany. Nie dążyła do radykalnego zerwania z przeszłością, lecz do perfekcji w sile ekspresji. Choć historia muzyki często gloryfikuje „ buntowników ”, siła Fanny tkwiła w gęstości tekstów i głębi kompozycji. Jej muzyka jest niezwykle złożona i wymagająca intelektualnie, a jednocześnie zawsze zachowuje przywiązanie do jakości tekstu i pewnego piękna brzmienia .

Podsumowując , Fanny Mendelssohn Hensel była romantyczką o klasycznych fundamentach. Jej muzyka była nowoczesna jak na tamte czasy pod względem emocjonalności , ale jednocześnie głęboko szanowała tradycję – subtelnie rozwijała to, czym muzyka mogłaby być, bez porzucania harmonii dźwiękowej.

Gatunki muzyczne

Twórczość Fanny Mendelssohn Hensel obejmuje ponad 460 kompozycji i koncentruje się przede wszystkim na „ małych formach ” , szczególnie cenionych w epoce romantyzmu . Jej twórczość można podzielić na następujące główne gatunki:

Muzyka wokalna (pieśni i pieśni )

Pieśń stanowi serce jej twórczości. Skomponowała około 250 utworów na głos i fortepian.

Pieśni solowe: Charakteryzują się ścisłym związkiem tekstu z muzyką. Często komponuje muzykę do wierszy współczesnych kompozytorów, takich jak Goethe czy Heine.

Muzyka chóralna: Szczególnym gatunkiem są jej Pieśni ogrodowe (op. 3) – pieśni na sopran , alt, tenor i bas, które często wykonywano na świeżym powietrzu lub w ramach niedzielnych koncertów muzycznych a cappella .

Muzyka fortepianowa ( utwory charakterystyczne i sonaty)

Ponieważ sama Fanny była znakomitą pianistką, jej dorobek fortepianowy jest szczególnie obszerny.

Piosenki bez słów: W znacznym stopniu ukształtowała ten gatunek (często błędnie przypisywany wyłącznie jej bratu). Są to liryczne utwory fortepianowe , które przenoszą melodię wokalną na instrument .

charakterystyczne : Jej najważniejszym dziełem w tym zakresie jest cykl Rok (1841), składający się z 12 utworów , z których każdy opisuje miesiąc.

Sonaty: Napisała kilka sonat fortepianowych (np. c-moll i g-moll), które są formalnie bardziej złożone i wymagające technicznie.

Muzyka kameralna

W muzyce kameralnej Fanny udowodniła, że świetnie radzi sobie również z większymi zespołami.

Trio fortepianowe: Jej Trio fortepianowe d-moll, op. 11, jest uważane za jedno z jej najdojrzalszych dzieł instrumentalnych.

Kwartet smyczkowy: Skomponowała wybitny kwartet smyczkowy w tonacji Es-dur (1834), co było niezwykłe wśród kompozytorek jej czasów , ponieważ ten gatunek był uważany za „królewską dyscyplinę ” .

Inne kompozycje: Pozostawiła po sobie również kwartet fortepianowy (As-dur) oraz utwory na wiolonczelę i fortepian (m.in. Fantazję i Capriccio).

Większe zespoły i dzieła sakralne

Choć rzadko pisała dla dużych orkiestr, istnieją wyjątki, które podkreślają jej wszechstronność:

Oratoria i kantaty: Należą do nich oratorium oparte na obrazach z Biblii, kantata o Hiobie i kantata o cholerze.

Utwory orkiestrowe: Uwertura C -dur jest jednym z jej niewielu utworów czysto orkiestrowych.

Podsumowując, można powiedzieć, że Fanny Mendelssohn Hensel doprowadziła do perfekcji przede wszystkim pieśń i liryczny utwór fortepianowy , ale położyła również znaczący nacisk na muzykę kameralną i sakralną.

Charakterystyka muzyki

Muzykę Fanny Mendelssohn Hensel charakteryzuje fascynujące połączenie intelektualnego rygoru i niezwykle emocjonalnej ekspresji. Jej styl cechuje głęboka znajomość historii muzyki, którą łączyła z subiektywną wrażliwością epoki romantyzmu.

Oto najważniejsze cechy jej twórczości kompozytorskiej:

Poezja i melodia

Być może najbardziej uderzającą cechą jej muzyki jest jej śpiewność ( cantabile ). Jako jedna z najważniejszych kompozytorek pieśni swoich czasów, przeniosła liryczny element śpiewu na fortepian. Jej melodie są często rozległe, tęskne i emanują naturalną elegancją . Nawet w technicznie wymagających fragmentach linia melodyczna pozostaje siłą napędową, co jest szczególnie widoczne w jej utworze „ Pieśni bez słów”.

Harmonijna śmiałość

Podczas gdy jej brat Felix jest często znany ze swojej klasycznej klarowności, Fanny w swoich pracach wykazuje zaskakujący eksperymentalizm w harmonii . Często używa :

Chromatyka: Połączenie półtonów w celu stworzenia napięcia i cieniowania.

Modulacje: Artystka często przechodzi na zdalne tonacje, co nadaje jej muzyce niespokojną, niemal nowoczesną głębię.

Dysonanse: Artystka celowo wykorzystuje je, aby wyrazić stany emocjonalne lub ból , co nadaje jej pracom bardzo osobisty charakter.

Polifonia i odniesienia do Bacha

Muzyka Fanny jest budowana z najwyższym kunsztem . Jej wczesne wykształcenie u Zeltera uczyniło ją ekspertką w kontrapunkcie . Często przeplatała kilka niezależnych melodii , nadając swojej muzyce gęstą, niemal architektoniczną fakturę. To zamiłowanie do polifonii świadczy o jej głębokim szacunku dla Jana Sebastiana Bacha, którego wpływ jest wyczuwalny w niemal wszystkich jej dziełach .

Rytm i dynamika
Jej utwory fortepianowe często charakteryzują się energicznym, porywającym rytmem . Preferuje płynne pasaże szesnastkowe i złożone figury akompaniamentu, które nadają fortepianowi orkiestrowe brzmienie. Jej dynamika rzadko jest statyczna; szeroko wykorzystuje crescendo i decrescendo, aby tworzyć dramatyczne kulminacje i nagłe ucieczki do sfery prywatnej .

Wirtuozeria bez autopromocji

Jako wybitna pianistka, tworzyła utwory niezwykle wymagające technicznie . Jednak, w przeciwieństwie do wielu jej współczesnych, jej wirtuozeria nigdy nie była celem samym w sobie ani popisem. Trudności techniczne zawsze służyły ekspresji muzycznej. Jej muzyka stanowi wyzwanie dla wykonawcy zarówno intelektualnie, jak i technicznie, ale zawsze pozostaje głęboka.

„ Kobietne ” i „prywatne ”

Przez długi czas jej styl był błędnie postrzegany jako „ kobiecy i delikatny”. Jednak współczesne badania pokazują, że jej muzyka często emanuje ogromną mocą, dzikością i determinacją (na przykład w Trio fortepianowym d-moll). Jej styl odzwierciedla atmosferę berlińskich salonów: jest wysoce wykształcony, intymny i konwersacyjny , a jednocześnie posiada emocjonalną siłę, która wykracza daleko poza sferę prywatną.

Efekty i wpływy

Historia wpływu Fanny Mendelssohn Hensel składa się z dwóch faz: bezpośredniego oddziaływania na jej berlińskie środowisko w XIX wieku oraz głębokiego znaczenia dla historiografii muzyki i ruchu kobiecego od końca XX wieku.

Oto najważniejsze obszary, w których wywarła ona wpływ i pozostawiła po sobie ślad:

1. Centrum kultury berlińskiej (Seria Niedzielnych Koncertów Muzycznych)

Fanny była siłą napędową jednej z najważniejszych berlińskich instytucji kulturalnych. W swoim domu kontynuowała tradycję niedzielnych występów muzycznych.

Platforma innowacji: Stworzyła przestrzeń, w której nowe kompozycje (jej własne i jej brata) były testowane przed elitarną publicznością złożoną z dyplomatów, naukowców i artystów, takich jak Alexander von Humboldt czy Franz Liszt .

Odrodzenie twórczości dawnych mistrzów: Dzięki swoim programom wniosła znaczący wkład w ponowne odkrycie i docenienie twórczości J.S. Bacha i Händla w XIX wieku .

2. Wpływ na Felixa Mendelssohna Bartholdy’ego

Związek Fanny i Felixa był artystyczną symbiozą.

„ Druga połowa ” jego talentu: Feliks nazywał ją swoją „Minerwą ” i wysyłał jej do korekty niemal wszystkie swoje partytury przed ich opublikowaniem . Jej osąd był dla niego kluczowy .

Tworzenie gatunku : Wynalezienie „ piosenek bez słów” było procesem wspólnym. Wkład Fanny w ten gatunek wywarł ogromny wpływ na styl gry na fortepianie Felixa .

Publikacje anonimowe : Ponieważ niektóre z jej piosenek zostały opublikowane pod jego nazwiskiem, przyczyniła się do ukształtowania wizerunku „ stylu Mendelssohna”, choć świat w tamtym czasie nie wiedział, ile z tego tak naprawdę pochodziło od niej (jak na przykład słynna piosenka Italien).

3. Pionierka wśród kompozytorek

za swojego życia opublikowała bardzo niewiele , jej wpływ na rolę kobiet w muzyce współczesnego świata jest monumentalny.

Przełamywanie barier: Jej decyzja z 1846 roku (na krótko przed śmiercią) o oficjalnym opublikowaniu swoich utworów wbrew woli brata była aktem emancypacji. Udowodniła, że kobieta może opanować złożone formy, takie jak kwartety smyczkowe czy oratoria, na poziomie profesjonalnym.

Symboliczna postać w muzykologii: W latach 70. XX wieku stała się centralną postacią feministycznych badań nad muzyką. Jej los i cechy charakteru doprowadziły do przeformułowania historii muzyki, aby docenić osiągnięcia kobiet.

4. Innowacje w muzyce programowej

Swoim cyklem fortepianowym *Das Jahr* (12 utworów na poszczególne miesiące ) pozostawiła po sobie przełomowy przykład muzyki programowej . Łączyła muzykę z wrażeniami wizualnymi ( jej rękopisy ilustrował mąż, Wilhelm Hensel) i osobistymi wspomnieniami z podróży . Ta cykliczna struktura wpłynęła na późniejszych kompozytorów , którzy postrzegali muzykę jako medium narracyjne .

Podsumowując, można powiedzieć, że za życia Fanny była „ szarą eminencją” stojącą za sukcesem brata i kluczową postacią w budowaniu relacji towarzyskich epoki romantyzmu. Dziś jest artystycznym wzorem do naśladowania, którego ponowne odkrycie zmieniło postrzeganie całej epoki .

Działalność muzyczna inna niż komponowanie

Poza pracą kompozytorską, Fanny Mendelssohn Hensel była centralną postacią berlińskiego życia muzycznego, działając jako artystka, organizatorka i mentorka artystyczna . Jej działalność nie była oderwana od komponowania, ponieważ często sama dyrygowała własnymi utworami .

Seria „ Muzyka niedzielna ” : Organizacja i zarządzanie

Jej najważniejszą rolą poza kompozycją było organizowanie i dyrygowanie niedzielnymi koncertami. Od 1831 roku osobiście dyrygowała tymi prywatnymi, ale prestiżowymi koncertami w sali ogrodowej domu Mendelssohna .

Dyrygentka: Przy tych okazjach Fanny dyrygowała własnym chórem i orkiestrą (często złożoną z profesjonalnych muzyków z Teatru Królewskiego ) . Jej współcześni uważali ją za wybitną dyrygentkę i była jedną z pierwszych kobiet, które publicznie przejęły batutę.

, wykraczające daleko poza ówczesny „ salonowy gust”. Dyrygowała najważniejszymi dziełami Bacha, Händla , Mozarta i Beethovena, wnosząc tym samym znaczący wkład w berliński renesans bachowski. Pod jej dyrygenturą odbywały się również światowe prawykonania utworów jej brata Feliksa (takich jak oratorium „Paulus”).

Wirtuozeria pianistyczna

Fanny była jedną z najwybitniejszych pianistek swojej epoki. Chociaż rzadko występowała w publicznych salach koncertowych ze względu na konwenanse społeczne , jej gra była legendarna w kręgach zawodowych .

Reputacja: Clara Schumann, sama będąca światowej sławy pianistką, niezwykle ceniła grę Fanny i później porównywała innych pianistów do jej wysokich standardów .

publiczne : Do nielicznych publicznych występów artystki należało wykonanie Koncertu fortepianowego nr 1 g-moll jej brata w berlińskim Schauspielhaus w 1838 roku.

artystyczny i korespondent

Fanny była najbliższą doradczynią artystyczną swojego brata Felixa . Ta „ korespondencja muzyczna ” była jedną z jej najbardziej intensywnych aktywności muzycznych .

Krytyka i korekty: Felix przesyłał jej do recenzji niemal każdą nową partyturę . Jej osąd był dla niego tak istotny , że często nie wprowadzał żadnych zmian ani nie publikował utworów bez jej zgody .

Mediacja kulturowa: Podczas podróży do Włoch (1839/40) pełniła rolę swoistego ambasadora muzyki. W Rzymie zapoznawała młodych muzyków, takich jak Charles Gounod, z muzyką Bacha i Beethovena, wpływając w ten sposób na ich rozwój artystyczny .

Edukacja i dziedzictwo

W życiu prywatnym zajmowała się również pracą pedagogiczną , kształtując muzyczną edukację swojego syna Sebastiana oraz atmosferę w swoim salonie, który stanowił swoisty „ prywatny uniwersytet ” służący wymianie myśli na temat muzyki, sztuki i filozofii.

Podsumowując, Fanny Mendelssohn Hensel była wszechstronnym muzykiem , który ukształtował berlińskie życie kulturalne w dużej mierze poprzez swoją muzykę, jako dyrygentka, pianistka i intelektualny mentor .

Aktywności poza muzyką

Fanny Mendelssohn Hensel była kobietą o wszechstronnym wykształceniu, której zainteresowania i talenty wykraczały daleko poza muzykę. Pielęgnowała ożywione życie intelektualne i towarzyskie w wysoce wykształconej atmosferze berlińskiej burżuazji .

Oto ich główne zajęcia poza muzyką:

Salonnière i networker

Fanny była utalentowaną gospodynią. Jej salon był nie tylko miejscem spotkań muzycznych , ale także intelektualnym centrum Berlina. Gromadziła ludzi z różnych dziedzin. Wśród jej gości byli przyrodnicy tacy jak Alexander von Humboldt, poeci jak Heinrich Heine, filozofowie jak Georg Wilhelm Friedrich Hegel i rzeźbiarze jak Christian Daniel Rauch. Fanny moderowała te spotkania , korespondowała z czołowymi umysłami swoich czasów i aktywnie uczestniczyła w debatach na temat literatury, polityki i nauki .

Literatura i języki

Fanny posiadała gruntowne wykształcenie literackie. Czytała klasykę, taką jak Goethe i Szekspir, w oryginale, a oprócz niemieckiego biegle władała językiem francuskim , angielskim , włoskim i łaciną. Wykorzystywała te umiejętności językowe nie tylko w swoich kompozycjach muzycznych, ale także w intensywnym zgłębianiu literatury światowej. Pisała dowcipne listy i pamiętniki , które dziś uważane są za ważne dokumenty historyczne dotyczące życia w XIX wieku i ujawniają jej bystry intelekt i psychologiczną przenikliwość .

Podróże i badania edukacyjne

stanowiły istotną część jej życia, zwłaszcza wielka wyprawa po Włoszech (1839/40). Ta podróż była dla niej czymś więcej niż tylko wakacjami ; była to podróż edukacyjna w klasycznym tego słowa znaczeniu. Studiowała skarby sztuki w Wenecji, Florencji i Rzymie, zgłębiała architekturę i historię tych miejsc, a swoje wrażenia dokumentowała w szczegółowych dziennikach . Podróż ta stanowiła dla niej osobiste wyzwolenie , ponieważ została tam uznana za niezależną intelektualistkę .

