Fanny Mendelssohn Hensel (1805-1847): Mitschriften zu ihrem Leben und Werk

Überblick

Fanny Hensel (geborene Mendelssohn, 1805–1847) war eine herausragende deutsche Komponistin und Pianistin der Romantik. Trotz ihres außergewöhnlichen Talents stand sie lange im Schatten ihres jüngeren Bruders Felix Mendelssohn Bartholdy, da eine berufliche Laufbahn als Musikerin für Frauen in ihrer Zeit gesellschaftlich nicht vorgesehen war.

Hier ist ein Überblick über ihr Leben und Schaffen:

Herkunft und Ausbildung

Musikalische Anfänge: Als älteste Tochter der jüdischen Bankiersfamilie Mendelssohn in Hamburg geboren, wuchs sie in Berlin in einem hochgebildeten Umfeld auf. Schon früh zeigte sie eine geniale Begabung; mit 13 Jahren spielte sie alle 24 Präludien aus Bachs Wohltemperiertem Klavier auswendig.

Gemeinsamer Weg: Sie erhielt die gleiche erstklassige musikalische Ausbildung wie ihr Bruder Felix, unter anderem bei Carl Friedrich Zelter. Die Geschwister verband eine lebenslange, tiefe künstlerische Beziehung, in der sie sich gegenseitig als engste Ratgeber und Kritiker fungierten.

Künstlerisches Wirken

Die Sonntagsmusiken: Da ihr Vater und auch ihr Bruder eine öffentliche Karriere ablehnten, konzentrierte Fanny ihr Wirken auf den privaten Rahmen. Sie leitete in Berlin die berühmten „Sonntagsmusiken“ – eine Konzertreihe im Haus der Familie, die zu einer bedeutenden kulturellen Institution wurde. Dort trat sie als Pianistin und Dirigentin auf und brachte eigene Werke sowie Stücke ihres Bruders zur Aufführung.

Kompositionen: Ihr Gesamtwerk umfasst über 460 Kompositionen. Ein Schwerpunkt lag auf:

Liedern: Über 250 Lieder mit Klavierbegleitung.

Klavierwerken: Darunter der bedeutende Zyklus Das Jahr (12 Charakterstücke).

Kammermusik: Zum Beispiel das Klaviertrio d-Moll op. 11.

Größere Werke: Sie komponierte auch Chorlieder und das Oratorium nach Bildern der Bibel.

Hindernisse und späte Publikation

Ihr Vater betonte früh, dass Musik für Felix ein Beruf, für sie jedoch nur eine Zierde sein könne. Aus diesem Grund veröffentlichte sie einige ihrer frühen Lieder unter dem Namen ihres Bruders. Erst kurz vor ihrem frühen Tod im Jahr 1847 entschloss sie sich – ermutigt durch ihren Ehemann, den Maler Wilhelm Hensel, und gegen den Widerstand ihres Bruders – eigene Werke unter ihrem Namen herauszugeben (op. 1 bis op. 7).

Vermächtnis

Fanny Hensel starb 1847 im Alter von nur 41 Jahren während einer Musikprobe an einem Schlaganfall. Ihr Werk wurde erst ab den 1970er und 80er Jahren im Zuge der musikwissenschaftlichen Frauenforschung wiederentdeckt und gilt heute als eines der bedeutendsten der romantischen Epoche.

Geschichte

Fanny Mendelssohn Hensel wurde 1805 in Hamburg in eine hochgebildete Familie hineingeboren. Schon als Kleinkind attestierte ihr die Mutter „Bach’sche Fugenfinger“, und tatsächlich zeigte sie, ebenso wie ihr jüngerer Bruder Felix, eine außergewöhnliche musikalische Begabung. Mit gerade einmal 13 Jahren spielte sie ihrem Vater alle 24 Präludien aus Bachs Wohltemperiertem Klavier auswendig vor.

Obwohl Fanny die gleiche exzellente musikalische Ausbildung wie Felix erhielt, stieß sie früh an gesellschaftliche Grenzen. Ihr Vater machte ihr unmissverständlich klar, dass die Musik für den Bruder ein Beruf, für sie jedoch nur eine „Zierde“ sein könne. Diese Haltung spiegelte die damaligen Konventionen wider, die Frauen eine öffentliche Karriere untersagten. Fanny arrangierte sich damit, indem sie das Zentrum ihres Wirkens in den privaten Raum verlegte. Sie übernahm die Leitung der „Sonntagsmusiken“ im Berliner Elternhaus, die unter ihr zu einer bedeutenden kulturellen Institution wurden. Dort trat sie als Pianistin und Dirigentin auf und präsentierte ihre eigenen Werke vor einem exklusiven Publikum, zu dem später auch Größen wie Franz Liszt und Clara Schumann gehörten.

Ihre enge Bindung zu Felix war von gegenseitigem künstlerischem Respekt geprägt, aber auch von Spannungen bezüglich ihrer Ambitionen. Lange Zeit veröffentlichte sie ihre Kompositionen gar nicht oder unter dem Namen ihres Bruders. Erst spät im Leben, bestärkt durch ihren Ehemann, den Maler Wilhelm Hensel, und nach einer inspirierenden Italienreise, wagte sie den Schritt in die Öffentlichkeit. 1846 begann sie, ihre Werke unter eigenem Namen drucken zu lassen.

Ihre Geschichte endete jedoch abrupt: Im Mai 1847 erlitt sie während einer Musikprobe einen Schlaganfall und verstarb im Alter von 41 Jahren. Ihr umfangreiches Werk von über 460 Kompositionen geriet danach lange in Vergessenheit und wurde erst ab den 1970er Jahren als bedeutendes Erbe der Romantik wiederentdeckt.

Chronologische Geschichte

Fanny Mendelssohn Hensels Leben verlief in einer ständigen Spannung zwischen ihrem außergewöhnlichen Talent und den restriktiven gesellschaftlichen Erwartungen des 19. Jahrhunderts.

Die Geschichte beginnt im November 1805 in Hamburg, wo sie als ältestes Kind der Bankiersfamilie Mendelssohn geboren wird. Schon früh wird ihre musikalische Genialität erkannt; ihre Mutter Lea beschreibt ihre Finger bereits kurz nach der Geburt als „Bach’sche Fugenfinger“. Im Jahr 1811 flieht die Familie vor der französischen Besatzung nach Berlin, wo Fanny zusammen mit ihrem jüngeren Bruder Felix eine erstklassige Ausbildung erhält. Ein prägender Moment ihrer Jugend ereignet sich 1816, als sie mit ihrem Bruder in Paris Musikunterricht erhält und kurz darauf in Berlin Schülerin des berühmten Carl Friedrich Zelter wird.

Ihre Jugendjahre sind geprägt von einer rasanten künstlerischen Entwicklung: 1819, mit gerade einmal 13 Jahren, beeindruckt sie ihren Vater, indem sie ihm alle 24 Präludien aus Bachs Wohltemperiertem Klavier auswendig vorspielt. Doch bereits in dieser Zeit werden die Weichen für ihre Zukunft gestellt. In einem berühmten Brief von 1820 erinnert ihr Vater sie daran, dass die Musik für Felix zwar ein Beruf, für sie jedoch stets nur eine „Zierde“ bleiben könne. Trotz dieser Einschränkung beginnt sie in den folgenden Jahren intensiv zu komponieren; 1822 lernt sie zudem ihren späteren Ehemann, den Maler Wilhelm Hensel, kennen.

Die 1820er und 1830er Jahre sind eine Zeit des „privaten“ Schaffens. Ab 1822 etabliert ihre Mutter die „Sonntagsmusiken“, deren Leitung Fanny später übernimmt und die sie zu einer der wichtigsten kulturellen Adressen Berlins macht. Da sie selbst nicht öffentlich publizieren darf, erscheinen im Jahr 1827 und 1830 einige ihrer Lieder anonym unter dem Namen ihres Bruders Felix in dessen Sammlungen. Nachdem Wilhelm Hensel 1828 von einer langen Italienreise zurückkehrt, heiratet das Paar im Oktober 1829. Ein Jahr später, im Juni 1830, wird ihr Sohn Sebastian geboren.