Sztuka i szkicowanie

Dzięki małżeństwu z nadwornym malarzem Wilhelmem Henselem była blisko związana ze światem sztuk wizualnych. Często towarzyszyła mężowi w pracy i rozwinęła własne wyczucie kompozycji wizualnej. Choć sama nie była zawodową malarką, była bystrą obserwatorką i ściśle współpracowała z Wilhelmem nad łączeniem muzyki i sztuk wizualnych – na przykład przy ilustrowaniu ich manuskryptów muzycznych.

Edukacja i zarządzanie rodziną

Pomimo artystycznych ambicji, Fanny dźwigała ciężar prowadzenia dużego gospodarstwa domowego. Poświęciła się intensywnie wychowaniu syna Sebastiana, któremu nadała imię na cześć swojego ulubionego kompozytora (Johanna Sebastiana Bacha). Nadzorowała jego edukację i dbała o to, by dorastał w środowisku stymulującym zarówno artystycznie, jak i naukowo.

Podsumowując , Fanny Mendelssohn Hensel była polimatką samą w sobie. Jej życie było nieustannym dialogiem między sztuką a nauką, co czyniło ją jedną z najwybitniejszych postaci kobiecych niemieckiego romantyzmu.

Jako gracz

Gdy spojrzymy na Fanny Mendelssohn Hensel jako na pianistkę , to możemy sobie wyobrazić kobietę, która technicznie dorównywała największym wirtuozom swoich czasów, ale występowała niemal wyłącznie w prywatnych lub półpublicznych miejscach .

Ukryty wirtuoz

Fanny uczyła się u tych samych nauczycieli, co jej brat Felix. Od najmłodszych lat uważano ją za cudowne dziecko fortepianu w rodzinie. Jej gra charakteryzowała się fenomenalną techniką , której nigdy nie prezentowała jedynie jako popisu. Podczas gdy jej współcześni , tacy jak Franciszek Liszt, często „podbijali” fortepian i zamieniali go w widowisko, styl Fanny charakteryzował się głęboką intelektualną głębią . Nie tylko grała nuty; ujawniała strukturę muzyki.

Charakterystyka jej gry na fortepianie

Tradycja Bacha: Jej gra była głęboko zakorzeniona w studiach nad twórczością Jana Sebastiana Bacha. To nadało jej głosowi klarowność i precyzję , które nigdy nie brzmiały mętnie, nawet w najbardziej złożonych fragmentach polifonicznych (gdzie kilka melodii granych jest jednocześnie).

Siła i energia: Relacje współczesnych często podkreślają, że Fanny grała z zaskakującą siłą i determinacją. Jej gra nie była bynajmniej „słodka” ani „delikatna”, jak oczekiwano od kobiety w tamtych czasach, lecz ognista, energiczna i charakteryzowała się silnym rytmem .

Cantabile: Jako kompozytorka setek piosenek, wiedziała, jak sprawić, by fortepian „śpiewał”. Posiadała umiejętność podkreślania melodii tak, by górowała nad akompaniamentem – technika, która uczyniła ją idealną interpretatorką własnych piosenek bez słów.

Seria „Niedzielna Muzyka” jako ich scena

Ponieważ jej droga do największych światowych scen koncertowych była zablokowana społecznie, stworzyła własną arenę w ogrodzie w domu rodziców. Jako artystka występująca na tych niedzielnych koncertach, była:

Solistka: Grała najtrudniejsze utwory Beethovena i Bacha.

Muzyk zespołowy: Była sercem każdego zespołu muzyki kameralnej.

Dyrygentka przy fortepianie: Zgodnie z panującą wówczas praktyką , często dyrygowała większymi zespołami i chórami bezpośrednio przy fortepianie , co wymagało od niej największego skupienia i nadzoru.

Uznanie ze strony kolegów z pracy

Jakość jej gry najlepiej widać w reakcjach jej kolegów. Clara Schumann, prawdopodobnie najsłynniejsza pianistka XIX wieku, usłyszała grę Fanny i była pod ogromnym wrażeniem. Choć Clara była uważana za krytyczną, Fanny postrzegała jako artystkę o równych prawach . Fanny była również najważniejszym autorytetem dla Felixa : bezgranicznie ufał jej pianistycznemu osądowi i często inspirował się jej grą, kończąc własne dzieła.

Rzadki moment publicznej widoczności nastąpił w 1838 roku , kiedy wykonała Koncert fortepianowy nr 1 swojego brata na cele charytatywne. Recenzje były euforyczne, chwalono jej suwerenność i „ męską ” siłę wykonania – wątpliwy komplement jak na tamte czasy, ale podkreślający jej niezwykły autorytet w grze na tym instrumencie.

Muzyczna rodzina

Rodzina Mendelssohnów była jedną z najwspanialszych dynastii w historii niemieckiej myśli i kultury. Muzyka, filozofia i bankowość połączyły się tutaj, tworząc środowisko, które ukształtowało Fanny i jej rodzeństwo od urodzenia .

Oto przegląd jej najbliższych krewnych i przodków związanych z muzyką:

Brat: Felix Mendelssohn Bartholdy

Najważniejsza relacja muzyczna w życiu Fanny łączyła ją z jej młodszym bratem Felixem (1809–1847 ) . Byli nierozłączni w dzieciństwie i otrzymali dokładnie takie samo wykształcenie.

artystyczne : Nazywali się nawzajem „Minerwą” lub „drugą połówką ” . Felix był światową gwiazdą w historii muzyki, ale otwarcie przyznał, że osąd Fanny miał kluczowe znaczenie dla jego kompozycji.

Ambiwalencja: Pomimo bliskiej relacji, to właśnie Felix przez lata sprzeciwiał się publikowaniu przez Fanny jej utworów , obawiając się o jej reputację jako „ szanowanej ” kobiety w społeczeństwie . Mimo to opublikował sześć jej piosenek pod własnym nazwiskiem, aby przynajmniej mogły zostać usłyszane .

Rodzice: Abraham i Lea Mendelssohn

Lea Mendelssohn (z domu Salomon): Matka Fanny była niezwykle utalentowaną pianistką i uczennicą studenta Bacha ( Kirnbergera). To ona odkryła i pielęgnowała talent swoich dzieci . Udzieliła Fanny pierwszych lekcji gry na fortepianie i położyła podwaliny pod tradycję Bacha w rodzinie.

Abraham Mendelssohn: Bankier i syn filozofa Mosesa Mendelssohna wspierał finansowo i ideologicznie edukację swoich dzieci, ale wyraźnie rozgraniczał „zawód” (dla Feliksa ) od „ozdoby” (dla Fanny ). Ukuł słynne powiedzenie , że muzyka powinna być jedynie „akompaniamentem” w życiu Fanny .

Przodkowie i tradycja Bacha

Moses Mendelssohn: Dziadek Fanny był słynnym filozofem oświecenia . Chociaż nie był muzykiem, jego dążenie do edukacji i emancypacji położyło podwaliny intelektualne dla rodziny.

Bella Salomon (babcia ) i Sara Levy (prababcia): Te kobiety odegrały kluczową rolę w muzycznym DNA Fanny . Sara Levy była utalentowaną klawesynistką , która studiowała bezpośrednio u synów J.S. Bacha (Wilhelma Friedemanna i Carla Philippa Emanuela). Zbierała rękopisy Bacha w czasach, gdy Bach był niemal zapomniany. Bez tych kobiet słynne odrodzenie twórczości Bacha przez rodzeństwo Mendelssohnów prawdopodobnie nigdy by nie miało miejsca.

Siostra i mąż

siostra Fanny również była utalentowana muzycznie i miała piękny głos . Często śpiewała na niedzielnych koncertach Fanny i była ważną częścią rodzinnego zespołu .

Wilhelm Hensel: Mąż Fanny, choć sam nie był muzykiem, lecz malarzem dworskim, odegrał kluczową rolę muzyczną jako jej obrońca . W przeciwieństwie do jej ojca i brata, namawiał Fanny do komponowania i ostatecznie publikowania swoich dzieł . Zilustrował jej nuty ( jak w cyklu „Das Jahr”), tworząc w ten sposób połączenie obrazu z dźwiękiem.

Relacje z kompozytorami

Chociaż życie Fanny Mendelssohn Hensel często ograniczało się do Berlina , jej rodzinne pochodzenie i słynne „ niedzielne koncerty” umieściły ją w centrum jednej z najgęstszych sieci muzycznych XIX wieku. Jej relacje z innymi kompozytorami wahały się od głębokiego podziwu i koleżeńskiej przyjaźni po wzajemne wpływy.

Felix Mendelssohn Bartholdy: Symbioza

Niewątpliwie jego najbliższa i najbardziej złożona relacja łączyła go z bratem. Byli dla siebie nawzajem główną i najważniejszą publicznością. Fanny często jako pierwsza zetknęła się z jego twórczością i nie szczędziła krytyki. Z drugiej strony, znacząco wpłynęła na jego styl. Znanym przykładem jest piosenka „ Italia ” , którą Fanny skomponowała, ale która została wydana pod nazwiskiem Feliksa . Kiedy Feliks wystąpił w Londynie przed królową Wiktorią , a ona uznała tę piosenkę za swoją ulubioną , musiał z nieśmiałością przyznać, że tak naprawdę jest to dzieło jego siostry.

Jan Sebastian Bach: duchowy mentor

Chociaż Bach zmarł 55 lat przed jej narodzinami, Fanny miała niemal osobisty stosunek do jego twórczości . Dzięki swojemu nauczycielowi Carlowi Friedrichowi Zelterowi i praciotce Sarze Levy, Fanny stała się ekspertką w dziedzinie muzyki Bacha. „ Korespondowała ” z jego dziełami, tłumacząc jego techniki polifoniczne na swój własny, współczesny język . Bez głębokiej wiedzy Fanny i jej pracy na niedzielnych koncertach, słynne wznowienie Pasji według św . Mateusza przez jej brata Feliksa w 1829 roku byłoby niemal niemożliwe.

Charles Gounod: Wielbiciel w Rzymie

Podczas podróży do Włoch w latach 1839/40 , Fanny poznała w Rzymie młodego francuskiego kompozytora Charlesa Gounoda , który właśnie zdobył Nagrodę Rzymską. Gounod był całkowicie zafascynowany talentem i wiedzą Fanny. W swoich wspomnieniach opisał ją jako kobietę o „ wyjątkowych talentach” i „niezwykłym umyśle ” . To właśnie Fanny zapoznała Gounoda z niemiecką muzyką Bacha i Beethovena, która wywarła głęboki wpływ na jego styl. Dla Fanny z kolei bezgraniczny podziw Gounoda był kluczowym impulsem do poważniejszego potraktowania własnej tożsamości kompozytorskiej .

Clara i Robert Schumann: Szacunkowy dystans

Relacje z Schumannami charakteryzowały się wzajemnym szacunkiem zawodowym . Clara Schumann, sama będąca cudownym dzieckiem i pianistką o światowej sławie, uczęszczała na koncerty Fanny w Berlinie. W swoim pamiętniku Clara zanotowała, jak bardzo podziwiała mistrzowską grę Fanny. Robert Schumann z kolei miał dość ambiwalentny stosunek do kompozytorek, ale cenił pieśni Fanny i publikował pozytywne recenzje nielicznych utworów, które ukazały się drukiem za jej życia.

Franz Liszt: Irytujący wirtuoz

Franciszek Liszt, uosobienie romantycznego wirtuoza, był gościem w salonie Fanny. Ich relacje były pełne szacunku, ale Fanny podchodziła sceptycznie do jego ekscentrycznego i często efekciarskiego stylu . Niemniej jednak Liszt wielce podziwiał jej umiejętności gry na fortepianie. Te spotkania ilustrują pozycję Fanny: nie była postacią marginalną, lecz autorytetem, o którego uznanie zabiegała nawet światowej sławy gwiazda, taka jak Liszt.

Ignaz Moscheles: Nauczyciel i przyjaciel

Znany kompozytor i pianista Ignaz Moscheles był bliskim przyjacielem rodziny i okazjonalnie udzielał lekcji Fanny i Felixowi. Przez całe życie uważał Fanny za jedną z najbardziej utalentowanych muzyków swoich czasów. Ich korespondencja świadczy o głębokiej, profesjonalnej wymianie doświadczeń w zakresie techniki fortepianowej i kompozycji.

Fanny Mendelssohn Hensel nie była zatem bynajmniej odosobnioną amatorką. Była kluczową osobą kontaktową dla elity muzycznej. Podczas gdy ludzie tacy jak Gounod czy jej brat Felix zajmowali scenę publiczną , Fanny często pociągała za intelektualne i estetyczne sznurki za kulisami.

Związek z Feliksem Mendelssohnem

Relacja Fanny i Felixa Mendelssohna była jedną z najbardziej intensywnych, produktywnych i złożonych relacji rodzeństwa w historii muzyki. Charakteryzowała się bezwarunkową miłością, artystyczną zależnością i bolesnymi ograniczeniami wynikającymi z panujących ról płciowych.

Artystyczna symbioza​

Od dzieciństwa byli nierozłączni. Otrzymali dokładnie takie samo wykształcenie muzyczne, co było niezwykle nietypowe dla dziewczynki na początku XIX wieku . Ten wspólny fundament stworzył rodzaj „ muzycznej bliźniaczej relacji ” . Wypracowali sekretny język dźwięków i nazywali się nawzajem „Minerwą ” – na cześć rzymskiej bogini mądrości .

Felix przez całe życie wyznawał, że Fanny była jego najważniejszym krytykiem. Wysyłał jej niemal każdą partyturę przed publikacją i pytał o jej opinię. Bez jej „imprimatur ” często czuł się niepewnie. Fanny z kolei realizowała swoją pasję do komponowania dzięki bratu, ponieważ droga do publicznego uznania pozostawała dla niej zamknięta.

Dylemat publikacji​

To był najboleśniejszy moment w ich związku. Felix był gwiazdą o światowej renomie i żył w centrum uwagi . Choć podziwiał talent Fanny, podzielał pogląd ojca: kobieta o jej pozycji społecznej nie powinna robić kariery zawodowej. Obawiał się , że publikowanie jej prac mogłoby zaszkodzić jej pozycji społecznej .

Mimo to osiągnięto kompromis: Feliks opublikował niektóre z pieśni Fanny (w sumie sześć) pod własnym nazwiskiem w swoich zbiorach (op. 8 i op. 9). Doprowadziło to do słynnej anegdoty z udziałem królowej Wiktorii : kiedy pochwaliła go za piosenkę „Italy” i zaśpiewała ją dla niego , Feliks musiał przyznać, że utwór ten w rzeczywistości napisała jego siostra.

Droga do emancypacji

W latach 40. XIX wieku równowaga w ich związku zaczęła się chwiać. Fanny, zachęcana przez męża Wilhelma Hensla, odczuwała coraz silniejszą potrzebę publikowania swojej muzyki pod własnym nazwiskiem. Felix początkowo reagował milczeniem lub uprzejmą odmową.

Dopiero w 1846 roku tradycja ta została ostatecznie przerwana: Fanny poinformowała Felixa, że znalazła wydawcę. Felix w końcu zrezygnował z oporu i napisał do niej formalny, niemal chłodny list , w którym udzielił jej swojego „ zawodowego błogosławieństwa”. Było to spóźnione zwycięstwo Fanny , którym mogła cieszyć się tylko przez chwilę.

Śmierć i następstwa

więź . Kiedy Fanny niespodziewanie zmarła podczas próby muzycznej w maju 1847 roku , świat Felixa legł w gruzach . Utrata „ drugiej połówki ” pogrążyła go w głębokiej depresji, z której nigdy się nie otrząsnął. W odpowiedzi skomponował swój wstrząsający Kwartet smyczkowy f-moll op. 80 – requiem dla Fanny . Zaledwie sześć miesięcy później Felix również zmarł, w tym samym wieku co ona, na udar.

Podsumowując, Felix był dla Fanny mostem do świata, ale także strażnikiem jej klatki . Bez siebie nawzajem, żadne z nich nie stałoby się muzykami, którymi było.

Podobni kompozytorzy

Szukając kompozytorów podobnych do Fanny Mendelssohn Hensel , należy wziąć pod uwagę dwa aspekty : estetykę muzyczną (styl, harmonię, formę) i okoliczności biograficzne ( kobiety w zdominowanym przez mężczyzn świecie muzycznym).