In den 1830er Jahren entstehen bedeutende Werke wie das Oratorium nach Bildern der Bibel (1831) und ihr Streichquartett (1834). Einen entscheidenden Wendepunkt markiert die Italienreise der Familie in den Jahren 1839 bis 1840. Die dort erfahrene künstlerische Anerkennung, unter anderem durch den Komponisten Charles Gounod, beflügelt sie nachhaltig. Nach ihrer Rückkehr komponiert sie 1841 ihren berühmten Klavierzyklus Das Jahr.

Erst im Jahr 1846, bestärkt durch ihren Mann und gegen den anfänglichen Widerstand ihres Bruders, entschließt sie sich zur offiziellen Publikation ihrer Werke unter eigenem Namen. Ihre Opus-Zahlen 1 bis 7 erscheinen in rascher Folge. Doch dieser späte Triumph währt nur kurz: Am 14. Mai 1847 erleidet Fanny Hensel während der Probe zu einer Aufführung von Felix’ Erster Walpurgisnacht einen Schlaganfall und stirbt noch am selben Tag in Berlin. Ihr Bruder überlebt sie nur um wenige Monate.

Stil(en), Strömung(en) und Epoche(n) der Musik

Fanny Mendelssohn Hensel war eine der zentralen, wenn auch lange verkannten Gestalten der Romantik. Ihr Stil ist untrennbar mit der ästhetischen Strömung der deutschen Hochromantik verbunden, die das Gefühl, die Naturverbundenheit und die individuelle Seele in das Zentrum der Kunst rückte.

Die Epoche und die Strömung

Ihre Musik lässt sich eindeutig der Romantik zuordnen, wobei sie speziell in der Tradition der „Leipziger Schule“ stand. Im Gegensatz zum Barock (der durch strenge Polyphonie geprägt war) oder dem Klassizismus (der auf Symmetrie und klare Form setzte), strebte Fanny nach einem subjektiven Ausdruck. Dennoch war ihre Erziehung tief im Klassizismus verwurzelt. Durch ihre Lehrer lernte sie die Musik von Johann Sebastian Bach und Wolfgang Amadeus Mozart so intensiv kennen, dass ihr Stil oft als eine Brücke beschrieben wird: Sie nutzte die soliden, fast architektonischen Strukturen des Barock und der Klassik, um darin die hochemotionalen und oft melancholischen Inhalte der Romantik zu entfalten.

Neu oder alt? Traditionell oder innovativ?

Die Frage, ob ihre Musik „neu“ oder „alt“ war, lässt sich nicht mit einem Wort beantworten, da Fanny eine meisterhafte Balance zwischen Tradition und Innovation hielt.

Auf den ersten Blick wirkt ihre Musik traditionell, da sie sich klassischer Gattungen wie dem Lied, dem Klavierstück und der Sonate bediente. Sie war keine „Radikale“ im Sinne späterer Komponisten wie Richard Wagner oder Franz Liszt, die die alten Formen sprengen wollten. Stattdessen arbeitete sie innerhalb der bestehenden Strukturen, füllte diese aber mit einem sehr persönlichen Geist.

Ihre Innovation lag im Detail, insbesondere in ihrer Harmonik und der Entwicklung der „Lieder ohne Worte“. Sie experimentierte mit kühnen Modulationen und chromatischen Wendungen, die für ihre Zeit durchaus fortschrittlich waren. Besonders ihr Klavierzyklus Das Jahr gilt heute als visionär. Es handelt sich um ein frühes Beispiel für Programmmusik – ein Werk, das nicht nur abstrakte Töne spielt, sondern den Verlauf der zwölf Monate musikalisch nachzeichnet. In solchen Werken zeigte sie sich als eine Komponistin, die die Grenzen der häuslichen Musik weit überschritt.

Moderat oder radikal?

Ihr Stil war insgesamt eher moderat. Sie suchte nicht den radikalen Bruch mit der Vergangenheit, sondern die Perfektionierung der Ausdruckskraft. Während die Musikgeschichte oft die „Rebellen“ feiert, lag Fannys Stärke in der lyrischen Dichte und der kompositorischen Tiefe. Ihre Musik ist hochkomplex und intellektuell anspruchsvoll, bleibt aber immer der Sanglichkeit und einer gewissen klanglichen Schönheit verpflichtet.

Zusammenfassend lässt sich sagen: Fanny Mendelssohn Hensel war eine Romantikerin mit klassischem Fundament. Ihre Musik war für die damalige Zeit modern in ihrer Emotionalität, aber tief respektvoll gegenüber der Tradition – eine feinsinnige Weiterentwicklung dessen, was Musik sein konnte, ohne dabei die klangliche Harmonie aufzugeben.

Musikgenres

Das Werk von Fanny Mendelssohn Hensel umfasst über 460 Kompositionen und konzentriert sich primär auf die „kleinen Formen“, die in der Romantik besonders geschätzt wurden. Ihr Schaffen lässt sich in folgende zentrale Genres unterteilen:

Vokalmusik (Lieder und Gesänge)

Das Lied bildet das Herzstück ihres Schaffens. Sie komponierte etwa 250 Lieder für Singstimme und Klavier.

Solo-Lieder: Diese zeichnen sich durch eine enge Verbindung von Text und Musik aus, wobei sie oft Gedichte von Zeitgenossen wie Goethe oder Heine vertonte.

Chormusik: Ein besonderes Genre sind ihre Gartenlieder (op. 3) – Gesänge für Sopran, Alt, Tenor und Bass, die oft im Freien oder im Rahmen ihrer Sonntagsmusiken a cappella aufgeführt wurden.

Klaviermusik (Charakterstücke und Sonaten)

Da Fanny selbst eine exzellente Pianistin war, ist ihr Oeuvre für Klavier besonders umfangreich.

Lieder ohne Worte: Sie prägte dieses Genre (das oft fälschlicherweise allein ihrem Bruder zugeschrieben wird) entscheidend mit. Es handelt sich um lyrische Klavierstücke, die eine gesangliche Melodie auf das Instrument übertragen.

Charakterstücke: Ihr bedeutendstes Werk in diesem Bereich ist der Zyklus Das Jahr (1841), der aus 12 Stücken besteht, die jeweils einen Monat beschreiben.

Sonaten: Sie schrieb mehrere Klaviersonaten (z. B. in c-Moll und g-Moll), die formal komplexer und technisch anspruchsvoller sind.

Kammermusik

In der Kammermusik bewies Fanny, dass sie auch größere Besetzungen meisterhaft beherrschte.

Klaviertrio: Ihr Klaviertrio d-Moll op. 11 gilt als eines ihrer reifsten Instrumentalwerke.

Streichquartett: Sie komponierte ein bemerkenswertes Streichquartett in Es-Dur (1834), was für Komponistinnen ihrer Zeit ungewöhnlich war, da dieses Genre als „Königsdisziplin“ galt.

Weitere Besetzungen: Zudem hinterließ sie ein Klavierquartett (As-Dur) sowie Stücke für Violoncello und Klavier (wie die Fantasia oder das Capriccio).

Größere Besetzungen und geistliche Werke

Obwohl sie seltener für großes Orchester schrieb, gibt es Ausnahmen, die ihre Vielseitigkeit unterstreichen:

Oratorien und Kantaten: Dazu gehören das Oratorium nach Bildern der Bibel, die Hiob-Kantate und die Cholera-Kantate.

Orchesterwerke: Ihre Ouvertüre in C-Dur ist eines ihrer wenigen reinen Orchesterwerke.

Zusammenfassend lässt sich sagen, dass Fanny Mendelssohn Hensel vor allem das Lied und das lyrische Klavierstück perfektionierte, aber auch in der Kammermusik und Geistlichen Musik bedeutende Akzente setzte.

Merkmale der Musik

Die Musik von Fanny Mendelssohn Hensel zeichnet sich durch eine faszinierende Mischung aus intellektueller Strenge und hochemotionaler Ausdruckskraft aus. Ihr Stil ist geprägt von einer tiefen Kenntnis der Musikgeschichte, die sie mit dem subjektiven Empfinden der Romantik verband.

Hier sind die zentralen Merkmale ihres kompositorischen Schaffens:

Lyrik und Melodik

Das wohl markanteste Merkmal ihrer Musik ist die Kantabilität (Sanglichkeit). Da sie eine der bedeutendsten Liedkomponistinnen ihrer Zeit war, übertrug sie das lyrische Element des Gesangs auf das Klavier. Ihre Melodien sind oft weit gespannt, sehnsuchtsvoll und von einer natürlichen Eleganz. Selbst in technisch anspruchsvollen Passagen bleibt die melodische Linie das tragende Element, was besonders in ihren „Liedern ohne Worte“ deutlich wird.

Harmonische Kühnheit

Während ihr Bruder Felix oft für seine klassische Klarheit bekannt ist, zeigt Fanny in ihren Werken eine überraschende Experimentierfreude in der Harmonik. Sie nutzt häufig:

Chromatik: Das Einbauen von Halbtönen, um Spannungen und Schattierungen zu erzeugen.

Modulationen: Sie wechselt oft in entlegene Tonarten, was ihrer Musik eine rastlose, beinahe moderne Tiefe verleiht.

Dissonanzen: Diese setzt sie gezielt ein, um seelische Zustände oder Schmerz auszudrücken, was ihren Werken eine sehr persönliche Note gibt.

Polyphonie und Bach-Bezug

Fannys Musik ist handwerklich auf höchstem Niveau konstruiert. Durch ihre frühe Ausbildung bei Zelter war sie eine Expertin für den Kontrapunkt. Sie verwebte oft mehrere eigenständige Melodien miteinander, was ihrer Musik eine dichte, fast architektonische Textur verleiht. Diese Vorliebe für die Polyphonie zeigt ihren tiefen Respekt vor Johann Sebastian Bach, dessen Einfluss in fast all ihren Werken spürbar ist.

Rhythmik und Dynamik
In ihren Klavierwerken findet man oft eine energetische, drängende Rhythmik. Sie liebt fließende Sechzehntel-Bewegungen und komplexe Begleitfiguren, die dem Klavier einen orchestralen Klang verleihen. Ihre Dynamik ist selten statisch; sie arbeitet viel mit Crescendo und Decrescendo, um dramatische Steigerungen und plötzliche Rückzüge ins Private zu inszenieren.

Virtuosität ohne Selbstdarstellung

Als herausragende Pianistin schrieb sie Stücke, die technisch höchst anspruchsvoll sind. Doch im Gegensatz zu vielen Zeitgenossen diente die Virtuosität bei ihr nie dem reinen Selbstzweck oder der Show. Die technischen Schwierigkeiten sind stets in den Dienst der musikalischen Aussage gestellt. Ihre Musik fordert den Interpreten geistig wie technisch, bleibt dabei aber immer substanziell.

Das „Weibliche“ und das „Private“

Lange wurde ihr Stil als „weiblich-sanft“ missverstanden. Die moderne Forschung zeigt jedoch, dass ihre Musik oft eine enorme Kraft, Wildheit und Entschlossenheit besitzt (etwa im Klaviertrio d-Moll). Ihr Stil reflektiert die Atmosphäre der Berliner Salons: Er ist hochgebildet, intim, gesprächig und doch von einer emotionalen Wucht, die weit über den privaten Rahmen hinausreicht.

Auswirkungen und Einflüsse

Fanny Mendelssohn Hensels Einfluss ist eine Geschichte, die zwei Phasen hat: die unmittelbare Wirkung auf ihr Berliner Umfeld im 19. Jahrhundert und die tiefgreifende Bedeutung für die Musikgeschichtsschreibung und Frauenbewegung seit dem späten 20. Jahrhundert.

Hier sind die zentralen Bereiche, in denen sie Auswirkungen und Spuren hinterlassen hat:

1. Zentrum der Berliner Kultur (Die Sonntagsmusiken)

Fanny war die treibende Kraft hinter einer der bedeutendsten kulturellen Institutionen Berlins. In ihrem Haus führte sie die Tradition der Sonntagsmusiken fort.

Plattform für Innovation: Sie schuf einen Raum, in dem neue Kompositionen (ihre eigenen und die ihres Bruders) vor einem hochkarätigen Publikum aus Diplomaten, Wissenschaftlern und Künstlern wie Alexander von Humboldt oder Franz Liszt getestet wurden.

Wiederbelebung alter Meister: Durch ihre Programme trug sie maßgeblich dazu bei, dass das Werk von J.S. Bach und Händel im 19. Jahrhundert wiederentdeckt und geschätzt wurde.

2. Einfluss auf Felix Mendelssohn Bartholdy

Die Beziehung zwischen Fanny und Felix war eine künstlerische Symbiose.

Die „andere Hälfte“ des Talents: Felix nannte sie seine „Minerva“ und schickte ihr fast jede seiner Partituren zur Korrektur, bevor er sie veröffentlichte. Ihr Urteil war für ihn maßgeblich.

Genre-Schöpfung: Die Erfindung der „Lieder ohne Worte“ war ein gemeinschaftlicher Prozess. Fannys Beiträge zu diesem Genre beeinflussten Felix’ eigenen Klavierstil massiv.

Anonyme Veröffentlichungen: Da einige ihrer Lieder unter seinem Namen erschienen, prägte sie das Bild des „Mendelssohn-Stils“ mit, ohne dass die Welt damals wusste, wie viel davon tatsächlich von ihr stammte (wie etwa das berühmte Lied Italien).

3. Wegbereiterin für Komponistinnen

Obwohl Fanny zu Lebzeiten kaum öffentlich publizierte, ist ihre heutige Wirkung auf die Rolle der Frau in der Musik monumental.

Durchbrechen von Barrieren: Ihre Entscheidung, 1846 (kurz vor ihrem Tod) ihre Werke gegen den Willen des Bruders offiziell drucken zu lassen, war ein Akt der Emanzipation. Sie bewies, dass eine Frau komplexe Formen wie Streichquartette oder Oratorien auf professionellem Niveau beherrschen konnte.

Symbolfigur der Musikwissenschaft: In den 1970er Jahren wurde sie zur zentralen Figur der feministischen Musikforschung. Ihr Schicksal und ihre Qualität führten dazu, dass die Musikgeschichte umgeschrieben werden musste, um die Leistungen von Frauen anzuerkennen.

4. Innovation in der Programmmusik

Mit ihrem Klavierzyklus Das Jahr (12 Charakterstücke für die Monate) hinterließ sie ein wegweisendes Beispiel für die Programmmusik. Sie verknüpfte Musik mit visuellen Eindrücken (ihre Manuskripte waren von ihrem Mann Wilhelm Hensel illustriert) und persönlichen Reiseerinnerungen. Dieser zyklische Aufbau beeinflusste spätere Komponisten, die Musik als erzählendes Medium verstanden.

Zusammenfassend lässt sich sagen: Zu Lebzeiten war Fanny die „graue Eminenz“ hinter dem Erfolg ihres Bruders und eine zentrale Netzwerkerin der Romantik. Heute ist sie ein künstlerisches Vorbild, dessen Wiederentdeckung das Verständnis der gesamten Epoche verändert hat.

Musikalische Aktivitäten außer dem Komponieren

Neben ihrer Tätigkeit als Komponistin war Fanny Mendelssohn Hensel eine zentrale Figur des Berliner Musiklebens, die als Interpretin, Organisatorin und künstlerische Mentorin agierte. Ihre Aktivitäten ließen sich kaum vom Komponieren trennen, da sie ihre eigenen Werke oft selbst zur Aufführung brachte.

Die „Sonntagsmusiken“: Organisation und Leitung

Ihre bedeutendste Rolle außerhalb der Komposition war die der Veranstalterin und Leiterin der Sonntagsmusiken. Ab 1831 führte sie diese privaten, aber hochkarätigen Konzerte im Gartensaal des Mendelssohn’schen Hauses in eigener Regie.

Dirigentin: Fanny leitete bei diesen Gelegenheiten einen eigenen Chor und ein Orchester (oft zusammengesetzt aus Profimusikern des Königstädtischen Theaters). Sie galt unter Zeitgenossen als brillante Dirigentin und war eine der ersten Frauen, die öffentlich zum Taktstock griffen.

Programmatische Arbeit: Sie stellte anspruchsvolle Programme zusammen, die weit über den damals üblichen „Salon-Geschmack“ hinausgingen. Sie führte große Werke von Bach, Händel, Mozart und Beethoven auf und trug so maßgeblich zur Berliner Bach-Renaissance bei. Auch Uraufführungen von Werken ihres Bruders Felix (wie das Oratorium Paulus) fanden unter ihrer Leitung statt.

Pianistische Virtuosität

Fanny war eine der herausragenden Pianistinnen ihrer Epoche. Obwohl sie aufgrund gesellschaftlicher Konventionen nur selten in öffentlichen Konzertsälen auftrat, war ihr Spiel in Fachkreisen legendär.