Oto kompozytorzy, którzy są jej bliscy na różne sposoby:

1. Felix Mendelssohn Bartholdy (najbliższe pokrewieństwo stylistyczne)

Żaden kompozytor nie przypomina jej muzycznie bardziej niż jej brat Felix. Ponieważ obaj otrzymali to samo wykształcenie i wzajemnie korygowali swoje utwory, łączy ich wspólny język muzyczny.

Podobieństwo : Preferencja do czystych , klasycznych form wypełnionych romantycznym uczuciem , a także biegłość w polifonii (wpływ Bacha).

Różnica: Muzykę Fanny często uważa się za odważniejszą harmonicznie i bardziej eksperymentalną, podczas gdy muzyka Felixa skłaniała się bardziej ku formalnej perfekcji i elegancji.

2. Clara Schumann (Współczesna partnerka duchowa)

Clara Schumann jest prawdopodobnie najbardziej oczywistym przykładem roli kobiet w romantyzmie.

Podobieństwa : Obie były wybitnymi pianistkami, które stawiały fortepian w centrum swojej twórczości. Podobnie jak Fanny, Clara komponowała głębokie pieśni i wyrafinowaną muzykę kameralną (np. jej słynne Trio fortepianowe g-moll).

Różnica: Podczas gdy Clara , jako wędrowna wirtuozka, była w centrum uwagi , Fanny pracowała w prywatnym salonie. Styl Clary jest często nieco surowy i silnie inspirowany twórczością Roberta Schumanna i Johannesa Brahmsa.

3. Robert Schumann (Połączenie poetyckie)

Fanny i Roberta Schumanna łączy podobna intensywność ekspresji i zamiłowanie do „utworu charakterystycznego ” na fortepian.

Podobieństwo : Obie były mistrzyniami w przekładaniu nastrojów literackich na muzykę . Cykl Fanny „Das Jahr” tchnie tym samym duchem co cykle Schumanna („Papillons” czy „Karnawał”). Ich harmonie są często podobnie niespokojne i tęskne.

4. Johannes Brahms (Zmysł struktury )

Mimo że Brahms należał do późniejszego pokolenia , w sposobie, w jaki obaj podchodzili do tradycji, istniało głębokie duchowe pokrewieństwo.

Podobieństwo : Głęboki szacunek dla J.S. Bacha i form barokowych. Podobnie jak Fanny, Brahms wykorzystywał techniki kontrapunktyczne nie tylko jako ćwiczenie , ale jako środek intensywności emocjonalnej. Późne dzieła Fanny , takie jak jej Trio fortepianowe, częściowo antycypują gęstą fakturę i poważny nastrój, które później odnalazł Brahms w swojej muzyce .

5. Louise Farrenc (Współczesność strukturalna)

Francuzka Louise Farrenc była współczesną Fanny, która przełamała podobne bariery.

Podobieństwo : Farrenc komponowała w „ wielkich ” gatunkach, takich jak symfonie i muzyka kameralna, które w tamtych czasach nie były powszechnie uważane za odpowiednie dla kobiet. Jej styl jest również mocno zakorzeniony w wiedeńskim klasycyzmie, ale rozwinięty w romantyczny sposób – bardzo podobny do podejścia kompozytorskiego Fanny.

6. Gabriel Fauré ( Lyric Descendant)

Mimo że rozpoczął działalność znacznie później , harmonijna elegancja Fauré’a i jego kunszt muzyczny przypominają najlepsze momenty Fanny.

Podobieństwo : Płynne akompaniamenty fortepianowe i dar nadawania melodii niemal nieskończonego charakteru bez utraty napięcia. „ Pieśni bez słów” Fanny to duchowi przodkowie Barkaroli i Nokturnów Faurégo .

Podsumowując, można powiedzieć: jeśli lubisz Fanny Mendelssohn Hensel , to największą znajomość odnajdziesz w muzyce jej brata Felixa, głębię emocjonalną u Clary Schumann i strukturalną powagę u Brahmsa.

Relacje

Ponieważ Fanny Mendelssohn Hensel rzadko miała możliwość występowania na publicznych scenach koncertowych , jej bezpośrednie kontakty zawodowe z muzykami, solistami i zespołami koncentrowały się w ramach niedzielnych koncertów. Tutaj jednak pełniła rolę wysoce profesjonalnej dyrygentki i partnerki, współpracując z ówczesną elitą.

1. Współpraca z orkiestrami zawodowymi

Mimo że koncerty odbywały się w prywatnej sali ogrodowej, występujący na nich muzycy często nie byli amatorami.

Muzycy Teatru Królewskiego : Do większych przedstawień , takich jak Kantata o cholerze, którą dyrygowała, czy utwory jej brata, Fanny angażowała profesjonalnych instrumentalistów z berlińskich orkiestr. Pełniła funkcję dyrygenta, koordynując i dyrygując tymi profesjonalistami – co stanowiło absolutny wyjątek dla kobiety w latach 30. XIX wieku.

Dyscyplina orkiestrowa: Współcześni twierdzili, że miała bardzo specyficzny i autorytarny styl dyrygowania. Nie była „muzykiem-amatorem”, lecz wymagała najwyższej precyzji od profesjonalnych muzyków .

2. Relacje z solistami i wirtuozami

W swoim salonie przyjmowała i akompaniowała niektórym z najważniejszych wykonawców swojej epoki:

Joseph Joachim: Wówczas bardzo młody wirtuoz skrzypiec występował w jej salonie. Więź z Joachimem była bliska, ponieważ później stał się jednym z najbliższych przyjaciół Felixa. Fanny szybko dostrzegła jego niezwykły talent .

Therese Behr-Schnabel (i inni śpiewacy ) : Fanny stale współpracowała z profesjonalnymi śpiewakami , wykonując ponad 250 swoich utworów . Działała nie tylko jako kompozytorka, ale także jako nauczycielka wokalna i akompaniatorka fortepianowa, dysponując bardzo precyzyjnymi pomysłami na frazowanie i ekspresję.

Wiolonczeliści: Ponieważ napisała ważne dzieła na wiolonczelę i fortepian (np. Fantazję), pozostawała w kontakcie z wiolonczelistami berlińskiej orkiestry dworskiej, którzy wspólnie z nią pracowali nad tymi wymagającymi utworami.

3. Dyrygowanie chórami

Jednym z jej najważniejszych obszarów specjalizacji była praca z zespołami wokalnymi.

Chór domowy: Fanny prowadziła stały chór liczący około 20–30 śpiewaków , którzy spotykali się w jej domu. Była nie tylko dyrygentką, ale także nauczycielką wokalną i kierownikiem muzycznym. Napisała dla tego chóru „ Pieśni ogrodowe ” , które ćwiczyła w parku na terenie posiadłości.

Sing-Akademie zu Berlin: Dzięki swojemu nauczycielowi Zelterowi była blisko związana z tym słynnym chórem . Chociaż oficjalnie nie była tam zatrudniona, wykorzystywała kontakty ze śpiewakami, aby pozyskać najwyższej klasy wykonawców do własnych produkcji .

4. Kontakty pedagogiczne i studenci

Fanny pełniła również rolę mentorki w swoim środowisku. Chociaż nie nauczała publicznie dla pieniędzy , dawała istotny impuls utalentowanym muzykom w swojej społeczności. Udzielała korepetycji muzykom przygotowującym się do występów , przekazując im swoją głęboką wiedzę na temat dzieł Bacha i Beethovena.

5. Spotkania z twórcami instrumentów

Jako pianistka najwyższej klasy , Fanny miała bezpośredni związek z rozwojem fortepianu. Utrzymywała kontakt z berlińskimi producentami fortepianów i skrupulatnie dbała o jakość fortepianów w swoim domu, ponieważ to one stanowiły trzon jej niedzielnych koncertów. Jej gra wymagała instrumentów , które byłyby w stanie oddać zarówno delikatny liryzm jej pieśni , jak i orkiestrową moc jej sonat.

Podsumowując , Fanny była pracodawcą i partnerem artystycznym berlińskiej sceny muzycznej . Profesjonalni muzycy zgłaszali się do niej, ponieważ poziom artystyczny jej „prywatnych” koncertów był często wyższy niż oficjalnych programów miejskich .

Relacje z osobami niebędącymi muzykami

Życie Fanny Mendelssohn Hensel toczyło się nie tylko wokół muzyki; była centralną postacią berlińskiej kultury wysokiej i utrzymywała bliskie kontakty z czołowymi osobistościami nauki , sztuki, filozofii i polityki. W jej salonie gromadzili się intelektualni giganci jej czasów , gdzie była nie tylko gospodynią, ale także cenioną partnerką do rozmów .

Oto jej najważniejsze relacje z osobami niebędącymi muzykami:

Wilhelm Hensel (mąż i malarz)

Poza muzyką jej najważniejszą relacją był związek z mężem, berlińskim malarzem nadwornym Wilhelmem Henselem. Był on jej najważniejszym mecenasem i tym, który najsilniej wspierał jej artystyczną pewność siebie .

artystyczna : W przeciwieństwie do ojca i brata Fanny, Wilhelm w pełni doceniał jej geniusz. Zachęcał ją do komponowania i publikowania swoich dzieł.

Współpraca: Ilustrował jej rękopisy muzyczne (takie jak cykl „Rok”) delikatnymi rysunkami i winietami. Oboje byli w związku małżeńskim , w którym dzielili się swoimi postępami w malarstwie i muzyce.

Alexander von Humboldt (przyrodnik)

Słynny uczony był stałym gościem w domu Fanny i bliskim przyjacielem rodziny.

Wymiana myśli: Fanny głęboko podziwiała Humboldta. Była jedną z niewielu osób, które z prawdziwym zrozumieniem słuchały jego skomplikowanych wykładów na temat fizycznego opisu świata ( późniejsze wykłady „ Kosmos ” ) .

Ciekawość naukowa: Jej listy i pamiętniki ujawniają , że Fanny bardzo interesowała się jego odkryciami. On z kolei cenił jej inteligencję i kulturalną atmosferę w jej salonie, gdzie często omawiał najnowsze odkrycia naukowe.

Karl August Varnhagen von Ense i Rahel Varnhagen

najsłynniejszych berlińskich salonów literackich.

Powiązania literackie: Fanny utrzymywała bliskie kontakty z Rahel Varnhagen, jedną z najważniejszych żydowskich intelektualistek epoki. Dzięki niej Fanny została włączona do sieci propagującej emancypację i oświecenie . Po śmierci Rahel Fanny pozostała w kontakcie z Karlem Augustem, ważnym kronikarzem berlińskiego społeczeństwa.

Georg Wilhelm Friedrich Hegel (filozof)

Gościem Mendelssohnów był również najbardziej wpływowy filozof swoich czasów.

Debaty filozoficzne: Fanny zetknęła się z Heglem podczas niedzielnych spotkań muzycznych i rozmów przy stole . Choć w listach sporadycznie komentowała jego często skomplikowany sposób wyrażania się subtelnym humorem, heglowski duch krytycznego myślenia i poszukiwanie „ absolutu” ukształtowały intelektualną głębię jej własnego światopoglądu.

Heinrich Heine (poeta)

Podczas pobytu w Berlinie młody Heine często gościł u Mendelssohnów.

Od gościa do autora tekstów: Fanny opisała Heinego jako postać o ciętym języku , ale fascynującą. Choć czasami uważała go za osobę trudną, jego poezja zrobiła na niej głębokie wrażenie. Wykorzystywała jego wiersze jako wzór do wielu swoich piosenek, tworząc w ten sposób bezpośredni związek między jego poezją a muzyką.

Rodzina (emancypacja i burżuazja)

Abraham Mendelssohn (ojciec): Jej relacja z nim charakteryzowała się szacunkiem , ale także bolesną akceptacją jego patriarchalnych ograniczeń. Postrzegał ją przede wszystkim w roli gospodyni domowej i matki.

Moses Mendelssohn (dziadek): Chociaż zmarł przed jej narodzinami, jego dziedzictwo oświecenia i tolerancji pozostało obecne w jej życiu poprzez jego pisma . Uważała się za spadkobierczynię jego humanistycznego światopoglądu.

Podsumowując , Fanny Mendelssohn Hensel była budowniczką mostów między dyscyplinami. Dla naukowców i filozofów była nie tylko „ siostrą muzyka ” , ale kobietą o wysokim poziomie wykształcenia, która potrafiła precyzyjnie analizować i rozważać prądy estetyczne i intelektualne swoich czasów .

Ważne utwory na fortepian solo

Dla Fanny Mendelssohn Hensel fortepian był najbardziej bezpośrednim środkiem wyrazu. Jako wirtuozka najwyższej klasy, jej solowe utwory odzwierciedlają pełen wachlarz jej umiejętności – od intymnych momentów lirycznych po technicznie wymagające , niemal orkiestrowe struktury.

Oto jej najważniejsze solowe utwory fortepianowe:

Rok (1841)

To niewątpliwie jej najważniejsze dzieło i kamień milowy romantycznej muzyki programowej. Cykl składa się z 12 utworów o charakterze charakterystycznym , z których każdy poświęcony jest danemu miesiącowi, oraz z końcowego „ Postludium ” .

Znaczenie: To muzyczna kronika jej podróży do Włoch. Każdy utwór oddaje konkretny nastrój lub wydarzenie (np. dźwięk dzwonów w utworze „March ” lub upał w utworze „July ” ) .

Unikatowa cecha: Oryginalny rękopis został napisany na kolorowym papierze i zilustrowany przez jej męża, Wilhelma Hensela, a także towarzyszącymi mu wersami poezji. Jest to wczesny przykład multimedialnego Gesamtkunstwerk (dzieła sztuki totalnej).

Piosenki bez słów

Fanny, wraz z bratem Felixem, rozwinęła ten gatunek. Składa się on z utworów fortepianowych, na które nakłada się melodia wokalna , często z żywym akompaniamentem.

Styl: Jej Pieśni bez słów ( opublikowane m.in. w opusach 2, 6 i 8) są często bardziej złożone i odważniejsze harmonicznie niż utwory jej brata. Eksperymentuje tu ze śmiałymi modulacjami i bardzo gęstą fakturą.

Do najbardziej znanych przykładów należą pieśń w tonacji As-dur (op. 2, nr 1) lub utwór pełen pasji w tonacji g-moll (op. 6, nr 2).

Sonaty fortepianowe

Mimo że w epoce romantyzmu gatunek sonaty nieco odsunął się na dalszy plan w porównaniu z utworami charakterystycznymi, Fanny pozostawiła po sobie znaczące dzieła , które świadczą o jej mistrzowskim opanowaniu formy wielkiej.

Sonata g-moll (1843): Utwór o wielkiej sile dramatycznej, niemal jak symfonia na fortepian . W tym utworze artystka demonstruje swoją umiejętność rozwijania tematów w dłuższych fragmentach.

Sonata c-moll (1824): Wczesne dzieło artystki , wciąż silnie inspirowane twórczością Ludwiga van Beethovena, lecz już wówczas ujawniające jej własny, pełen pasji język muzyczny .

Sonata wielkanocna (1828)

przez ponad 150 lat uważano je za zaginione , a po ponownym odkryciu w 1970 r. początkowo błędnie przypisano jego autorstwo bratu autorki, Felixowi.

Ponowne odkrycie: Dopiero w 2010 roku skrupulatne badania pozwoliły ostatecznie dowieść, że kompozytorką była Fanny. To rozległe, technicznie niezwykle trudne dzieło, które dowodzi znakomitego opanowania przez Fanny fugi i kontrapunktu.

Cztery pieśni na fortepian (op. 2)

Zbiór ten był jednym z pierwszych dzieł, które Fanny opublikowała pod własnym nazwiskiem na krótko przed śmiercią .

Charakter: Utwory te świadczą o jej dojrzałości. Szczególnie drugi utwór , często nazywany „ Notturno ”, jest przykładem jej zdolności do perfekcyjnego uchwycenia nocnych , tęsknych nastrojów bez użycia słów.

Podsumowując , utwory fortepianowe Fanny doskonale odzwierciedlają przejście od formy klasycznej (sonata) do romantycznych utworów nastrojowych (Pieśń bez słów, Rok) . Jej muzyka wymaga od pianisty nie tylko umiejętności technicznych, ale także głębokiego zrozumienia lirycznego frazowania .

Ważna muzyka kameralna

W muzyce kameralnej Fanny Mendelssohn Hensel wykazała się pełnym kunsztem kompozytorskim . Podczas gdy pieśni i utwory fortepianowe były często lekceważone jako gatunki „ kobiece”, w muzyce kameralnej zapuszczała się w najbardziej wymagające formy historii muzyki, które w tamtych czasach uważano za domenę kompozytorów płci męskiej .

Oto jej najważniejsze dzieła muzyki kameralnej:

Trio fortepianowe d-moll, op. 11 (1846/47)

To trio na fortepian , skrzypce i wiolonczelę jest niewątpliwie arcydziełem jej muzyki kameralnej. Zostało skomponowane w ostatnim roku jej życia i opublikowane dopiero pośmiertnie .

charakteryzuje się ogromną pasją i siłą dramaturgii , porównywalną z triami Felixa Mendelssohna czy Roberta Schumanna. Zwłaszcza pierwsza część emanuje niespożytą energią.

Cecha szczególna: Trzecia część nosi tytuł „ Lied ” (Pieśń) i nawiązuje do jej słynnych utworów fortepianowych . Artystka pokazuje tu, jak wkomponować intymny, liryczny temat w ramy obszernego dzieła kameralnego. Trio jest obecnie uważane za jedno z najważniejszych triów fortepianowych epoki romantyzmu.

Kwartet smyczkowy Es-dur (1834)

Fakt, że Fanny napisała kwartet smyczkowy, był w tamtych czasach małą sensacją, gdyż gatunek ten uważano za „królewską dyscyplinę ” kompozycji, a kobiety były z niej niemal całkowicie wykluczone.

Styl: Kwartet jest formalnie bardzo nowatorski. Zamiast klasycznej czteroczęściowej struktury , zaczyna się od bardzo swobodnej, niemal improwizowanej części pierwszej.

Znaczenie: Przez długi czas dzieło było niedoceniane , ale dziś uznaje się je za odzwierciedlenie jej głębokiego zaangażowania w późne kwartety smyczkowe Beethovena . Dowodzi to, że mistrzowsko opanowała złożoną grę czterech równie ważnych instrumentów smyczkowych.

Kwartet fortepianowy As-dur (1822)

Jest to imponujące, wczesne dzieło , które skomponowała mając zaledwie 17 lat.

Wpływ: Wpływy jej klasycznego wykształcenia są tu wyraźnie słyszalne . Utwór jest klarownie ustrukturyzowany, elegancki i już teraz demonstruje wirtuozerskie opanowanie partii fortepianu, która przewodzi zespołowi .

Znaczenie: Jest to świadectwo jej wczesnego geniuszu i dowód na to, że już jako nastolatka potrafiła pewnie radzić sobie z dużymi obsadami.

Adagio na skrzypce i fortepian (1823)

To dzieło jest wspaniałym przykładem jej talentu lirycznego. Nie jest to popis techniczny , ale głęboko odczuwalny dialog między dwoma instrumentami. Skrzypce przejmują tu rolę ludzkiego głosu, całkowicie w zgodzie z duchem jej piosenek.

Utwory na wiolonczelę i fortepian

Fanny miała szczególne upodobanie do głębokiego , melancholijnego brzmienia wiolonczeli.

Fantazja g-moll: Jednoczęściowy , swobodny utwór , który w pełni wykorzystuje możliwości brzmieniowe wiolonczeli .

Capriccio As-dur: Żywy i wymagający technicznie utwór , który podkreśla dialogiczny charakter relacji między fortepianem i wiolonczelą.

Podsumowując , Fanny Mendelssohn Hensel wykazała się intelektualnym kunsztem w muzyce kameralnej . Jej utwory to nie przyjemna muzyka salonowa, lecz złożone, poważne kompozycje o niezwykłej pewności formalnej i głębi emocjonalnej. Trio fortepianowe d-moll, w szczególności, jest obecnie stałym elementem repertuaru koncertowego renomowanych zespołów.

Ważne dzieła orkiestrowe

Ponieważ Fanny Mendelssohn Hensel komponowała głównie na potrzeby prywatnych salonów i niedzielnych koncertów, z powodu ograniczeń społecznych , jej katalog utworów czysto orkiestrowych jest niewielki w porównaniu z jej kompozycjami pieśniarskimi i fortepianowymi. Niemniej jednak, nieliczne zachowane utwory świadczą o jej absolutnym mistrzostwie w zakresie orkiestracji i wielkoformatowych form orkiestrowych .

Oto jej najważniejsze dzieła orkiestrowe:

1. Ouvert ü re w C-dur (ok. 1832)

Jest to jedyny czysto instrumentalny utwór Fanny przeznaczony na pełną orkiestrę.

Charakter: Uwertura jest utrzymana w stylu klasycznym, świeżością i elegancją przypominającym Mozarta lub wczesnego Beethovena , ale ujawnia już romantyczne zabarwienie, typowe również dla jej brata Feliksa.

Struktura: Utwór rozpoczyna się powolnym, uroczystym wstępem, po którym następuje żywa, energiczna część główna (Allegro). Utwór dowodzi, że Fanny potrafiła wyjść poza zawiłe struktury utworu, tworząc rozległe , orkiestrowe łuki napięcia.

2. Oratorium oparte na obrazach z Biblii (1831)

Utwór ten, często nazywany po prostu „ Muzyką dla zmarłych w czasie epidemii cholery” lub „Kantatą na cholerę ”, jest jej najbardziej rozbudowaną kompozycją na solistów , chór i orkiestrę.

Powód: Powstała w odpowiedzi na wielką epidemię cholery w Berlinie.

Znaczenie: Oratorium jest monumentalnym świadectwem jej kompozytorskiej dojrzałości. Fanny łączy w sobie zamiłowanie do polifonii barokowej (zainspirowanej Bachem) z dramatyczną siłą romantyzmu. Zwłaszcza fragmenty chóralne i akompaniament orkiestrowy odznaczają się powagą i głębią, które znacznie przekraczały to, co uważano wówczas za stosowne dla kobiet w muzyce.

3. „Hiob ” (Kantata) (1831)

Kolejne ważne dzieło przeznaczone dla solistów , chóru i orkiestry.

Styl: W tej kantacie Fanny wykorzystuje teksty biblijne. Instrumentacja orkiestrowa służy do dźwiękowego wzmocnienia stanów emocjonalnych biblijnej postaci Hioba – od głębokiej rozpaczy po wierne zaufanie .

4. „ Hymn pochwalny” (Kantata) (1831)

Nie mylić z symfonią-kantatą o tym samym tytule, którą skomponował jej brat Feliks.

: Ten świąteczny utwór napisany z okazji pierwszych urodzin jej syna Sebastiana przeznaczony na głosy solowe , chór i orkiestrę ukazuje jej zdolność do wykorzystywania orkiestracji w radosnych , pełnych światła okazjach , często wykorzystując orkiestrę jako barwne wsparcie dla wokali .

5. Bohater i Leander (1832)

Jest to dramatyczna scena na sopran i orkiestrę oparta na tekście Schillera.

Unikalna cecha: Choć formalnie jest to kantata na głos solowy, orkiestra jest tu wykorzystana niemal jak w scenie operowej. Instrumentacja sugestywnie oddaje wzburzone morze i tragizm tej historii. To jedno z dzieł, w którym Fanny najbardziej zbliżyła się do gatunku opery .

Podsumowanie utworu orkiestrowego

Prawie wszystkie utwory orkiestrowe Fanny powstały w krótkim, niezwykle produktywnym okresie około 1831/32 roku. Ponieważ nie miała możliwości wykonywania tych utworów na publicznych koncertach symfonicznych , ograniczały się one głównie do występów w jej własnej „sali ogrodowej ” . Niemniej jednak dowodzą one, że jej wizja muzyczna nie ograniczała się do fortepianu, lecz obejmowała pełne brzmienie orkiestry.

Inne ważne prace

Poza utworami instrumentalnymi, największym skarbem twórczości Fanny Mendelssohn Hensel jest jej muzyka wokalna. W tym przypadku widoczny jest jej szczególny dar przekształcania liryzmu w dźwięk, obejmujący spektrum od kameralnych pieśni solowych po monumentalne utwory chóralne.

Kompozycja pieśni na głos i fortepian

Z ponad 250 pieśniami, jest to jej najobszerniejszy dorobek. Fanny jest uważana za jedną z najważniejszych kompozytorek pieśni epoki romantyzmu. Jej utwory charakteryzują się idealną równowagą między linią wokalną a często bardzo wymagającą, narracyjną partią fortepianu . Na szczególną uwagę zasługują jej opracowania tekstów Johanna Wolfganga von Goethego, Heinricha Heinego i Josepha von Eichendorffa. Znanym przykładem jest pieśń „Italien” (do tekstu Grillparzera), która tak autentycznie ucieleśnia „ styl Mendelssohna ” , że nawet królowa Wiktoria pomyliła ją z utworem swojego brata Feliksa. Kolejną perełką jest cykl „Sześciu pieśni na głos z towarzyszeniem fortepianu” (op. 1), pierwszy utwór oficjalnie wydany pod jej własnym nazwiskiem .

Pieśni ogrodowe (op. 3)

Ten zbiór sześciu pieśni na czterogłosowy chór mieszany (sopran, alt, tenor, bas) to jedno z jej najbardziej urzekających dzieł. Pierwotnie były przeznaczone do wykonania na świeżym powietrzu – w rozległym parku posiadłości Mendelssohna . Utwory takie jak „Hörst du den Vogel singen” ( „ Czy słyszysz śpiew ptaka”) i „Im Wald” („ W lesie”) doskonale oddają romantyczną atmosferę natury. Utwory te stanowią wczesny przykład świeckiego gatunku pieśni chóralnej, wykonywanej bez akompaniamentu instrumentalnego (a cappella), co tworzy intymną, serdeczną atmosferę .

Kantaty sakralne i utwory chóralne

W swoich utworach sakralnych Fanny wykazuje imponującą kompozytorską precyzję i głębię, na którą duży wpływ miała jej nauka o muzyce Johanna Sebastiana Bacha .

„Kantata o Hiobie” (1831): Napisana na solistów , chór i orkiestrę (tutaj należy ją traktować głównie jako utwór wokalny z akompaniamentem). Opowiada dramatyczną biblijną historię cierpiącego Hioba.

„Kantata na cholerę” (1831): Ten utwór na solistów i ośmiogłosowy chór powstał pod wpływem epidemii berlińskiej. Jest to wstrząsające świadectwo żalu i wiary w Boga.

„Lobgesang” (1831): świąteczna kantata na głosy solowe i chór, którą skomponowała z okazji pierwszych urodzin swojego syna Sebastiana.

Dramatyczne sceny

Fanny odważyła się również na formy dramatyczne, niemal operowe. Znaczącym przykładem jest „Hero i Leander” (1832). Jest to dramatyczna scena na głos solowy (sopran) z akompaniamentem. Oparta na antycznym micie i tekście Friedricha Schillera, Fanny wykorzystuje tu ludzki głos jako instrument wyrażający skrajne emocje – od tęsknoty i oczekiwania po tragiczną rozpacz. Jest to jedno z dzieł , które najwyraźniej ukazuje jej talent do wielkiej sceny i teatru muzycznego .

Duety i tria

Oprócz pieśni solowych, Fanny skomponowała liczne utwory na dwa lub trzy głosy. Utwory te były często przeznaczone na występy prywatne lub niedzielne koncerty i wyróżniają się kunsztem wokalnym . Pokazują, jak mistrzowsko potrafiła splatać różne barwy ludzkich głosów, tworząc harmonijną całość.

Anegdoty i ciekawostki

Życie Fanny Mendelssohn Hensel było pełne niezwykłych momentów, które ilustrują zarówno jej geniusz, jak i absurdalne przeszkody jej czasów. Oto kilka najbardziej fascynujących anegdot i faktów:

„ Fałszywy ” komplement od królowej Wiktorii

To prawdopodobnie najsłynniejsza historia : podczas wizyty w Pałacu Buckingham królowa Wiktoria zaśpiewała młodemu Feliksowi Mendelssohnowi jego piosenkę „Italy”, którą kochała ponad wszystko. Jednak Feliks, z rumieńcem na twarzy, musiał wyznać: „ Ta piosenka jest właściwie autorstwa mojej siostry Fanny”. Królowa była pod wrażeniem, ale dla Fanny pozostało to słodko-gorzkie przeżycie – jej twórczość była ceniona na całym świecie, ale pod nazwiskiem jej brata.

„ Palce fugi Bacha ”

Podobno już w 1805 roku, po narodzinach Fanny, jej matka Lea, widząc rączki niemowlęcia, wykrzyknęła : „ To dziecko ma palce fugowe Bacha ! ” . Było to niemal prorocze przeczucie, gdyż Fanny rzeczywiście stała się jedną z największych ekspertek w dziedzinie niemal zapomnianej wówczas muzyki Johanna Sebastiana Bacha.

Oświadczyny wymagające cierpliwości

Kiedy malarz Wilhelm Hensel poprosił Fanny o rękę, jej matka początkowo była sceptyczna i zabroniła im jakiejkolwiek korespondencji przez pięć lat , podczas gdy Wilhelm mieszkał we Włoszech. Wilhelm jednak się nie poddał. Wysyłał jej rysunki bez tekstu, a Fanny odpowiadała muzyką. Ten czysto artystyczny związek na odległość przetrwał – w końcu pobrali się w 1829 roku. Wilhelm stał się największym wsparciem dla Fanny , kładąc każdego ranka czystą kartkę papieru nutowego na fortepianie, aby mogła natychmiast zapisywać swoje pomysły.

Zagadka „ Sonaty Wielkanocnej ”​

Przez ponad 150 lat monumentalne dzieło fortepianowe, Sonata Wielkanocna, przypisywano Felixowi Mendelssohnowi. Muzykolodzy podziwiali „ męską moc ” tego utworu . Dopiero w 2010 roku, wraz z odkryciem oryginalnego rękopisu Fanny, jej autorstwo zostało ostatecznie udowodnione. Ta historia dobitnie ilustruje, jak często jakość jej muzyki przypisywano jej bratu tylko dlatego, że taka złożoność nie była uznawana za możliwą do skomponowania przez kobietę .

„Garden Hall ” jako scena światowa

Dom Fanny w Berlinie, przy Leipziger Straße 3, szczycił się ogromną salą ogrodową, mogącą pomieścić do 300 gości . Odbywały się tam jej słynne „niedzielne koncerty” . Było to jedyne miejsce w Berlinie, gdzie można było usłyszeć muzykę Bacha, Beethovena i najnowsze dzieła rodzeństwa Mendelssohnów w wykonaniu na najwyższym poziomie . Dla berlińskiej elity zaproszenie do Fanny było ważniejsze niż udział w oficjalnych koncertach dworskich.

Przełomowy dzień przy pianinie

Jej śmierć była równie dramatyczna, jak jej życie było muzyczne: 14 maja 1847 roku Fanny prowadziła próbę utworu swojego brata. W połowie spektaklu „Pierwsza noc Walpurgii” nagle odmówiły jej posłuszeństwa ręce . Na chwilę wyszła do sąsiedniego pokoju, aby je ochłodzić w wodzie z octem i zawołała do gości : „ Brzmi wspaniale , grajcie dalej!”. Wkrótce potem doznała udaru i zmarła tego samego wieczoru – dosłownie z muzyką w uszach.

Czy wiesz, że Fanny skomponowała cykl „Rok” na papierze w różnych kolorach podczas swojej podróży do Włoch: „ Marzec ”, na przykład, został napisany na niebieskim papierze, pasującym do wiosennego nieba .

(Niniejszy artykuł został przygotowany przy wsparciu i udziale modelu Gemini, dużego modelu językowego (LLM) firmy Google. Jest to jedynie dokument referencyjny służący do odkrywania muzyki, której jeszcze nie znasz. Treść tego artykułu nie gwarantuje pełnej dokładności. Prosimy o weryfikację informacji w rzetelnych źródłach.)