Reputation: Clara Schumann, selbst eine weltberühmte Pianistin, schätzte Fannys Spiel außerordentlich und verglich andere Pianisten später an diesem hohen Maßstab.

Öffentliche Auftritte: Zu ihren seltenen öffentlichen Auftritten gehörte die Aufführung des Klavierkonzerts Nr. 1 g-Moll ihres Bruders im Jahr 1838 im Berliner Schauspielhaus.

Künstlerische Mentorin und Korrespondentin

Fanny fungierte als engste künstlerische Beraterin für ihren Bruder Felix. Diese „Korrespondenz in Tönen“ war eine ihrer intensivsten musikalischen Tätigkeiten:

Kritik und Korrektur: Felix legte ihr fast jede neue Partitur zur Prüfung vor. Ihr Urteil war für ihn so entscheidend, dass er ohne ihre Zustimmung oft keine Änderungen vornahm oder Werke veröffentlichte.

Kulturelle Vermittlung: Während ihrer Italienreise (1839/40) fungierte sie als eine Art musikalische Botschafterin. In Rom machte sie junge Musiker wie Charles Gounod mit der Musik von Bach und Beethoven bekannt und beeinflusste so deren künstlerische Entwicklung.

Pädagogik und Erbe

In ihrem privaten Umfeld war sie auch als Lehrerin tätig und prägte die musikalische Bildung ihres Sohnes Sebastian sowie die Atmosphäre in ihrem Salon, der als „private Universität“ für den Austausch über Musik, Kunst und Philosophie diente.

Zusammenfassend war Fanny Mendelssohn Hensel eine vollständige Musikerin, die das Berliner Kulturleben als Dirigentin, Pianistin und intellektuelle Mentorin ebenso stark prägte wie durch ihre Noten.

Aktivitäten außer Musik

Fanny Mendelssohn Hensel war eine Frau von umfassender Bildung, deren Interessen und Talente weit über die Musik hinausgingen. In der hochgebildeten Atmosphäre des Berliner Bürgertums pflegte sie ein reges intellektuelles und gesellschaftliches Leben.

Hier sind ihre zentralen Aktivitäten abseits der Musik:

Salonnière und Netzwerkerin

Fanny war eine begnadete Gastgeberin. Ihr Salon war nicht nur ein Ort für Musik, sondern ein intellektuelles Zentrum Berlins. Sie brachte Menschen aus den verschiedensten Disziplinen zusammen. Zu ihren Gästen gehörten Naturforscher wie Alexander von Humboldt, Dichter wie Heinrich Heine, Philosophen wie Georg Wilhelm Friedrich Hegel und Bildhauer wie Christian Daniel Rauch. Fanny moderierte diese Zusammenkünfte, führte Korrespondenzen mit den führenden Köpfen ihrer Zeit und beteiligte sich aktiv an den Debatten über Literatur, Politik und Wissenschaft.

Literatur und Sprachen

Fanny verfügte über eine profunde literarische Bildung. Sie las Klassiker wie Goethe und Shakespeare im Original und beherrschte neben Deutsch auch Französisch, Englisch, Italienisch und Latein. Diese Sprachkenntnisse nutzte sie nicht nur für ihre Vertonungen, sondern auch für eine intensive Beschäftigung mit der Weltliteratur. Sie verfasste geistreiche Briefe und Tagebücher, die heute als wichtige Zeitzeugnisse für das Leben im 19. Jahrhundert gelten und ihren scharfen Verstand sowie ihr psychologisches Gespür offenbaren.

Reisen und Bildungsforschung

Ein prägender Teil ihres Lebens waren ausgedehnte Reisen, insbesondere ihre große Italienreise (1839/40). Diese Reise war für sie weit mehr als Urlaub; es war eine Bildungsreise im klassischen Sinne. Sie studierte die Kunstschätze in Venedig, Florenz und Rom, setzte sich mit der Architektur und der Geschichte der Orte auseinander und hielt ihre Eindrücke in detaillierten Tagebüchern fest. Diese Reise bedeutete für sie eine persönliche Emanzipation, da sie dort als eigenständige Intellektuelle wahrgenommen wurde.

Kunst und Skizzieren

Durch ihre Ehe mit dem Hofmaler Wilhelm Hensel war sie eng mit der Welt der bildenden Kunst verbunden. Sie begleitete ihren Mann oft bei seiner Arbeit und entwickelte selbst ein Auge für visuelle Kompositionen. Während sie selbst keine professionelle Malerin war, war sie eine scharfe Beobachterin und arbeitete eng mit Wilhelm zusammen, wenn es darum ging, Musik und Bildende Kunst zu verbinden – etwa bei der Illustration ihrer Notenmanuskripte.

Erziehung und Familienmanagement

Trotz ihrer künstlerischen Ambitionen trug Fanny die Verantwortung für einen großen Haushalt. Sie widmete sich intensiv der Erziehung ihres Sohnes Sebastian, den sie nach ihren Lieblingskomponisten (Johann Sebastian Bach) benannt hatte. Sie überwachte seine Ausbildung und sorgte dafür, dass er in einem Umfeld aufwuchs, das sowohl künstlerisch als auch wissenschaftlich anregend war.

Zusammenfassend lässt sich sagen, dass Fanny Mendelssohn Hensel eine Universalgelehrte im Kleinen war. Ihr Leben war ein ständiger Austausch zwischen den Künsten und den Wissenschaften, was sie zu einer der profiliertesten Frauenfiguren der deutschen Romantik macht.

Als Spielerin

Wenn man Fanny Mendelssohn Hensel als Spielerin – also als ausführende Pianistin – betrachtet, beschreibt man eine Frau, die technisch auf Augenhöhe mit den größten Virtuosen ihrer Zeit stand, ihr Spiel jedoch fast ausschließlich im privaten oder halböffentlichen Raum entfaltete.

Die Virtuosin im Verborgenen

Fanny wurde von denselben Lehrern ausgebildet wie ihr Bruder Felix. Schon früh galt sie als das pianistische Wunderkind der Familie. Ihr Spiel zeichnete sich durch eine phänomenale Technik aus, die sie jedoch nie zur bloßen Schau stellte. Während Zeitgenossen wie Franz Liszt das Klavier oft “bezwangen” und ein Spektakel daraus machten, war Fannys Stil von einer tiefen intellektuellen Durchdringung geprägt. Sie spielte nicht nur Noten; sie legte die Struktur der Musik offen.

Merkmale ihres Klavierspiels

Die Bach-Tradition: Ihr Spiel war tief im Studium von Johann Sebastian Bach verwurzelt. Das verlieh ihrem Anschlag eine Klarheit und Präzision, die selbst in komplexesten polyphonen Passagen (wo mehrere Melodien gleichzeitig laufen) niemals matschig wirkte.

Kraft und Energie: Berichte von Zeitgenossen heben oft hervor, dass Fanny mit einer überraschenden Kraft und Bestimmtheit spielte. Ihr Spiel war keineswegs “lieblich” oder “zart”, wie man es damals von einer Frau erwartete, sondern feurig, energisch und von einem starken rhythmischen Drive geprägt.

Gesanglichkeit (Cantabile): Als Komponistin von Hunderten Liedern wusste sie, wie man das Klavier “singen” lässt. Sie besaß die Fähigkeit, eine Melodie so hervorzuheben, dass sie über der Begleitung schwebte – eine Technik, die sie zur idealen Interpretin ihrer eigenen Lieder ohne Worte machte.

Die “Sonntagsmusiken” als ihre Bühne

Da ihr der Weg auf die großen Konzertbühnen der Welt gesellschaftlich versperrt war, schuf sie sich im Gartensaal ihres Elternhauses ihre eigene Arena. Als Spielerin in diesen Sonntagsmusiken war sie:

Solistin: Sie spielte die schwierigsten Werke von Beethoven und Bach.

Ensemblemusikerin: Sie war das Herzstück jeder Kammermusikbesetzung.

Dirigentin vom Klavier aus: Wie es damals üblich war, leitete sie oft größere Ensembles und Chöre direkt vom Flügel aus, was höchste Konzentration und Übersicht erforderte.