Best Classical Recordings
on YouTube

Best Classical Recordings
on Spotify

ファニー・ヘンゼル・メンデルスゾーン:その生涯と作品ノート

概要

ファニー・ヘンゼル(旧姓メンデルスゾーン、1805年~1847年)は、ロマン派時代の傑出したドイツ人作曲家兼ピアニストでした。彼女は類まれな才能を有していたにもかかわらず、当時、女性が音楽家として職業に就くことは社会的に認められていなかったため、長い間、弟フェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディの影に隠れていました。

彼女の生涯と仕事の概要は次のとおりです。

出身と教育

音楽の始まり:ユダヤ系メンデルスゾーン家の長女としてハンブルクに生まれ、ベルリンで高度な教育を受けた環境で育った。幼い頃から驚異的な才能を発揮し、 13歳でバッハの平均律クラヴィーア曲集の全24曲を暗譜で演奏した。

共通の道:彼女は兄フェリックスと同様に、カール・フリードリヒ・ツェルターの指導も含め、一流の音楽教育を受けました。兄弟は生涯にわたり深い芸術的絆を共有し、互いに最も親しい助言者であり、批評家でもありました。

芸術作品

日曜コンサート:父と兄が公職に就くことを拒否したため、ファニーは私生活に力を注ぎました。ベルリンでは、有名な「日曜コンサート」を指揮しました。これは、後に重要な文化施設となる、自宅で開催されるコンサートシリーズでした。そこで彼女はピアニスト兼指揮者として演奏し、自身の作品だけでなく兄の作品も演奏しました。

作曲:彼女の全作品は460曲以上を数えます。特に注目すべきは、

曲:ピアノ伴奏付きの曲が250曲以上。

ピアノ作品:重要な連作集「年」(12のキャラクター小品)を含む。

室内楽: たとえば、ピアノ三重奏曲ニ短調、作品11。

より大きな作品: 彼女はまた、聖書のイメージに基づいた合唱曲やオラトリオも作曲しました。

障害と出版の遅れ

父は幼い頃から、音楽はフェリックスにとっては職業となるかもしれないが、彼女にとっては装飾に過ぎないと強調していた。そのため、彼女は初期の歌曲のいくつかを兄の名で出版した。 1847年に夭折する直前、画家の夫ヴィルヘルム・ヘンゼルの勧めもあり、兄の意向に反して、彼女は自身の名で自身の作品(作品1から作品7)を出版することを決意した。

レガシー

脳卒中を起こし、わずか41歳で亡くなりました。彼女の作品は、女性を対象とした音楽学的研究の一環として1970年代から80年代にかけてようやく再発見され、現在ではロマン派音楽における最も重要な作品の一つとされています。

歴史

ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルは1805年、ハンブルクの高学歴の家庭に生まれました。幼い頃から母親は彼女の「バッハ風フーガ指」を証言しており、実際、弟フェリックスと同様に、彼女は並外れた音楽的才能を発揮していました。わずか13歳で、バッハの平均律クラヴィーア曲集の全24曲を暗譜で父親の前で演奏しました。

ファニーはフェリックスと同様に優れた音楽教育を受けていましたが、幼い頃から社会的な制約に直面しました。父親は、音楽を兄のフェリックスにとって職業とすることはできても、ファニーにとっては「装飾」に過ぎないと、はっきりと教えていました。これは、女性が公職に就くことを禁じていた当時の慣習を反映したものでした。ファニーは、活動の焦点を私的な領域に移すことで、この状況を受け入れました。彼女はベルリンにある両親の家で開かれていた「日曜コンサート」の指揮者を引き継ぎ、彼女の指導の下、このコンサートは重要な文化機関へと成長しました。そこで彼女はピアニスト兼指揮者として活躍し、後にフランツ・リストやクララ・シューマンといった著名人を含む特別な聴衆を前に、自作の作品を披露しました。

フェリックスの親密な関係は、互いの芸術的尊敬によって特徴づけられていたが、同時に、二人の野心をめぐる緊張関係も存在した。彼女は長い間、作品を全く出版しないか、兄の名義で出版していた。晩年、画家である夫ヴィルヘルム・ヘンゼルの励ましと、イタリアへの刺激的な旅を経て、ようやく世間の注目を集めるようになった。1846年、彼女は自身の名義で作品を出版し始めた。

リハーサル中に脳卒中を起こし、41歳でこの世を去ったのです。460曲を超える膨大な作品群はその後長い間忘れ去られ、1970年代以降になって初めてロマン主義の重要な遺産として再発見されました。

年表

彼女の並外れた才能と 19 世紀の制限的な社会の期待との間の絶え間ない緊張によって特徴づけられました。

物語は1805年11月、ハンブルクで始まります。彼女はメンデルスゾーン銀行家の長女として生まれました。彼女の音楽的才能は早くから認められ、母レアは生後まもなく彼女の指を「バッハのフーガ指」と評しました。1811年、一家はフランス占領から逃れてベルリンへ移り、そこでファニーは弟フェリックスと共に一流の教育を受けました。 1816年、彼女と弟がパリで音楽のレッスンを受けた時、彼女の青春における形成期が訪れます。その後まもなく、彼女はベルリンで著名なカール・フリードリヒ・ツェルターに師事しました。

彼女の青春時代は、芸術的な急速な発展によって特徴づけられました。1819年、わずか13歳にして、バッハの平均律クラヴィーア曲集の全24の前奏曲を暗譜で演奏し、父を感嘆させました。しかし、この早い段階で既に、彼女の将来の進路は決まっていました。1820年の有名な手紙の中で、父は彼女に、音楽はフェリックスにとっては職業となるかもしれないが、彼女にとってはあくまで「装飾」に過ぎないと諭しています。こうした制約にもかかわらず、彼女はその後数年間、作曲に熱心に取り組み始めました。1822年には、将来の夫となる画家ヴィルヘルム・ヘンゼルと出会いました。

「私的な」創作活動の時代でした。1822年以降、母ファニーは「日曜音楽」コンサートを創設し、後にファニーが引き継いでベルリンで最も重要な文化施設の一つとなりました。ファニー自身は公に出版することを許されていなかったため、彼女の歌曲の一部は1827年と1830年に兄フェリックスの名義で匿名で出版されました。ヴィルヘルム・ヘンゼルが1828年にイタリアへの長旅から帰国した後、二人は1829年10月に結婚しました。1年後の1830年6月、息子セバスチャンが生まれました。

1830年代には、聖書の場面に基づくオラトリオ(1831年)や弦楽四重奏曲(1834年)といった重要な作品を作曲しました。決定的な転機となったのは、1839年から1840年にかけての家族でのイタリア旅行でした。そこで作曲家シャルル・グノーをはじめとするイタリア人から芸術的評価を受け、彼女は深い感銘を受けました。帰国後、 1841年に有名なピアノ連作集『年』を作曲しました。

1846年になってようやく、夫の励ましと兄の当初の反対を押し切って、彼女は自分の名義で作品を正式に出版することを決意した。作品番号1から7までが次々と出版された。しかし、この晩年の成功は長くは続かなかった。1847年5月14日、ファニー・ヘンゼルはフェリックス・ヘンゼルの『ワルプルギスの夜』公演のリハーサル中に脳卒中で倒れ、その日のうちにベルリンで亡くなった。兄はわずか数ヶ月後に亡くなった。

音楽の様式、運動、時代

ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルは、長らく誤解されてきたものの、ロマン主義の中心人物の一人であった。彼女の作風は、感情、自然との繋がり、そして個人の魂を芸術の中心に据えたドイツ盛期ロマン主義の美的潮流と密接に結びついている。

時代と現在

彼女の音楽は明確にロマン派、特に「ライプツィヒ楽派」の伝統に属すると言えるでしょう。厳格なポリフォニーを特徴とするバロックや、対称性と明確な形式を重視する古典主義とは対照的に、ファニーは主観的な表現を追求しました。しかしながら、彼女の生い立ちは古典主義に深く根ざしていました。師を通してヨハン・セバスチャン・バッハやヴォルフガング・アマデウス・モーツァルトの音楽に深く親しみ、その作風はしばしば「橋渡し」と評されます。バロック時代と古典時代の堅固で建築的な構造を巧みに用い、ロマン主義の非常に感情的で、しばしばメランコリックなテーマを展開したのです。

新しいのか古いのか?伝統的か革新的か?

「新しい」か「古い」かという問いに一言で答えることはできない。ファニーは伝統と革新の見事なバランスを保っていたからだ。

一見すると、彼女の音楽は歌曲、ピアノ曲、ソナタといった古典派のジャンルを取り入れた伝統的なもののように思えます。しかし、リヒャルト・ワーグナーやフランツ・リストといった後世の作曲家が既成概念を打ち破ろうとしたような意味での「急進派」ではありませんでした。むしろ、彼女は既存の構造を踏襲しつつも、そこに非常に個人的な精神を吹き込んだのです。

彼女の革新性は細部に宿り、特に和声と「無言歌」の展開に顕著でした。彼女は当時としては非常に先進的だった大胆な転調と半音階的変化を試みました。ピアノ連作集「年」は、今日では先見の明があるとされています。これは標題音楽、つまり抽象的な音を奏でるだけでなく、 12ヶ月の流れを音楽的に描く作品の先駆的な例です。こうした作品を通して、彼女は家庭音楽の枠をはるかに超えた作曲家としての地位を確立しました。

穏健派か過激派か。

彼女の作風は概して穏健派だった。過去からの急進的な脱却ではなく、表現力の完成を追求した。音楽史はしばしば「反逆者」を称えるが、ファニーの強みは叙情的な密度と作曲の深みにあった。彼女の音楽は非常に複雑で知的な要求を課すが、それでもなお、叙情的な質と確かな音の美しさへのこだわりは揺るぎない。

要約すると、ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルは古典派を基盤とするロマン派の作曲家でした。彼女の音楽は、当時としては感情豊かでありながらも伝統を深く尊重し、音の調和を損なうことなく、音楽の可能性を繊細に発展させていました。

音楽ジャンル

ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルの作品は460曲以上あり、主にロマン派時代に特に評価された「小形式」に焦点を当てています。彼女の作品は、以下の主要なジャンルに分けられます。

声楽(歌とチャント)

の中心は歌であり、声楽とピアノのための曲を約250曲作曲しました。

独唱歌: これらは歌詞と音楽の密接なつながりが特徴で、ゲーテやハイネなど同時代の詩人の詩に曲をつけることが多い。

合唱音楽: 特別なジャンルは、ソプラノ、アルト、テノール、バスのための歌曲である「ガーデンソングス」(作品3) で、屋外で演奏されたり、日曜日のア・カペラ音楽コンサートで演奏されることが多かった。

ピアノ音楽(キャラクターピースとソナタ)

ファニー自身が優れたピアニストであったため、彼女のピアノ作品は特に豊富です。

無言歌曲:彼女はこのジャンルを大きく形作った(しばしば彼女の兄だけが創作したと誤解される)。これらは、ボーカルのメロディーをピアノに転用した叙情的なピアノ曲である。

人物作品: この分野における彼女の最も重要な作品は連作『年』(1841年)で、それぞれが月を描写した12の作品で構成されています。

ソナタ: 彼女は、形式的に複雑で技術的に要求の厳しいピアノソナタをいくつか書きました (例: ハ短調、ト短調)。

室内楽

室内楽では、ファニーはより大きなアンサンブルもこなせることを証明した。

ピアノ三重奏曲: ニ短調のピアノ三重奏曲作品11は、彼女の最も成熟した器楽作品の 1 つと考えられています。

弦楽四重奏曲: 彼女は、変ホ長調の注目すべき弦楽四重奏曲 (1834 年) を作曲しました。このジャンルは「王室の専門分野」と考えられていたため、当時の女性作曲家としては珍しいことでした。

その他の作品: 彼女はピアノ四重奏曲 (変イ長調) やチェロとピアノのための曲(幻想曲やカプリッチョなど) も残しています。

大規模なアンサンブルと宗教作品

彼女は大規模なオーケストラのために作曲することはほとんどなかったが、彼女の多才さを物語る例外もある。

オラトリオとカンタータ:聖書のイメージに基づいたオラトリオ、ヨブ・カンタータ、コレラ・カンタータなどが含まれます。

管弦楽曲: ハ長調序曲は、彼女の数少ない純粋な管弦楽曲の 1 つです。

要約すると、ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルは、とりわけ歌曲と叙情的なピアノ曲を完成させたが、室内楽や宗教音楽にも大きな影響を与えたと言える。

音楽の特徴

ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルの音楽は、知的な厳格さと非常に感情的な表現力の魅力的な融合を特徴としています。彼女の作風は、音楽史への深い知識と、ロマン派時代の主観的な感性を融合させたことに特徴づけられています。

彼女の作曲作品の主な特徴は次のとおりです。

詩とメロディー

彼女の音楽の最も印象的な特徴は、おそらくそのカンタービレ性(歌いやすさ)でしょう。同時代を代表する歌曲作曲家の一人として、彼女は歌の叙情的な要素をピアノに移しました。彼女の旋律はしばしば広がりと切なさを湛え、自然な優雅さを湛えています。技術的に高度なパッセージにおいても、旋律線は原動力であり続け、それは特に「無言歌集」に顕著に表れています。

調和のとれた大胆さ

兄フェリックスは古典的な明晰さでよく知られていますが、ファニーは作品の中で驚くべき実験的なハーモニー表現を披露しています。彼女は以下の要素を頻繁に用いています。

半音を組み込んで緊張感と陰影を作り出す。

変調: 彼女は頻繁にリモートキーに切り替え、それが彼女の音楽に落ち着きのない、ほぼ現代的な深みを与えています。

不協和音: 彼女は感情的な状態や痛みを表現するために不協和音を意図的に使用しており、それが彼女の作品に非常に個人的な感触を与えています。

ポリフォニーとバッハの参照

ファニーの音楽は、最高レベルの職人技によって構築されています。ツェルターのもとでの初期訓練により、彼女は対位法の達人となりました。彼女はしばしば複数の独立した旋律を絡み合わせ、その音楽に濃密で、まるで建築物のような質感を与えています。このポリフォニーへの偏愛は、ヨハン・セバスチャン・バッハへの深い敬意を表しており、彼女の作品のほぼすべてにその影響が見て取れます。

リズムとダイナミクス
彼女のピアノ作品は、エネルギッシュで力強いリズムを特徴とすることが多い。彼女は、流れるような16分音符のパッセージと、ピアノにオーケストラのような響きを与える複雑な伴奏パターンを好んでいる。彼女のダイナミクスは静的なものではなく、クレッシェンドとデクレッシェンドを多用することで、劇的なクライマックスと、私的な世界への突然の退避を作り出している。

自己宣伝のない技巧

卓越したピアニストとして、彼女は技術的に極めて高度な作品を作曲しました。しかし、同時代の多くのピアニストとは異なり、彼女の技巧はそれ自体が目的であったり、見せ場となるものでは決してありませんでした。技術的な難しさは常に音楽表現のためにあるとされていました。彼女の音楽は、演奏者に知的にも技術的にも挑戦を強いるものでありながら、常に深遠な響きを放っています。

「女性らしさ」と「プライベート」

長らく、彼女の作風は「女性的で優しい」と誤解されてきました。しかしながら、近年の研究により、彼女の音楽はしばしば途方もない力強さ、荒々しさ、そして決意に満ちていることが示されています(例えば、ピアノ三重奏曲ニ短調)。彼女の作風はベルリンのサロンの雰囲気を反映しており、教養があり、親密で、会話的でありながら、私的な領域をはるかに超えた感情的な力強さも持ち合わせています。

効果と影響

ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルの影響は、2 つの段階から成る物語です。19 世紀のベルリンの環境に直接与えた影響と、 20世紀後半以降の音楽史学と女性運動に与えた深い意味です。

彼女が影響を与え、足跡を残した主な分野は次のとおりです。

1. ベルリン文化の中心(日曜音楽シリーズ)

ファニーはベルリンで最も重要な文化施設の一つの原動力となり、自宅で日曜日の音楽演奏の伝統を守り続けました。

革新のプラットフォーム: 彼女は、アレクサンダー・フォン・フンボルトやフランツ・リストなどの著名な外交官、科学者、芸術家の前で、新しい作品 (彼女自身の作品と兄の作品) を試聴できる場を創り出しました。

ヘンデルの作品の再発見と評価に大きく貢献しました。

2. フェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディへの影響

ファニーとフェリックスの関係は芸術的な共生関係でした。

フェリックスは才能の「もう半分」である彼女を「ミネルヴァ」と呼び、出版前にほぼすべての楽譜を添削のために彼女に送った。彼女の判断力は彼にとって決定的な存在だった。

ジャンルの創造: 「無言歌」の発明は共同作業によるものでした。ファニーのこのジャンルへの貢献は、フェリックスのピアノ演奏スタイルに大きな影響を与えました。

匿名出版: 彼女の歌曲のいくつかはメンデルスゾーンの名で出版されたため、当時の世間は、そのどれだけが実際に彼女から生まれたものなのかを知らずに、 「メンデルスゾーン スタイル」のイメージを形作るのに貢献しました (有名な歌「イタリア」など)。

3.女性作曲家の先駆者

生涯ほとんど公に作品を出版しなかったが、今日の音楽界における女性の役割に彼女が与えた影響は計り知れない。

障壁を打ち破る:1846年(死の直前)、兄の意向に反して自らの作品を公式に出版するという彼女の決断は、解放の行為であった。彼女は、弦楽四重奏曲やオラトリオといった複雑な形式を女性がプロのレベルで習得できることを証明した。

音楽学における象徴的な人物:1970年代、彼女はフェミニスト音楽研究の中心人物となった。彼女の運命と特質は、女性の功績を称えるために音楽史の書き換えにつながった。

4. 標題音楽における革新

ピアノ連作集『年』(12の月を表す人物小品)は、標題音楽の画期的な例を残しました。彼女は音楽を視覚的印象(彼女の手稿には夫のヴィルヘルム・ヘンゼルが挿絵を描いた)や個人的な旅の記憶と結びつけました。この循環的な構造は、音楽を物語の媒体として捉えた後代の作曲家たちに影響を与えました。

要約すると、ファニーは生前、兄の成功を支えた「影の権威」であり、ロマン主義時代の重要なネットワーク構築者であったと言えるでしょう。今日、彼女は芸術家のロールモデルであり、その再発見によってロマン主義時代全体に対する理解は大きく変わりました。

作曲以外の音楽活動

活動に加え、ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルはベルリンの音楽界において中心人物であり、演奏家、組織者、そして芸術指導者として活躍しました。彼女の活動は作曲と切り離すことができず、彼女は自身の作品を自ら指揮することが多かったのです。

「サンデーミュージック」シリーズ:組織とマネジメント

作曲以外での彼女の最も重要な役割は、日曜コンサートの企画・指揮でした。1831年以降、メンデルスゾーン・ハウスのガーデンホールで、これらのプライベートながらも質の高いコンサートを自ら指揮しました。

指揮者:これらの機会に、ファニーは自身の合唱団とオーケストラ(多くの場合、王立劇場のプロの音楽家によって構成)を率いました。彼女は同時代の人々から優れた指揮者とみなされ、公の場で指揮棒を握った最初の女性の一人でした。

プログラム:彼女は、当時一般的だった「サロン・テイスト」をはるかに超える野心的なプログラムを編成しました。バッハ、ヘンデル、モーツァルト、ベートーヴェンの主要な作品を指揮し、ベルリン・バッハ・ルネサンスに大きく貢献しました。また、兄フェリックスの作品(オラトリオ「パウルス」など)の世界初演も彼女の指揮の下で行われました。

ピアニストの技巧

ファニーは、その時代を代表する最も傑出したピアニストの一人でした。社会通念上、公共のコンサートホールで演奏することは滅多にありませんでしたが、彼女の演奏はプロのピアニストの間で伝説的な存在でした。

評判: 世界的に有名なピアニストであるクララ・シューマンは、ファニーの演奏を高く評価し、後に他のピアニストをこの高い水準と比較しました。

公の場に登場: 彼女が公の場に登場したのは稀なケースで、1838 年にベルリンのシャウシュピールハウスで兄のピアノ協奏曲第 1 番ト短調を演奏したことがある。

芸術指導者および特派員

ファニーは兄フェリックスの最も親しい芸術顧問を務めました。この「音楽の書簡」は、彼女の最も熱心な音楽活動の一つでした。

批評と訂正:フェリックスはほぼすべての新しい楽譜を彼女に審査のために提出した。彼女の判断は彼にとって非常に重要であったため、しばしば変更を加えず、彼女の承認なしに作品を出版することもあった。

文化的な仲介:イタリア旅行(1839/40年)中、彼女はいわば音楽大使として行動しました。ローマでは、シャルル・グノーのような若い音楽家にバッハやベートーヴェンの音楽を紹介し、彼らの芸術的発展に影響を与えました。

教育と遺産

私生活では、彼女は教師としても活躍し、息子セバスチャンの音楽教育を指導したほか、音楽、芸術、哲学について意見を交換する「私立大学」としてのサロンの雰囲気作りにも尽力しました。

要約すると、ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルは、音楽を通してだけでなく、指揮者、ピアニスト、知的指導者としてもベルリンの文化生活を形作った完璧な音楽家でした。

音楽以外の活動

枠にとらわれない幅広い関心と才能を持つ、教養の高い女性でした。彼女は、ベルリンのブルジョワ階級の高度な教養社会の中で、活発な知的生活と社交生活を築きました。

音楽以外での彼らの主な活動は次のとおりです。

サロン経営者とネットワーク担当者

音楽の場であるだけでなく、ベルリンの知的中心地でもありました。彼女は様々な分野の人々を招き入れました。客の中には、アレクサンダー・フォン・フンボルトのような博物学者、ハインリヒ・ハイネのような詩人、ゲオルク・ヴィルヘルム・フリードリヒ・ヘーゲルのような哲学者、そしてクリスティアン・ダニエル・ラウフのような彫刻家などがいました。ファニーはこれらの集まりの司会を務め、当時の有力な知識人たちと文通し、文学、政治、科学に関する議論にも積極的に参加しました。

文学と言語

ファニーは深い文学的教養を有していました。ゲーテやシェイクスピアといった古典を原文で読み、ドイツ語に加え、フランス語、英語、イタリア語、ラテン語にも堪能でした。彼女はこれらの語学力を音楽作品だけでなく、世界文学への深い関心にも活かしました。彼女は機知に富んだ手紙や日記を執筆し、それらは現在では19世紀の生活に関する重要な歴史的資料とみなされており、彼女の鋭い知性と心理的洞察力を物語っています。

旅行と教育研究

決定づけるものであり、特にイタリア・グランドツアー(1839/40)は顕著でした。この旅は彼女にとって単なる休暇をはるかに超えるものでした。それはまさに、古典的な意味での教育の旅でした。彼女はヴェネツィア、フィレンツェ、ローマの美術品を研究し、それぞれの土地の建築と歴史に浸り、その印象を詳細な日記に記録しました。この旅は彼女にとって個人的な解放を意味し、彼女はそこで独立した知識人として認められました。

アートとスケッチ

宮廷画家ヴィルヘルム・ヘンゼルとの結婚を通して、彼女は視覚芸術の世界と密接な関係を築きました。夫の仕事に同行することが多く、独自の視覚構成力を磨きました。彼女自身はプロの画家ではありませんでしたが、鋭い観察力を持ち、ヴィルヘルムと密接に協力して音楽と視覚芸術の融合に取り組みました。例えば、楽譜の挿絵を制作しました。

教育と家族経営

芸術家への野心を持ちながらも、ファニーは大家族を束ねる責任を担っていました。彼女は息子セバスチャンの養育に全力を注ぎました。息子には、彼女が愛した作曲家(ヨハン・セバスチャン・バッハ)にちなんで名付けました。彼女は息子の教育に尽力し、芸術的にも科学的にも刺激的な環境で育つよう配慮しました。

要約すると、ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルは、それ自体が博識家でした。彼女は芸術と科学の絶え間ない交流の中で生き、ドイツ・ロマン主義を代表する女性作家の一人となりました。

プレイヤーとして

ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルを演奏家、つまり実演ピアニストとして考えると、彼女は当時の最も優れた名ピアニストたちと技術的に肩を並べていたものの、演奏をほとんど私的または半公的な場で披露していた女性であることがわかります。

隠れた名人

ファニーは兄フェリックスと同じ教師に師事しました。幼い頃から、彼女は一族のピアノの天才とされていました。彼女の演奏は驚異的なテクニックを特徴としていましたが、決して見せ場として見せるような演奏ではありませんでした。フランツ・リストのような同時代のピアノ奏者たちがしばしばピアノを「征服」し、スペクタクルに変えたのに対し、ファニーの演奏スタイルは深い知的洞察力に特徴づけられていました。彼女は単に音符を弾くだけでなく、音楽の構造を解き明かしたのです。

彼女のピアノ演奏の特徴

バッハの伝統:彼女の演奏はヨハン・セバスチャン・バッハの研究に深く根ざしていました。そのため、彼女のタッチは明瞭で精密であり、最も複雑なポリフォニックパッセージ(複数のメロディーが同時に演奏される)においても、決して濁ることなく響きました。

力強さとエネルギー:同時代の人々の記録は、ファニーが驚くべき力強さと決意を持って演奏していたことをしばしば強調しています。彼女の演奏は、当時の女性に期待されていた「甘美」や「繊細」といったものではなく、情熱的でエネルギッシュ、そして力強いリズム感に特徴づけられていました。

カンタービレ:数百曲の作曲家として、彼女はピアノを「歌わせる」方法を熟知していました。メロディーを伴奏の上に浮かび上がらせる才能を持ち、この技術によって彼女は自身の無言歌を理想的に解釈することができました。

「サンデーミュージック」シリーズを舞台に

世界的なコンサートステージへの道が社会的に閉ざされていたため、彼女は実家の庭に自らの舞台を作りました。日曜日のコンサートに出演する彼女は、次のようなことを経験しました。

ソリスト: 彼女はベートーベンとバッハの最も難しい作品を演奏しました。

アンサンブル奏者: 彼女はあらゆる室内楽アンサンブルの中心人物でした。

ピアノからの指揮: 当時としては一般的だったように、彼女はしばしばピアノから直接大きなアンサンブルや合唱団を指揮しましたが、それには最大限の集中力と全体像が求められました。

専門家の同僚からの評価

彼女の演奏の質の高さは、同僚たちの反応に最もよく表れています。19世紀で最も有名なピアニストと言えるクララ・シューマンは、ファニーの演奏を聴き、深い感銘を受けました。クララは批評家とみなされていましたが、ファニーを同等の芸術家として認めていました。ファニーはまた、フェリックスにとって最も重要な権威でもありました。彼は彼女のピアニストとしての判断を絶対的に信頼し、自身の作品を完成させる際にも彼女の演奏からしばしばインスピレーションを得ていました。

1838年、彼女が慈善活動のために兄のピアノ協奏曲第1番を演奏した時、彼女は珍しく公の場に姿を現した。批評は熱狂的で、彼女の威厳と「男性的な」演奏力は称賛された。当時としては賛辞に値しないものだったが、ピアノにおける彼女の並外れた権威を際立たせるものだった。

音楽一家

メンデルスゾーン家は、ドイツの知的・文化史において最も特異な一族の一つでした。音楽、哲学、そして銀行業が融合し、ファニーと彼女の兄弟姉妹を誕生から形作る環境が生まれました。

彼女の音楽界の最も近い親戚と祖先の概要です。

兄弟:フェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディ

ファニーの人生において最も重要な音楽関係は、弟のフェリックス(1809–1847 )との関係でした。二人は幼少期から切っても切れない仲で、全く同じ教育を受けました。

芸術的反響:二人は互いを「ミネルヴァ」、あるいは「もう半分」と呼び合っていた。フェリックスは音楽史に残る世界的なスターであったが、ファニーの判断力が自身の作曲に決定的な影響を与えていたことを公然と認めていた。

相反する感情:二人は親密な関係にあったにもかかわらず、フェリックスは長年ファニーの作品出版に反対していた。社会における「立派な」女性としての彼女の評判を危惧していたからだ。それでも彼は、せめて彼女の歌を聴いてもらえるように、彼女の歌を6曲、自分の名義で出版した。

両親:アブラハムとレア・メンデルスゾーン

レア・メンデルスゾーン(旧姓ザロモン):ファニーの母は、自身も非常に才能のあるピアニストであり、バッハの弟子(キルンベルガー)の弟子でした。彼女は子供たちの才能を見出し、育て上げた張本人でした。ファニーに初めてピアノのレッスンを与え、一家にバッハの伝統の礎を築きました。

アブラハム・メンデルスゾーン:哲学者モーゼス・メンデルスゾーンの息子で銀行家の彼は、子供たちの教育を経済的にも思想的にも支援しましたが、「職業」(フェリックスにとって)と「装飾」(ファニーにとって)の間には厳格な線引きをしていました。彼は「音楽はファニーの人生における「伴奏」に過ぎない」という有名な言葉を残しています。

祖先とバッハの伝統

啓蒙主義の著名な哲学者でした。音楽家ではありませんでしたが、教育と解放への探求は一家の知的基盤を築きました。

ベラ・サロモン(祖母)とサラ・レヴィ(大叔母):この二人の女性はファニーの音楽的DNAにとって非常に重要でした。サラ・レヴィは才能あるチェンバロ奏者で、 J.S.バッハの息子たち(ヴィルヘルム・フリーデマンとカール・フィリップ・エマヌエル)に直接師事しました。彼女はバッハがほとんど忘れ去られていた時代に、バッハの手稿を収集しました。この二人がいなければ、メンデルスゾーン兄弟による有名なバッハ復興はおそらく実現しなかったでしょう。

妹と夫

レベッカ・メンデルスゾーン:ファニーの妹も音楽の才能に恵まれ、美しい声を持っていました。彼女はファニーの日曜コンサートでよく歌い、家族のアンサンブルの重要なメンバーでした。

ヴィルヘルム・ヘンゼル:ファニーの夫は、自身は音楽家ではなく宮廷画家であったものの、音楽面での支援者として重要な役割を果たしました。父や兄とは異なり、彼はファニーに作曲を促し、最終的には作品を出版しました。彼は彼女の楽譜に挿絵を描き(連作『年』など)、音とイメージの繋がりを生み出しました。

作曲家との関係

ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルの生涯は地理的にはベルリンに限定されることが多かったものの、彼女の家庭環境と有名な「日曜コンサート」によって、彼女は19世紀で最も密集した音楽ネットワークの中心に位置づけられました。他の作曲家たちとの関係は、深い尊敬と親しい友情から、相互影響に至るまで、多岐にわたりました。

フェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディ:共生

疑いなく、彼にとって最も親密で複雑な関係は、彼女の弟との関係でした。二人は互いにとって、最も重要かつ最も重要な聴衆でした。ファニーはしばしば彼の作品を最初に目にし、批判も容赦しませんでした。しかし、彼女は彼の作風に大きな影響を与えました。有名な例として、ファニーが作曲したにもかかわらず、フェリックスの名義で出版された「イタリア」という曲が挙げられます。フェリックスはロンドンでヴィクトリア女王の前で演奏し、女王がこの曲を一番のお気に入りだと宣言した際、実は妹の作品であることを恥ずかしそうに認めざるを得ませんでした。

ヨハン・セバスチャン・バッハ:精神的な指導者

バッハはファニーが生まれる55年前に亡くなっていましたが、ファニーにとって彼の作品との関わりは、ほとんど個人的なものでした。師であるカール・フリードリヒ・ツェルターと大叔母のサラ・レヴィを通して、ファニーはバッハの音楽に精通しました。彼女はバッハのポリフォニック技法を自身の現代語に翻訳することで、作品と「文通」しました。ファニーの深い知識と日曜コンサートでの彼女の基礎がなければ、 1829年に兄フェリックスが行った有名な「マタイ受難曲」の復活演奏は、ほとんど考えられなかったでしょう。

シャルル・グノー:ローマの崇拝者

中、ファニーはローマでローマ賞を受賞したばかりの若きフランス人作曲家シャルル・グノーと出会った。グノーはファニーの才能と知識にすっかり魅了され、回想録の中で彼女を「類まれな才能」と「卓越した知性」を持つ女性と評した。グノーにバッハやベートーヴェンといったドイツ音楽を紹介したのはファニーであり、これがグノー自身の作風に深く影響を与えた。一方、ファニーにとってグノーの限りない尊敬は、作曲家としての自身のアイデンティティをより真剣に捉える上で決定的なきっかけとなった。

クララとロベルト・シューマン:敬意ある距離

シューマン夫妻との関係は、互いの職業的尊敬によって特徴づけられました。天才児であり、世界的な名声を博したピアニスト、クララ・シューマンは、ベルリンでファニーのコンサートに足を運びました。クララは日記に、ファニーの卓越した演奏にどれほど感銘を受けたかを記しています。一方、ロベルト・シューマンは女性作曲家に対してはどちらかというと複雑な感情を抱いていましたが、ファニーの歌曲は高く評価し、生前に出版された数少ない作品には好意的な批評を掲載しました。