Anerkennung durch Fachkollegen

Die Qualität ihres Spiels lässt sich am besten an der Reaktion ihrer Kollegen ablesen. Clara Schumann, die wohl berühmteste Pianistin des 19. Jahrhunderts, hörte Fanny spielen und war tief beeindruckt. Obwohl Clara als kritisch galt, erkannte sie in Fanny eine ebenbürtige Künstlerin. Auch für Felix war Fanny die wichtigste Instanz: Er vertraute ihrem pianistischen Urteil blind und ließ sich oft von ihrem Spiel inspirieren, wenn er seine eigenen Werke vollendete.

Ein seltener Moment öffentlicher Sichtbarkeit war ihr Auftritt 1838, als sie das 1. Klavierkonzert ihres Bruders für einen wohltätigen Zweck spielte. Die Kritiken waren euphorisch und bewunderten ihre Souveränität und die “männliche” Kraft ihres Vortrags – ein zweifelhaftes Kompliment der Zeit, das jedoch ihre außergewöhnliche Autorität am Instrument unterstrich.

Musikalische Familie

Die Familie Mendelssohn war eine der außergewöhnlichsten Dynastien der deutschen Geistes- und Kulturgeschichte. Musik, Philosophie und Bankwesen verschmolzen hier zu einem Umfeld, das Fanny und ihre Geschwister von Geburt an prägte.

Hier ist ein Überblick über ihre engsten musikalischen Verwandten und Vorfahren:

Der Bruder: Felix Mendelssohn Bartholdy

Die wichtigste musikalische Beziehung in Fannys Leben war die zu ihrem jüngeren Bruder Felix (1809–1847). Die beiden waren als Kinder unzertrennlich und erhielten die exakt gleiche Ausbildung.

Künstlerisches Echo: Sie nannten sich gegenseitig ihre “Minerva” oder “andere Hälfte”. Felix war ein Weltstar der Musikgeschichte, doch er gab offen zu, dass Fannys Urteil für seine Kompositionen entscheidend war.

Die Ambivalenz: Trotz ihrer engen Bindung war es Felix, der sich jahrelang dagegen aussprach, dass Fanny ihre Werke veröffentlichte, da er um ihren Ruf als “anständige” Frau der Gesellschaft fürchtete. Dennoch veröffentlichte er sechs ihrer Lieder unter seinem eigenen Namen, damit sie zumindest gehört werden konnten.

Die Eltern: Abraham und Lea Mendelssohn

Lea Mendelssohn (geb. Salomon): Fannys Mutter war selbst eine hochbegabte Pianistin und Schülerin eines Bach-Schülers (Kirnberger). Sie war es, die das Talent ihrer Kinder entdeckte und förderte. Sie gab Fanny den ersten Klavierunterricht und legte den Grundstein für die Bach-Tradition in der Familie.

Abraham Mendelssohn: Der Bankier und Sohn des Philosophen Moses Mendelssohn unterstützte die Ausbildung seiner Kinder finanziell und ideell, zog aber eine strikte Grenze zwischen dem “Beruf” (für Felix) und der “Zierde” (für Fanny). Er prägte den berühmten Satz, dass Musik für Fanny nur “Begleitung” ihres Lebens sein dürfe.

Die Vorfahren und die Bach-Tradition

Moses Mendelssohn: Fannys Großvater war der berühmte Philosoph der Aufklärung. Er war zwar kein Musiker, aber sein Streben nach Bildung und Emanzipation schuf das geistige Fundament der Familie.

Bella Salomon (Großmutter) und Sara Levy (Großtante): Diese Frauen waren entscheidend für Fannys musikalische DNA. Sara Levy war eine begnadete Cembalistin, die direkt bei den Söhnen von J.S. Bach (Wilhelm Friedemann und Carl Philipp Emanuel) gelernt hatte. Sie sammelte Bach-Manuskripte zu einer Zeit, als Bach fast vergessen war. Ohne diese Frauen hätte es die berühmte Bach-Renaissance der Mendelssohn-Geschwister wohl nie gegeben.

Die Schwester und der Ehemann

Rebecka Mendelssohn: Fannys jüngere Schwester war ebenfalls musikalisch begabt und besaß eine wunderschöne Stimme. Sie sang oft in Fannys Sonntagsmusiken und war ein wichtiger Teil des häuslichen Ensembles.

Wilhelm Hensel: Fannys Ehemann war zwar kein Musiker, sondern Hofmaler, spielte aber eine entscheidende musikalische Rolle als Unterstützer. Im Gegensatz zu ihrem Vater und Bruder drängte er Fanny dazu, ihre Werke zu komponieren und schließlich auch zu veröffentlichen. Er illustrierte ihre Notenblätter (wie beim Zyklus Das Jahr) und schuf so eine Verbindung zwischen Bild und Ton.

Beziehungen zu Komponisten

Fanny Mendelssohn Hensels Leben war zwar räumlich oft auf Berlin beschränkt, doch durch ihren familiären Hintergrund und ihre berühmten „Sonntagsmusiken“ stand sie im Zentrum eines der dichtesten musikalischen Netzwerke des 19. Jahrhunderts. Ihre Beziehungen zu anderen Komponisten reichten von tiefer Bewunderung über kollegiale Freundschaft bis hin zu gegenseitiger Beeinflussung.

Felix Mendelssohn Bartholdy: Die Symbiose

Die engste und komplexeste Beziehung bestand zweifellos zu ihrem Bruder. Sie waren füreinander das erste und wichtigste Publikum. Fanny war oft die Erste, die seine Werke sah, und sie sparte nicht mit Kritik. Umgekehrt beeinflusste sie seinen Stil maßgeblich. Ein berühmtes Beispiel ist das Lied „Italien“, das Fanny komponierte, aber unter Felix’ Namen veröffentlicht wurde. Als Felix in London vor Königin Victoria auftrat und sie das Lied als ihr Lieblingsstück bezeichnete, musste er beschämt gestehen, dass es eigentlich aus der Feder seiner Schwester stammte.

Johann Sebastian Bach: Der geistige Mentor

Obwohl Bach bereits 55 Jahre vor ihrer Geburt gestorben war, war die Beziehung zu seinem Werk fast persönlich. Durch ihren Lehrer Carl Friedrich Zelter und ihre Großtante Sara Levy wurde Fanny zur Expertin für Bachs Musik. Sie „korrespondierte“ mit seinen Werken, indem sie seine polyphonen Techniken in ihre eigene moderne Sprache übersetzte. Ohne Fannys fundiertes Wissen und ihre Vorarbeit bei den Sonntagsmusiken wäre die berühmte Wiederaufführung der Matthäus-Passion durch ihren Bruder Felix im Jahr 1829 kaum denkbar gewesen.

Charles Gounod: Der Verehrer in Rom

Während ihrer Italienreise 1839/40 lernte Fanny in Rom den jungen französischen Komponisten Charles Gounod kennen, der damals den Prix de Rome gewonnen hatte. Gounod war von Fannys Talent und ihrem Wissen vollkommen hingerissen. In seinen Memoiren beschrieb er sie als eine Frau von „seltenen Gaben“ und „überlegenem Geist“. Es war Fanny, die Gounod mit der deutschen Musik von Bach und Beethoven vertraut machte, was seinen eigenen Stil nachhaltig beeinflusste. Für Fanny wiederum war Gounods grenzenlose Bewunderung ein entscheidender Anstoß, ihre eigene Identität als Komponistin ernster zu nehmen.

Clara und Robert Schumann: Respektvolle Distanz

Die Beziehung zu den Schumanns war von gegenseitiger fachlicher Hochachtung geprägt. Clara Schumann, die selbst als Wunderkind und Pianistin Weltruhm erlangte, besuchte Fannys Konzerte in Berlin. Clara notierte in ihrem Tagebuch, wie sehr sie Fannys meisterhaftes Spiel bewunderte. Robert Schumann hingegen hatte ein eher ambivalentes Verhältnis zu komponierenden Frauen, schätzte aber Fannys Lieder und veröffentlichte positive Rezensionen über die wenigen Werke, die zu ihren Lebzeiten im Druck erschienen.

Franz Liszt: Der irritierende Virtuose

Franz Liszt, der Inbegriff des romantischen Virtuosen, war Gast in Fannys Salon. Die Beziehung war respektvoll, aber Fanny stand seinem exzentrischen und oft effekthascherischen Stil eher skeptisch gegenüber. Dennoch schätzte Liszt ihr Können am Klavier sehr. Diese Begegnungen verdeutlichen Fannys Stellung: Sie war keine Randfigur, sondern eine Instanz, deren Anerkennung selbst ein Weltstar wie Liszt suchte.