フランツ・リスト:イライラさせる名手

ロマン派の巨匠、フランツ・リストは、ファニーのサロンに客として通っていました。二人は互いに敬意を払いながらも、ファニーは彼の奇抜で派手な作風に懐疑的でした。しかし、リストは彼女のピアノの腕前を高く評価していました。これらの出会いは、ファニーの立場を如実に物語っています。彼女は決して周縁的な存在ではなく、リストのような世界的に有名なスターでさえ認めを求めるような権威ある存在だったのです。

イグナツ・モシェレス:教師であり友人

著名な作曲家でありピアニストでもあったイグナーツ・モシェレスは、一家の親しい友人であり、ファニーとフェリックスに時折レッスンをしていました。モシェレスは生涯を通じて、ファニーを当時最も才能のある音楽家の一人とみなしていました。二人の書簡は、ピアノのテクニックと作曲に関する深い専門的な交流を物語っています。

ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルは決して孤立したアマチュアではなかった。彼女は音楽界のエリート層との重要な連絡役だった。グノーや弟のフェリックスといった人物が表舞台に立つ一方で、ファニーはしばしば舞台裏で知的かつ美的側面を操っていた。

フェリックス・メンデルスゾーンとの関係

ファニーとフェリックス・メンデルスゾーンの関係は、音楽史において最も強烈で、実り豊かで、複雑な兄弟関係の一つでした。それは無条件の愛、芸術的な依存関係、そして当時の性役割による痛ましい制約によって特徴づけられました。

芸術的な共生

幼い頃から二人は切っても切れない仲でした。全く同じ音楽教育を受けましたが、これは19世紀初頭の少女としては非常に異例なことでした。この共通の基盤が、二人の間に一種の「音楽の双子の関係」を生み出しました。二人は音階による秘密の言語を発達させ、互いを「ミネルヴァ」(ローマの知恵の女神にちなんで)と呼び合いました。

フェリックスは生涯を通じて、ファニーが彼にとって最も重要な批評家であったことを告白していた。出版前のほぼすべての楽譜を彼女に送り、意見を求めた。彼女の「許可」がないと、彼はしばしば不安に襲われた。一方、ファニーは、世間から認められる道が閉ざされていたため、兄を通して作曲への情熱を注ぎ込んだ。

出版のジレンマ

これが二人の関係における最も辛い瞬間だった。フェリックスは世界的なスターであり、世間の注目を集めていた。ファニーの才能を称賛しつつも、父親と同じ考えを持っていた。彼女のような社会的地位にある女性が職業的なキャリアを追求すべきではない、と。彼女の作品を出版すれば、彼女の社会的地位が危うくなるのではないかと恐れていたのだ。

しかし、妥協案が成立しました。フェリックスはファニーの歌曲のうちいくつか(計6曲)を自身の名義で、自身の作品集(作品8と9)に収録しました。これがヴィクトリア女王にまつわる有名な逸話のきっかけとなりました。女王が「イタリア」という歌を褒め、フェリックスの為に歌った時、フェリックスは実はその曲が妹の作であることを告白せざるを得なかったのです。

解放への道

1840年代、二人の関係は揺らぎ始めました。夫ヴィルヘルム・ヘンゼルの励ましを受けたファニーは、自分の名義で音楽を出版したいという強い思いを募らせていました。フェリックスは当初、沈黙するか、丁重に拒絶するといった反応を示しました。

この伝統が決定的に破られたのは1846年になってからでした。ファニーはフェリックスに出版社を見つけたことを伝えたのです。フェリックスはついに抵抗をやめ、形式的で冷淡とも言える手紙を書き、彼女に「職業上の祝福」を与えました。ファニーにとってそれは遅まきながらの勝利でしたが、彼女が享受できたのはほんの束の間だけでした。

死とその後

強かったのと同じくらい劇的なものでした。1847年5月、音楽リハーサル中にファニーが突然亡くなったとき、フェリックスの世界は崩壊しました。 「もう半分」を失ったことで、彼は深い鬱状態に陥り、そこから立ち直ることはありませんでした。この悲しみに応えて、彼はファニーへのレクイエムとして、衝撃的な弦楽四重奏曲ヘ短調作品80を作曲しました。わずか6ヶ月後、フェリックスもまた、ファニーと同じ年齢で、脳卒中で亡くなりました。

要するに、フェリックスはファニーにとって世界との架け橋であると同時に、彼女の檻の番人でもありました。お互いがいなければ、二人とも今のミュージシャンにはなれなかったでしょう。

類似の作曲家

ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルに似た作曲家を探すときは、音楽の美学(スタイル、ハーモニー、形式)と伝記的な状況(男性優位の音楽界における女性)という2 つの側面を考慮する必要があります。

彼女とさまざまな面で親しい作曲家は次のとおりです。

1. フェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディ(最も近い作風の親族)

似ている作曲家は、兄のフェリックスです。二人は同じ訓練を受け、互いの作品を添削し合ったため、共通の音楽言語を共有しています。

類似点:ロマンチックな感情に満ちた明瞭で古典的な形式が好まれ、ポリフォニーの熟練度も高い (バッハの影響) 。

違い: ファニーの音楽は、ハーモニー的に大胆で実験的であると考えられることが多いのに対し、フェリックスの音楽は、より形式的な完璧さと優雅さを追求する傾向がありました。

2. クララ・シューマン(現代の精神的なパートナー)

ロマン主義における女性の役割について言えば、クララ・シューマンがおそらく最も明白な類似例でしょう。

類似点:二人ともピアノを作品の中心に据えた卓越したピアニストでした。ファニーと同様に、クララも深遠な歌曲や洗練された室内楽(例えば、有名なピアノ三重奏曲ト短調)を作曲しました。

違いは、クララが旅回りの名手として世間の注目を集めていた一方で、ファニーはプライベートサロンで活動していたことです。クララの作風はしばしば厳格で、ロベルト・シューマンとヨハネス・ブラームスの影響を強く受けています。

3. ロベルト・シューマン(詩的つながり)

ファニーとロベルト・シューマンは、表現の激しさとピアノのための「キャラクターピース」への愛情において共通点を持っています。

類似点:二人とも文学的な雰囲気を音楽に翻訳する達人でした。ファニーの連作交響曲『年』は、シューマンの連作交響曲(『パピヨン』や『謝肉祭』)と同じ精神を吹き込んでいます。両者の和声は、しばしば同じように落ち着きがなく、切ない雰囲気を漂わせています。

構造感覚)

ブラームスは後の世代に属していたが、両者の伝統への取り組み方には深い精神的な親和性があった。

類似点: J.S.バッハとバロック音楽への深い敬意。ファニーと同様に、ブラームスは対位法の技法を単なる練習ではなく、感情の激しさを表現する手段として用いた。ファニーの晩年の作品、例えばピアノ三重奏曲は、後のブラームスの音楽に見られる濃厚なテクスチャと真摯な雰囲気を部分的に予見している。

5. ルイーズ・ファランクス(構造的現代)

フランス人女性のルイーズ・ファランクは、ファニーと同時代人で、同様の障壁を打ち破った人物でした。

類似点:ファレンクは、交響曲や室内楽といった「大」ジャンルの作曲を手掛けましたが、当時は女性には不向きとされていました。彼女の作風もウィーン古典主義に深く根ざしていますが、ロマン主義的な手法で発展させており、ファニーの作曲アプローチと非常に類似しています。

6. ガブリエル・フォーレ( 『抒情詩の末裔』)

フォーレはずっと後になってから活躍したが、彼の調和のとれた優雅さと優れた歌唱力は、ファニーの最高の瞬間を彷彿とさせる。

類似点:流れるようなピアノ伴奏と、メロディーの緊張感を失うことなく、まるで無限に続くかのように聴かせる才能。ファニーの「無言歌」は、フォーレの舟歌や夜想曲の精神的な祖先と言えるでしょう。

要約すると、次のことが言えます。ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルが好きなら、彼女の兄フェリックスの音楽に最大の親しみを感じ、クララ・シューマンに感情の深みを感じ、ブラームスに構造の真剣さを感じるでしょう。

人間関係

公のコンサートの舞台で演奏することがほとんど許されなかったため、音楽家、ソリスト、アンサンブルとの直接的な職業的交流は、日曜日のコンサートという枠組みの中でのみ行われました。しかし、このコンサートでは、彼女は当時のエリート層と協力し、非常にプロフェッショナルな指揮者、そしてパートナーとして活躍しました。

1. プロのオーケストラとのコラボレーション

コンサートは個人のガーデンホールで行われたが、演奏するミュージシャンの多くはアマチュアではなかった。

王立劇場の音楽家たち:ファニーは、自身が指揮したコレラ・カンタータや兄の作品といった大規模な公演では、ベルリンのオーケストラからプロの楽器奏者を招聘しました。彼女は指揮者として、これらの専門家たちの調整と指揮を行いました。これは1830年代の女性としては全く異例のことでした。

スタイルは非常に独特で権威主義的だったと報告しています。彼女は「趣味の音楽家」ではなく、プロの音楽家に最高の精度を求めていました。

2. ソリストや名手との関係

彼女のサロンでは、当時の最も重要な演奏家の何人かが彼女の伴奏を務めました。

ヨーゼフ・ヨアキム:当時まだ若かったヴァイオリンの名手が、彼女のサロンで演奏していました。ヨアキムとは深い関係にあり、後にフェリックスの親友の一人となりました。ファニーは彼の並外れた才能を早くから見抜いていました。

テレーゼ・ベーア=シュナーベル(および他の歌手) :ファニーはプロの歌手と常に共演し、 250曲以上の楽曲を演奏しました。彼女は作曲家としてだけでなく、ボーカルコーチやピアノ伴奏者としても活躍し、フレージングや表現に関して非常に緻密な考えを持っていました。

チェロとピアノのための重要な作品(幻想曲など) を作曲したため、ベルリン宮廷オーケストラのチェロ奏者と交流があり、彼女と一緒にこれらの難しい作品に取り組みました。

3.合唱団の指揮

彼女の最も重要な専門分野のひとつは、ボーカルアンサンブルとの協働でした。

、自宅で集まる20人から30人ほどの合唱団を率いていました。彼女は指揮者であるだけでなく、声楽指導者であり、音楽監督でもありました。彼女はこの合唱団のために「ガーデン・ソングス」を書き、邸宅の公園でリハーサルをしていました。

ベルリン・ジング・アカデミー:彼女は師であるツェルターを通して、この有名な合唱団と密接な関係を築いていました。正式に所属していたわけではありませんでしたが、歌手たちとの人脈を活かして、自身の作品に一流の演奏者を確保しました。

4.教育関係者と学生

ファニーは周囲の人々にとって指導者としても活躍していました。公の場で金銭的な指導はしていませんでしたが、地域の才能ある音楽家に重要な刺激を与えました。演奏会の準備をする音楽家を指導し、バッハとベートーヴェンの作品に対する深い理解を伝えました。

5. 楽器製作者との出会い

最高峰のピアニストとして、ピアノの発展に直接関わっていました。ベルリンのピアノ製作者と連絡を取り続け、自宅のグランドピアノの品質を徹底的に確保していました。これらのグランドピアノは、彼女の日曜コンサートの核を成していました。彼女の演奏には、歌曲の繊細な叙情性とソナタのオーケストラ的な力強さの両方を表現できる楽器が必要でした。

要するに、ファニーはベルリンの音楽シーンにとって雇用主であり、芸術的なパートナーでもありました。彼女の「プライベート」コンサートの芸術的レベルは、しばしばベルリンの公式プログラムよりも高かったため、プロの音楽家が彼女のもとにやって来ました。

音楽家以外の人々との関係

ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルの人生は音楽だけにとどまりませんでした。彼女はベルリンのハイカルチャーの中心人物であり、科学、芸術、哲学、そして政治の指導者たちと密接な関係を維持していました。当時の知識人の巨人たちが彼女のサロンに集い、彼女はそこでホステスとしてだけでなく、貴重な語り部としても活躍していました。

彼女とミュージシャン以外の人々との最も重要な関係は次のとおりです。

ヴィルヘルム・ヘンゼル(夫、画家)

音楽以外で彼女にとって最も重要な関係は、夫であるベルリン宮廷画家ヴィルヘルム・ヘンゼルとの関係でした。彼は彼女にとって最も重要なパトロンであり、彼女の芸術的自信を最も力強く支えた人物でした。

芸術的共生:ファニーの父や兄とは異なり、ヴィルヘルムは彼女の才能を深く認め、彼女の創作と作品の出版を奨励した。

共同作業:彼は彼女の楽譜(例えば連作『年』)に繊細なデッサンや挿絵を添えました。二人は対等な関係を築き、絵画と音楽の進歩を共に分かち合いました。

アレクサンダー・フォン・フンボルト(博物学者)

この有名な博学者はファニーの家の常連客であり、家族の親しい友人でもあった。

、世界の物理的記述に関する彼の複雑な講義(後の「コスモス講義」 )を真摯に理解した数少ない人物の一人でした。

科学的探究心:ファニーの手紙や日記から、彼女が彼の発見に大きな関心を抱いていたことが分かります。一方、彼は彼女の知性と、彼女のサロンの洗練された雰囲気を高く評価し、そこで最新の科学的発見について頻繁に議論しました。

カール・アウグスト・ヴァルンハーゲン・フォン・エンセとラヘル・ヴァルンハーゲン

有名な文学サロンの一つを運営していた。

、当時のユダヤ人知識人の中でも最も重要な人物の一人であるラヘル・ヴァルンハーゲンと密接な関係を築いていました。彼女を通して、ファニーは解放と啓蒙を訴えるネットワークに加わりました。ラヘルの死後も、ファニーはベルリン社会の重要な記録者であるカール・アウグストとの繋がりを維持しました。

ゲオルク・ヴィルヘルム・フリードリヒ・ヘーゲル(哲学者)

当時最も影響力のある哲学者もメンデルスゾーン夫妻の客でした。

哲学的議論:ファニーは日曜日の音楽会や食卓での会話の中でヘーゲルに触れました。彼女は手紙の中で、ヘーゲルのしばしば複雑な表現方法について、微妙なユーモアを交えて時折言及していましたが、ヘーゲルの批判的思考精神と「絶対」の探求は、彼女自身の世界観の知的な深みを形作っていました。

ハインリヒ・ハイネ(詩人)

ベルリン滞在中、若きハイネはしばしばメンデルスゾーン家の客として訪れていた。

ゲストから作詞家へ:ファニーはハイネを、辛辣ながらも魅力的な人物だと評した。彼の性格には時に難しさを感じたが、彼の詩には深く感銘を受けていた。彼女は彼の詩を自身の多くの曲のモデルとして用い、彼の詩と自身の音楽を直接結びつけた。

家族(解放とブルジョワジー)

アブラハム・メンデルスゾーン(父):彼女と父の関係は敬意に満ちていたが、同時に父の家父長制的な限界を苦痛を伴いながらも受け入れていた。父は彼女を主に主婦と母親として見ていた。

モーゼス・メンデルスゾーン(祖父):彼は彼女が生まれる前に亡くなっていましたが、彼の啓蒙と寛容の精神は、彼の著作を通して彼女の人生に深く刻まれていました。彼女は、自らをメンデルスゾーンの人間主義的世界観の継承者とみなしていました。

要約すると、ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルは学問分野間の架け橋でした。科学者や哲学者にとって、彼女は単なる「音楽家の妹」ではなく、当時の美学と知的潮流を的確に分析し、考察することができた高度な教養を持った女性でした。

重要なピアノ独奏曲

にとって、ピアノは最も直接的な表現手段でした。一流のヴィルトゥオーゾであった彼女のソロ作品は、親密な叙情的な瞬間から、高度な技術を要する、まるでオーケストラのような構成まで、彼女の才能のすべてを反映したものです。

彼女の最も重要なソロピアノ作品は次のとおりです。

年(1841年)

これは間違いなく彼女の代表作であり、ロマン派標題音楽の金字塔とも言える作品です。この連作集は、それぞれが月ごとに捧げられた12の個性的な小品と、終結の「後奏曲」で構成されています。