Ignaz Moscheles: Der Lehrer und Freund

Der berühmte Komponist und Pianist Ignaz Moscheles war ein enger Freund der Familie und gab Fanny und Felix zeitweise Unterricht. Er betrachtete Fanny zeitlebens als eine der begabtesten Musikerinnen seiner Zeit. Ihr Briefwechsel zeugt von einem tiefen fachlichen Austausch über Klaviertechnik und Kompositionslehre.

Fanny Mendelssohn Hensel war somit keineswegs eine isolierte Amateurin. Sie war eine zentrale Ansprechpartnerin der musikalischen Elite. Während Männer wie Gounod oder ihr Bruder Felix die öffentliche Bühne besetzten, war Fanny oft diejenige, die im Hintergrund die intellektuellen und ästhetischen Fäden zog.

Beziehung zu Felix Mendelssohn

Die Beziehung zwischen Fanny und Felix Mendelssohn war eine der intensivsten, produktivsten und zugleich komplexesten Geschwisterbeziehungen der Musikgeschichte. Sie war geprägt von bedingungsloser Liebe, künstlerischer Abhängigkeit und den schmerzhaften Grenzen der damaligen Rollenbilder.

Eine künstlerische Symbiose

Von Kindheit an waren die beiden unzertrennlich. Sie erhielten die exakt gleiche musikalische Ausbildung, was für ein Mädchen zu Beginn des 19. Jahrhunderts höchst ungewöhnlich war. Diese gemeinsame Basis schuf eine Art „musikalische Zwillingsschaft“. Sie entwickelten eine Geheimsprache in Tönen und nannten sich gegenseitig ihre „Minerva“ – nach der römischen Göttin der Weisheit.

Felix gestand zeitlebens, dass Fanny seine wichtigste Kritikerin war. Er schickte ihr fast jede Partitur vor der Veröffentlichung zu und bat um ihr Urteil. Ohne ihr „Imprimatur“ fühlte er sich oft unsicher. Fanny wiederum lebte ihre eigene kompositorische Leidenschaft durch ihren Bruder aus, da ihr der Weg in die Öffentlichkeit versperrt blieb.

Das Dilemma der Veröffentlichung

Hier lag der schmerzhafteste Punkt ihrer Beziehung. Felix war ein Weltstar und stand voll im Licht der Öffentlichkeit. Obwohl er Fannys Talent bewunderte, teilte er die Ansicht seines Vaters: Eine Frau ihres Standes durfte keine professionelle Karriere anstreben. Er befürchtete, dass eine Veröffentlichung ihrer Werke ihre gesellschaftliche Stellung gefährden könnte.

Dennoch gab es einen Kompromiss: Felix veröffentlichte einige von Fannys Liedern (insgesamt sechs) unter seinem eigenen Namen in seinen Sammlungen (op. 8 und op. 9). Dies führte zu der berühmten Anekdote bei Königin Victoria: Als diese ihm ein Kompliment für das Lied Italien machte und es für ihn sang, musste Felix gestehen, dass das Stück eigentlich von seiner Schwester stammte.

Der Weg zur Emanzipation

In den 1840er Jahren begann das Gleichgewicht der Beziehung zu schwanken. Fanny, bestärkt durch ihren Ehemann Wilhelm Hensel, verspürte einen immer stärkeren Drang, ihre Musik unter eigenem Namen herauszugeben. Felix reagierte darauf zunächst mit Schweigen oder höflicher Ablehnung.

Erst 1846 kam es zum entscheidenden Bruch mit dieser Tradition: Fanny informierte Felix, dass sie einen Verleger gefunden hatte. Felix gab schließlich seinen Widerstand auf und schrieb ihr einen formellen, fast unterkühlten Brief, in dem er ihr seinen „beruflichen Segen“ gab. Es war ein später Sieg für Fanny, den sie jedoch nur kurz genießen konnte.

Tod und Nachklang

Das Ende ihrer Beziehung war ebenso dramatisch wie ihre Verbindung tief war. Als Fanny im Mai 1847 völlig unerwartet während einer Musikprobe starb, brach für Felix eine Welt zusammen. Der Verlust seiner „anderen Hälfte“ stürzte ihn in eine tiefe Depression, von der er sich nicht mehr erholte. Er komponierte als Reaktion sein erschütterndes Streichquartett in f-Moll op. 80 – ein Requiem für Fanny. Nur sechs Monate später starb auch Felix, im selben Alter wie sie, ebenfalls an einem Schlaganfall.

Zusammenfassend kann man sagen: Felix war Fannys Brücke zur Welt, aber gleichzeitig auch ihr Käfigwärter. Ohne einander wären beide nicht die Musiker geworden, die sie waren.

Ähnliche Komponisten

Wenn man nach Komponisten sucht, die Fanny Mendelssohn Hensel ähneln, muss man zwei Aspekte berücksichtigen: die musikalische Ästhetik (Stil, Harmonie, Form) und die biografischen Umstände (Frauen in einer männlich dominierten Musikwelt).

Hier sind Komponisten, die ihr in unterschiedlicher Weise nahestehen:

1. Felix Mendelssohn Bartholdy (Die engste stilistische Verwandtschaft)

Kein Komponist ähnelt ihr musikalisch mehr als ihr Bruder Felix. Da sie die gleiche Ausbildung erhielten und ihre Werke gegenseitig korrigierten, teilen sie eine gemeinsame Klangsprache.

Ähnlichkeit: Die Vorliebe für klare, klassische Formen, die mit romantischem Gefühl gefüllt werden, sowie die Meisterschaft in der Polyphonie (Bach-Einfluss).

Unterschied: Fannys Musik gilt oft als harmonisch kühner und experimenteller, während Felix eher zur formalen Perfektion und Eleganz neigte.

2. Clara Schumann (Die zeitgenössische Partnerin im Geiste)

Clara Schumann ist die wohl naheliegendste Parallele, wenn es um die Rolle der Frau in der Romantik geht.

Ähnlichkeit: Beide waren herausragende Pianistinnen, die das Klavier ins Zentrum ihres Schaffens stellten. Wie Fanny komponierte Clara tiefgründige Lieder und anspruchsvolle Kammermusik (z. B. ihr berühmtes Klaviertrio in g-Moll).

Unterschied: Während Clara als reisende Virtuosin im Licht der Öffentlichkeit stand, wirkte Fanny im privaten Salon. Claras Stil ist oft etwas herber und orientiert sich stark an Robert Schumann und Johannes Brahms.

3. Robert Schumann (Die poetische Verbindung)

In der Intensität des Ausdrucks und der Liebe zum „Charakterstück“ für Klavier weisen Fanny und Robert Schumann Gemeinsamkeiten auf.

Ähnlichkeit: Beide waren Meister darin, literarische Stimmungen in Musik zu übersetzen. Fannys Zyklus Das Jahr atmet denselben Geist wie Schumanns Zyklen (Papillons oder Carnaval). Ihre Harmonik ist oft ähnlich rastlos und sehnsuchtsvoll.

4. Johannes Brahms (Der Sinn für Struktur)

Obwohl Brahms einer späteren Generation angehörte, gibt es eine tiefe geistige Verwandtschaft in der Art, wie beide mit der Tradition umgingen.

Ähnlichkeit: Die tiefe Verehrung für J.S. Bach und die barocken Formen. Wie Fanny nutzte Brahms kontrapunktische Techniken nicht als bloße Übung, sondern als Mittel zur emotionalen Verdichtung. Fannys Spätwerk, wie ihr Klaviertrio, nimmt teilweise die dichte Textur und die ernste Grundstimmung vorweg, die man später bei Brahms findet.

5. Louise Farrenc (Die strukturelle Zeitgenossin)

Die Französin Louise Farrenc war eine Zeitgenossin Fannys, die ähnliche Barrieren durchbrach.

Ähnlichkeit: Farrenc komponierte in den „großen“ Gattungen wie Sinfonien und Kammermusik, die Frauen damals eigentlich nicht zugetraut wurden. Ihr Stil ist ebenfalls fest im Wiener Klassizismus verwurzelt, aber romantisch erweitert – ganz ähnlich wie Fannys kompositorischer Ansatz.

6. Gabriel Fauré (Der lyrische Nachfahre)

Obwohl er viel später wirkte, erinnert die harmonische Eleganz und die feine Liedkunst von Fauré an Fannys beste Momente.

Ähnlichkeit: Die fließenden Klavierbegleitungen und die Gabe, eine Melodie fast unendlich scheinen zu lassen, ohne dass sie an Spannung verliert. Fannys „Lieder ohne Worte“ sind geistige Vorfahren von Faurés Barcarolles und Nocturnes.

Zusammenfassend lässt sich sagen: Wenn Sie Fanny Mendelssohn Hensel mögen, werden Sie in der Musik ihres Bruders Felix die größte Vertrautheit finden, in Clara Schumann die emotionale Tiefe und bei Brahms die strukturelle Ernsthaftigkeit.

Beziehungen

Da Fanny Mendelssohn Hensel die öffentliche Konzertbühne kaum betreten durfte, konzentrierten sich ihre direkten beruflichen Kontakte zu Musikern, Solisten und Ensembles auf den Rahmen ihrer Sonntagsmusiken. Hier agierte sie jedoch als hochprofessionelle Leiterin und Partnerin, die mit der Elite der damaligen Zeit zusammenarbeitete.

1. Zusammenarbeit mit Berufsorchestern

Obwohl ihre Konzerte im privaten Gartensaal stattfanden, waren die ausführenden Musiker oft keine Amateure.

Musiker des Königstädtischen Theaters: Für größere Aufführungen, wie etwa die von ihr dirigierte Cholera-Kantate oder Werke ihres Bruders, engagierte Fanny professionelle Instrumentalisten aus den Berliner Orchestern. Sie agierte dabei als Dirigentin, die diese Profis koordinierte und leitete – eine absolute Ausnahmeerscheinung für eine Frau in den 1830er Jahren.

Orchesterdisziplin: Zeitgenossen berichteten, dass sie eine sehr bestimmte und autoritäre Art der Leitung hatte. Sie war keine “Hobbymusikerin”, sondern forderte von den Profimusikern höchste Präzision ein.

2. Beziehungen zu Solisten und Virtuosen

In ihrem Salon empfing und begleitete sie einige der bedeutendsten Interpreten ihrer Epoche:

Joseph Joachim: Der damals noch sehr junge Geigenvirtuose trat in ihrem Salon auf. Die Verbindung zu Joachim war eng, da er später einer der engsten Freunde von Felix wurde. Fanny erkannte früh sein außergewöhnliches Talent.

Therese Behr-Schnabel (und andere Sängerinnen): Fanny arbeitete ständig mit professionellen Sängerinnen zusammen, um ihre über 250 Lieder aufzuführen. Sie fungierte dabei nicht nur als Komponistin, sondern als Korrepetitorin und Klavierbegleiterin, die genaueste Vorstellungen von Phrasierung und Ausdruck hatte.

Violoncellisten: Da sie bedeutende Werke für Cello und Klavier schrieb (z. B. die Fantasia), stand sie im Austausch mit Cellisten der Berliner Hofkapelle, die diese anspruchsvollen Stücke gemeinsam mit ihr erarbeiteten.

3. Leitung von Chören

Eines ihrer wichtigsten Standbeine war die Arbeit mit Vokalensembles.

Der Hauschor: Fanny leitete einen festen Chor aus etwa 20 bis 30 Sängern, der sich regelmäßig bei ihr traf. Sie war hier nicht nur die Dirigentin, sondern auch die Stimmbildnerin und musikalische Leiterin. Für diesen Chor schrieb sie ihre „Gartenlieder“, die sie im Park des Anwesens probte.

Die Sing-Akademie zu Berlin: Über ihren Lehrer Zelter war sie eng mit diesem berühmten Chor verbunden. Obwohl sie dort nicht offiziell angestellt war, nutzte sie die Kontakte zu den dortigen Sängern, um hochkarätige Besetzungen für ihre eigenen Aufführungen zu gewinnen.

4. Pädagogische Kontakte und Schüler

In ihrem Umfeld agierte Fanny auch als Mentorin. Sie unterrichtete zwar nicht öffentlich für Geld, gab aber talentierten Musikern aus ihrem Umkreis entscheidende Impulse. Sie fungierte als Coach für Musiker, die sich auf Aufführungen vorbereiteten, und vermittelte ihnen ihr tiefes Verständnis der Werke von Bach und Beethoven.

5. Begegnungen mit Instrumentenbauern

Als Pianistin auf höchstem Niveau hatte Fanny eine direkte Beziehung zur Entwicklung des Klaviers. Sie stand im Austausch mit Berliner Klavierbauern und achtete penibel auf die Qualität der Flügel in ihrem Haus, da diese den Kern ihrer Sonntagsmusiken bildeten. Ihr Spiel erforderte Instrumente, die sowohl die zarte Lyrik ihrer Lieder als auch die orchestrale Wucht ihrer Sonaten tragen konnten.

Zusammenfassend lässt sich sagen: Fanny war für die Berliner Musikerwelt eine Arbeitgeberin und künstlerische Partnerin. Profimusiker kamen zu ihr, weil das künstlerische Niveau ihrer “privaten” Konzerte oft höher war als das der offiziellen städtischen Programme.

Beziehungen zu Nicht-Musikern

Fanny Mendelssohn Hensels Leben war weit mehr als reine Musik; sie war eine zentrale Figur in der Berliner Hochkultur und pflegte intensive Kontakte zu den führenden Köpfen aus Wissenschaft, Kunst, Philosophie und Politik. In ihrem Salon trafen sich die „Geistesgrößen“ ihrer Zeit, wobei sie nicht nur Gastgeberin, sondern eine geschätzte Gesprächspartnerin war.

Hier sind ihre wichtigsten Beziehungen zu Nicht-Musikern:

Wilhelm Hensel (Ehemann und Maler)

Die wichtigste Beziehung außerhalb der Musik war die zu ihrem Mann, dem Berliner Hofmaler Wilhelm Hensel. Er war ihr wichtigster Förderer und derjenige, der ihr künstlerisches Selbstbewusstsein am stärksten stützte.

Künstlerische Symbiose: Wilhelm erkannte im Gegensatz zu Fannys Vater und Bruder ihr Genie voll an. Er ermutigte sie zum Komponieren und zum Veröffentlichen ihrer Werke.

Zusammenarbeit: Er illustrierte ihre Notenmanuskripte (wie den Zyklus Das Jahr) mit feinen Zeichnungen und Vignetten. Die beiden führten eine Ehe auf Augenhöhe, in der sie sich gegenseitig über ihre Fortschritte in Malerei und Musik austauschten.

Alexander von Humboldt (Naturforscher)

Der berühmte Universalgelehrte war ein regelmäßiger Gast in Fannys Haus und ein enger Freund der Familie.

Intellektueller Austausch: Fanny bewunderte Humboldt zutiefst. Sie war eine der wenigen Personen, die seinen komplexen Vorträgen über die physische Weltbeschreibung (den späteren „Kosmos“-Vorlesungen) mit echtem Verständnis folgte.

Wissenschaftliche Neugier: In ihren Briefen und Tagebüchern zeigt sich, dass Fanny großes Interesse an seinen Entdeckungen hatte. Er wiederum schätzte ihre Intelligenz und die kultivierte Atmosphäre ihres Salons, in dem er oft die neuesten wissenschaftlichen Erkenntnisse diskutierte.

Karl August Varnhagen von Ense und Rahel Varnhagen

Das Ehepaar Varnhagen leitete einen der berühmtesten literarischen Salons Berlins.

Literarische Vernetzung: Fanny stand in engem Kontakt zu Rahel Varnhagen, einer der bedeutendsten jüdischen Intellektuellen der Epoche. Durch sie war Fanny in ein Netzwerk eingebunden, das sich für die Emanzipation und die Aufklärung einsetzte. Nach Rahels Tod blieb Fanny mit Karl August verbunden, der ein wichtiger Chronist der Berliner Gesellschaft war.

Georg Wilhelm Friedrich Hegel (Philosoph)

Der einflussreichste Philosoph seiner Zeit war ebenfalls ein Gast der Mendelssohns.

Philosophische Debatten: Fanny erlebte Hegel bei den Sonntagsmusiken und bei Tischgesprächen. Obwohl sie seine oft komplizierte Ausdrucksweise gelegentlich mit leisem Humor in ihren Briefen kommentierte, prägte der hegelianische Geist des kritischen Denkens und der Suche nach dem „Absoluten“ die intellektuelle Tiefe ihrer eigenen Weltsicht.