意味:これは彼女のイタリア旅行の音楽的記録です。それぞれの曲は特定の雰囲気や出来事(例えば「3月」の鐘の音や「7月」の暑さなど)を捉えています。

ユニークな特徴:原本は色紙に書かれ、夫のヴィルヘルム・ヘンゼルによって挿絵が描かれ、詩も添えられていた。これはマルチメディアによる総合芸術作品(Gesamtkunstwerk)の初期の例と言える。

歌詞のない歌

ファニーは兄フェリックスと共にこのジャンルをさらに発展させました。このジャンルは、しばしば生き生きとした伴奏に声楽のメロディーを重ねたピアノ曲で構成されています。

スタイル:彼女の無言歌集(作品2、作品6、作品8などで出版)は、兄の作品よりも複雑で、和声的に大胆なことが多い。彼女はここで大胆な転調と非常に緻密なテクスチャーを試みている。

よく知られている例としては、変イ長調の歌曲(作品2、第1番)や、情熱的なト短調の曲(作品6、第2番)などが挙げられます。

ピアノソナタ

キャラクター作品に比べてやや背景に退いていましたが、ファニーは大規模な形式に精通していたことを示す重要な貢献を残しました。

ト短調ソナタ(1843年):ピアノのための交響曲とも言える、劇的な力強さを持つ作品。ここでは、長い時間をかけて主題を展開させる彼女の才能が存分に発揮されている。

ハ短調ソナタ(1824年):ルートヴィヒ・ヴァン・ベートーヴェンの影響を強く受けた初期の作品ですが、すでに彼女自身の情熱的な音楽言語が表れています。

イースター・ソナタ(1828)

以上失われたと思われ、1970年に再発見された後、当初は彼女の兄弟フェリックスの作品だと誤って考えられていました。

再発見:綿密な調査によって、ファニーが作曲者であることが決定的に証明されたのは2010年のことでした。この作品は、フーガと対位法の卓越した技巧を示す、大規模で技術的に極めて難解な作品です。

ピアノのための4つの歌(作品2)

死の直前に自分の名前で出版した最初の作品の一つです。

キャラクター:作品は彼女の成熟度を如実に表しています。特に「ノットゥルノ」と呼ばれる2番目の作品は、言葉を用いずに夜の切ない情感を完璧に表現する彼女の才能を如実に示しています。

要約すると、ファニーのピアノ作品は、古典的な形式(ソナタ)からロマンティックなムードの作品(「Song Without Words」、「The Year」)への移行を完璧に体現しています。彼女の音楽は、演奏者に技術的なスキルだけでなく、叙情的なフレージングへの深い理解も要求します。

重要な室内楽

室内楽において、ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルは作曲の卓越した才能を発揮しました。歌曲やピアノ曲はしばしば「女性的」なジャンルとして軽視されていましたが、室内楽においては、当時男性作曲家の領域と考えられていた、音楽史における最も高度なジャンルに挑戦しました。

彼女の最も重要な室内楽作品は次のとおりです。

ピアノ三重奏曲ニ短調作品11(1846/47)

ピアノ、ヴァイオリン、チェロのためのこの三重奏曲は、間違いなく彼女の室内楽作品の最高傑作です。彼女の晩年に作曲され、死後に出版されました。

途方もない情熱と劇的な力強さを特徴としています。特に第1楽章は、落ち着きのないエネルギーに満ち溢れています。

特徴的な点:第3楽章は「歌曲」と題され、彼女の有名なピアノ曲を彷彿とさせます。ここで彼女は、親密で叙情的なテーマを、壮大な室内楽作品の枠組みにいかに統合するかを実証しています。この曲は、現在、ロマン派時代の最も重要なピアノ三重奏曲の一つとされています。

弦楽四重奏曲変ホ長調(1834年)

「王道」とされ、女性がほぼ完全に排除されていたため、ファニーが弦楽四重奏曲を書いたという事実は、当時としてはちょっとしたセンセーションを巻き起こした。

楽章構成ではなく、非常に自由で、ほとんど即興的な第1楽章から始まります。

意義:この作品は長い間過小評価されていましたが、今日ではベートーヴェン後期の弦楽四重奏曲への深い関心を反映した作品として高く評価されています。この作品は、彼女が4つの同等に重要な弦楽器の複雑な相互作用を巧みに操っていたことを証明しています。

ピアノ四重奏曲変イ長調(1822年)

これは彼女がわずか 17 歳のときに作曲した印象的な初期の作品です。

影響:彼女のクラシック音楽教育の影響が、このアルバムにははっきりと見て取れる。構成が明確で優雅であり、アンサンブルをリードするピアノパートの技巧的な演奏が既に発揮されている。

才能の証であり、10代の頃から大規模なキャストを自信を持ってこなすことができたことを示しています。

ヴァイオリンとピアノのためのアダージョ(1823)

この作品は彼女の叙情的な才能を見事に体現しています。過剰な技術を誇示する作品ではなく、二つの楽器による深い感情の対話が表現されています。ヴァイオリンはここで人間の声の役割を担い、彼女の歌の精神に完全に合致しています。

チェロとピアノのための作品

チェロの深くて憂鬱な音色を特に好んでいた。

ト短調の幻想曲:チェロの音響的可能性を最大限に引き出した、1楽章の自由な作品。

変イ長調カプリッチョ:ピアノとチェロの対話的な性格を強調した、生き生きとした技術的に要求の厳しい曲。

要約すると、ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルは室内楽においてその知的な才能を発揮しました。彼女の作品は、心地よいサロン音楽ではなく、形式的な確固たる自信と感情の深みを備えた、複雑で真摯な作品です。特にピアノ三重奏曲ニ短調は、現在、著名なアンサンブルのコンサート・レパートリーの定番となっています。

重要な管弦楽曲

、主にサロンや日曜コンサートといった私的な場のために作曲したため、純粋に管弦楽曲の数は歌曲やピアノ曲に比べて少ない。しかしながら、現存する数少ない作品は、彼女が管弦楽法と大規模な管弦楽曲形式において卓越した技巧を誇っていたことを如実に物語っている。

彼女の最も重要な管弦楽曲は以下のとおりです。

1. オーバー・ユー・レ ハ長調 (ca. 1832)

これはファニーがフルオーケストラのために作曲した唯一の純器楽作品です。

特徴: この序曲は古典的なスタイルで、モーツァルトや初期のベートーヴェンの新鮮さと優雅さを彷彿とさせますが、すでに兄フェリックス特有のロマンチックな色合いも表れています。

構成:ゆっくりと荘厳な導入部から始まり、生き生きとした力強い主部(アレグロ)へと続きます。この作品は、ファニーが歌曲の複雑な構成を超えて、オーケストラによる壮大な緊張感の弧を描く能力を持っていたことを示しています。

2. 聖書のイメージに基づくオラトリオ(1831年)

「コレラ流行の死者のための音楽」または「コレラカンタータ」と呼ばれることが多く、ソリスト、合唱、オーケストラのために作曲された最も大規模な作品です。

理由: ベルリンで大規模なコレラ流行が発生したことを受けて作成されました。

意義:このオラトリオは、彼女の作曲における成熟度を示す記念碑的な作品です。ファニーは、バッハの影響を受けたバロック的ポリフォニーへの愛着とロマン主義の劇的な力強さを融合させています。特に合唱部分とオーケストラ伴奏は、当時の女性音楽家として考えられていた水準をはるかに超える真剣さと深みを備えています。

3.「ヨブ」 (カンタータ)(1831年)

ソリスト、合唱団、オーケストラのためのもう一つの重要な作品。

スタイル:このカンタータにおいて、ファニーは聖書のテキストを取り入れています。オーケストラの楽器編成は、聖書の人物ヨブの深い絶望から忠実な信頼に至るまでの感情を音響的に強調しています。

4. 「賛美歌」 (カンタータ)(1831)

彼女の兄弟フェリックスによる同名のシンフォニーカンタータと混同しないでください。

内容:息子セバスチャンの 1 歳の誕生日を記念して書かれた、独唱、合唱、オーケストラのためのこの祝祭作品は、喜びに満ちた明るい場面でオーケストレーションを使用する彼女の才能を示しており、オーケストラはボーカルの華やかなサポートとして頻繁に使用されています。

5. ヒロとリアンダー(1832年)

シラーのテキストに基づいたソプラノとオーケストラのための劇的なシーンです。

ユニークな点は、形式的には独唱カンタータであるにもかかわらず、ここではオーケストラがまるでオペラの一場面のように用いられていることである。楽器編成は荒れ狂う海と物語の悲劇を鮮やかに描き出している。ファニーがオペラというジャンルに最も近づいた作品の一つである。

管弦楽曲の要約

ファニーの管弦楽曲は、1831年から1832年頃の短期間ながらも非常に多作であった時期にほぼ全て作曲されました。彼女はこれらの作品を公開の交響楽コンサートで演奏する機会がなかったため、そのほとんどは彼女自身の「ガーデンホール」での演奏に限られていました。しかしながら、これらの作品は彼女の音楽的ビジョンがピアノに留まらず、オーケストラの響き全体を包含していたことを示しています。

その他の重要な作品

ファニー・メンデルスゾーン・ヘンゼルの作品における最大の宝は、器楽作品に加え、声楽作品にあります。ここでは、親密なソロ曲から壮大な合唱作品まで、叙情性を音へと昇華させる彼女の卓越した才能が如実に表れています。

声とピアノのための曲作曲

を超える歌曲を収録したこの作品は、彼女の作品の中でも最も大規模なものです。ファニーはロマン派時代における最も重要な歌曲作曲家の一人とされています。彼女の歌曲は、声楽的なラインと、しばしば非常に難解で物語的なピアノパートとの完璧なバランスが特徴です。特に注目すべきは、ヨハン・ヴォルフガング・フォン・ゲーテ、ハインリヒ・ハイネ、ヨーゼフ・フォン・アイヒェンドルフの歌詞に曲を付けた作品です。よく知られている例としては、グリルパルツァーの歌詞による歌曲「イタリア」が挙げられます。この曲は「メンデルスゾーン様式」を忠実に体現しており、ヴィクトリア女王でさえ兄フェリックスの作品と間違えたほどです。もう一つの傑作は、彼女が自身の名で公式に出版した最初の作品である、ピアノ伴奏による6つの歌曲集(作品1 )です。

庭の歌(作品3)

四部混声合唱(ソプラノ、アルト、テナー、バス)のための6曲からなるこの歌曲集は、彼女の最も魅力的な作品の一つです。当初はメンデルスゾーン邸宅の広大な庭園での野外演奏を意図していました。 「鳥の歌が聞こえますか?」や「森の中で」といった曲は、自然のロマンティックな雰囲気を完璧に捉えています。これらの作品は、楽器伴奏なし(アカペラ)で演奏され、親密で和やかな雰囲気を醸し出す世俗合唱歌曲の初期の好例です。

宗教カンタータと合唱作品

ファニーは、宗教曲において、ヨハン・セバスチャン・バッハの音楽の研究に強く影響を受け、印象的な作曲の厳密さと深みを表現しています。

「ヨブ・カンタータ」(1831年):独唱、合唱、オーケストラ(ここでは主に伴奏付きの声楽作品として扱う)のために作曲された。聖書に登場する苦難に満ちたヨブの物語を劇的に表現している。

「コレラ・カンタータ」(1831年):独奏者と8部合唱のためのこの作品は、ベルリンで発生したコレラ大流行に感銘を受けて作曲されました。悲しみと神への信仰を痛ましくも雄弁に物語っています。

息子セバスチャンの1歳の誕生日を祝うために作曲された、独唱と合唱のための祝祭カンタータ。

ドラマチックなシーン

ファニーは劇的な、ほぼオペラ的な形式にも挑戦しました。その顕著な例が「ヘロとレアンデル」(1832年)です。これはソプラノ独唱と伴奏のための劇的な場面です。古代神話とフリードリヒ・シラーの台本に基づき、ファニーは人間の声を、切なる期待から悲劇的な絶望まで、極限の感情を表現する道具として用いています。この作品は、彼女の大舞台と音楽劇における才能を最も明確に示した作品の一つです。

デュエットとトリオ

ファニーは独唱曲に加え、二声曲や三声曲も数多く作曲しました。これらの作品は、プライベートな演奏や日曜コンサートのために作曲されたものが多く、巧みな声楽構成が特徴です。人間の声の様々な音色を巧みに織り交ぜ、調和のとれた作品群を創り出す彼女の才能が伺えます。

逸話と興味深い事実

の不条理な困難を象徴する、注目すべき出来事に満ち溢れていました。その中でも特に興味深い逸話と事実をいくつかご紹介します。

ヴィクトリア女王からの「偽りの」賛辞

これはおそらく最も有名な逸話でしょう。バッキンガム宮殿を訪れた際、ヴィクトリア女王は若きフェリックス・メンデルスゾーンに、彼女が何よりも愛した歌「イタリア」を歌いました。ところが、フェリックスは顔を赤らめ、 「実はこの歌は姉のファニーが作ったものなんです」と告白せざるを得ませんでした。女王は感銘を受けましたが、ファニーにとってはほろ苦い思い出となりました。彼女の作品は世界中で称賛されていたにもかかわらず、兄の名の下に歌われていたのです。

「バッハのフーガ指」

1805年にファニーが誕生した時、母親のレアは、その赤ん坊の手を見て「この子はバッハのフーガの指を持っているわ!」と叫んだと言われています。それはほとんど予言的な予感でした。なぜなら、ファニーは、当時ほとんど忘れ去られていたヨハン・セバスチャン・バッハの音楽に関する最も偉大な専門家の一人になったからです。

忍耐を要するプロポーズ

画家ヴィルヘルム・ヘンゼルがファニーに求婚した時、ファニーの母は当初懐疑的で、ヴィルヘルムがイタリアに滞在する5年間、二人の文通を禁じました。しかし、ヴィルヘルムは諦めませんでした。彼は言葉のない絵をファニーに送り、ファニーはそれに応えて音楽を送りました。この純粋に芸術的な遠距離恋愛は長続きし、二人は1829年に結婚しました。ヴィルヘルムはファニーの最大の支援者となり、毎朝ピアノの上に白紙の五線紙を置き、彼女がすぐにアイデアを書き留められるようにしました。

「イースター・ソナタ」の謎

150年以上もの間、ピアノソナタの記念碑的作品である「復活祭」は、フェリックス・メンデルスゾーンの作品とされていました。音楽学者たちは、この曲の「男性的な力」を称賛していました。しかし、2010年にファニーの自筆譜が発見され、ようやく彼女の作曲であることが決定的に証明されました。この物語は、彼女の音楽の複雑さが女性には不可能だと考えられていたため、その質の高さがしばしば兄の作品とされてきたことを如実に物語っています。

世界の舞台としての「ガーデンホール」

ベルリンのライプツィガー通り3番地にあったファニーの家には、最大300人の客を収容できる巨大なガーデンホールがありました。そこで、彼女の有名な「日曜コンサート」が開催されました。バッハ、ベートーヴェン、そしてメンデルスゾーン兄弟の近作を最高レベルで演奏できるのは、ベルリンでここだけでした。ベルリンの上流階級の人々にとって、ファニーの家への招待は、公式の宮廷コンサートへの出席よりも重要でした。

ピアノでの運命の日

彼女の人生が音楽的であったように、彼女の死は劇的なものでした。1847年5月14日、ファニーは兄の作品のリハーサルを指揮していました。「ワルプルギスの夜」の演奏の途中で、突然両手が動かなくなってしまいました。彼女は隣の部屋に行き、酢水で両手を冷やしながら、客たちに「素晴らしい音ですね。演奏を続けてください!」と呼びかけました。その後まもなく、彼女は脳卒中を起こし、その晩に亡くなりました。文字通り、耳の中に音楽が残っていたのです。

ご存知ですか?ファニーはイタリア旅行中に、さまざまな色の紙に連作詩「一年」を作曲しました。例えば、 「 3月」は春の空に合う青い紙に書かれました。

(この記事は、Googleの大規模言語モデル(LLM)であるGeminiの協力を得て執筆されました。この記事は、まだ知らない音楽を発見するのに役立つ参考資料として作成されています。この記事の内容は完全に正確であることを保証するものではありません。信頼できる情報源で情報をご確認の上、ご参照ください。)

Best Classical Recordings
on YouTube

Best Classical Recordings
on Spotify