Heinrich Heine (Dichter)

Der junge Heine war in seiner Berliner Zeit oft bei den Mendelssohns zu Gast.

Vom Gast zum Textlieferanten: Fanny beschrieb Heine als einen scharfzüngigen, aber faszinierenden Charakter. Obwohl sie seine Persönlichkeit manchmal als schwierig empfand, war sie von seiner Lyrik tief beeindruckt. Sie nutzte seine Gedichte als Vorlagen für viele ihrer Lieder und schaffte so eine direkte Verbindung zwischen seiner Poesie und ihrer Musik.

Die Familie (Emanzipation und Bürgertum)

Abraham Mendelssohn (Vater): Ihre Beziehung zu ihm war geprägt von Respekt, aber auch von der schmerzhaften Akzeptanz seiner patriarchalen Grenzen. Er sah sie primär in der Rolle der Hausfrau und Mutter.

Moses Mendelssohn (Großvater): Obwohl er vor ihrer Geburt starb, blieb sein Erbe der Aufklärung und der Toleranz durch seine Schriften in ihrem Leben präsent. Sie sah sich als Erbin seines humanistischen Weltbildes.

Zusammenfassend lässt sich sagen, dass Fanny Mendelssohn Hensel eine Brückenbauerin zwischen den Disziplinen war. Für die Wissenschaftler und Philosophen war sie nicht nur „die Schwester des Musikers“, sondern eine hochgebildete Frau, die die ästhetischen und intellektuellen Strömungen ihrer Zeit präzise analysieren und reflektieren konnte.

Bedeutende Klaviersolowerke

Das Klavier war für Fanny Mendelssohn Hensel das unmittelbarste Ausdrucksmittel. Da sie eine Virtuosin ersten Ranges war, spiegeln ihre Solowerke die gesamte Bandbreite ihres Könnens wider – von intimen lyrischen Momenten bis hin zu technisch höchst anspruchsvollen, fast orchestralen Strukturen.

Hier sind ihre bedeutendsten Klaviersolowerke:

Das Jahr (1841)

Dies ist zweifellos ihr Hauptwerk und ein Meilenstein der romantischen Programmmusik. Der Zyklus besteht aus 12 Charakterstücken, die jeweils einem Monat gewidmet sind, sowie einem abschließenden „Nachspiel“.

Bedeutung: Es ist eine musikalische Chronik ihrer Italienreise. Jedes Stück fängt eine spezifische Stimmung oder ein Ereignis ein (z. B. das Glockengeläut in „März“ oder die Hitze im „Juli“).

Besonderheit: Das Originalmanuskript war auf farbigem Papier geschrieben und mit Illustrationen ihres Mannes Wilhelm Hensel sowie begleitenden Gedichtzeilen versehen. Es ist ein frühes Beispiel für ein multimediales Gesamtkunstwerk.

Lieder ohne Worte

Zusammen mit ihrem Bruder Felix entwickelte Fanny dieses Genre weiter. Es handelt sich um Klavierstücke, die eine gesangliche Melodie über eine oft bewegte Begleitung legen.

Stil: Ihre Lieder ohne Worte (veröffentlicht unter anderem in op. 2, op. 6 und op. 8) sind oft komplexer und harmonisch gewagter als die ihres Bruders. Sie experimentiert hier mit kühnen Modulationen und einer sehr dichten Textur.

Bekannte Beispiele: Das Lied in As-Dur (op. 2, Nr. 1) oder das leidenschaftliche g-Moll-Stück (op. 6, Nr. 2).

Klaviersonaten

Obwohl das Genre der Sonate in der Romantik gegenüber dem Charakterstück etwas in den Hintergrund trat, hinterließ Fanny bedeutende Beiträge, die ihre Beherrschung der großen Form beweisen.

Sonate in g-Moll (1843): Ein Werk von großer dramatischer Wucht, das fast wie eine Sinfonie für das Klavier wirkt. Sie zeigt hier ihre Fähigkeit, Themen über weite Strecken zu entwickeln.

Sonate in c-Moll (1824): Ein frühes Werk, das noch stark unter dem Einfluss von Ludwig van Beethoven steht, aber bereits ihre eigene, leidenschaftliche Tonsprache erkennen lässt.

Ostersonate (1828)

Dieses Werk hat eine besonders spannende Geschichte: Es galt über 150 Jahre lang als verschollen und wurde nach seiner Wiederentdeckung im Jahr 1970 zunächst irrtümlich ihrem Bruder Felix zugeschrieben.

Wiederentdeckung: Erst im Jahr 2010 konnte durch akribische Forschung zweifelsfrei nachgewiesen werden, dass Fanny die Komponistin ist. Es ist ein groß angelegtes, technisch extrem schwieriges Werk, das Fannys geniale Beherrschung der Fuge und des Kontrapunkts zeigt.

Vier Lieder für das Pianoforte (op. 2)

Diese Sammlung war eines der ersten Werke, die Fanny kurz vor ihrem Tod unter ihrem eigenen Namen veröffentlichte.

Charakter: Die Stücke zeigen ihre Reife. Besonders das zweite Stück, oft „Notturno“ genannt, ist ein Beispiel für ihre Fähigkeit, nächtliche, sehnsuchtsvolle Stimmungen ohne Worte perfekt einzufangen.

Zusammenfassend lässt sich sagen, dass Fannys Klavierwerk den Übergang von der klassischen Form (Sonate) zum romantischen Stimmungsbild (Lied ohne Worte, Das Jahr) perfekt verkörpert. Ihre Musik fordert den Spieler nicht nur technisch, sondern verlangt ein tiefes Verständnis für die gesangliche Linienführung.

Bedeutende Kammermusik

In der Kammermusik zeigte Fanny Mendelssohn Hensel ihre ganze kompositorische Souveränität. Während das Lied und das Klavierstück oft als „weibliche“ Genres abgetan wurden, wagte sie sich in der Kammermusik an die anspruchsvollsten Formen der Musikgeschichte, die damals als Domäne der männlichen Komponisten galten.

Hier sind ihre bedeutendsten Kammermusikwerke:

Klaviertrio in d-Moll, op. 11 (1846/47)

Dieses Trio für Klavier, Violine und Violoncello ist zweifellos ihr kammermusikalisches Meisterwerk. Es entstand in ihrem letzten Lebensjahr und wurde erst nach ihrem Tod veröffentlicht.

Charakter: Das Werk ist von einer enormen Leidenschaft und dramatischen Wucht geprägt, die den Vergleich mit den Trios von Felix Mendelssohn oder Robert Schumann nicht scheuen muss. Besonders der erste Satz ist von einer rastlosen Energie durchzogen.

Besonderheit: Der dritte Satz trägt den Titel „Lied“ und erinnert an ihre berühmten Klavierstücke. Hier zeigt sie, wie man ein intimes lyrisches Thema in den Rahmen eines großen Kammermusikwerks integriert. Es gilt heute als eines der wichtigsten Klaviertrios der Romantik.

Streichquartett in Es-Dur (1834)

Dass Fanny ein Streichquartett schrieb, war für die damalige Zeit eine kleine Sensation, da dieses Genre als die „Königsdisziplin“ der Komposition galt und Frauen fast völlig davon ausgeschlossen waren.

Stil: Das Quartett ist formal sehr innovativ. Anstatt der klassischen viersätzigen Struktur beginnt es mit einem sehr freien, fast improvisatorischen ersten Satz.

Bedeutung: Lange Zeit wurde das Werk unterschätzt, doch heute erkennt man darin ihre tiefe Auseinandersetzung mit den späten Streichquartetten Beethovens. Es beweist, dass sie die komplexe Verwebung von vier gleichberechtigten Streichinstrumenten meisterhaft beherrschte.

Klavierquartett in As-Dur (1822)

Dies ist ein beeindruckendes Frühwerk, das sie im Alter von nur 17 Jahren komponierte.

Einfluss: Man hört hier deutlich die Einflüsse ihrer klassischen Ausbildung. Es ist klar strukturiert, elegant und zeigt bereits ihren virtuosen Umgang mit dem Klavierpart, der das Ensemble anführt.

Stellenwert: Es ist ein Zeugnis ihres frühen Genies und zeigt, dass sie bereits als Jugendliche in der Lage war, großformatige Besetzungen sicher zu handhaben.

Adagio für Violine und Klavier (1823)

Dieses Werk ist ein wunderbares Beispiel für ihre lyrische Begabung. Es ist kein technisch überladenes Bravourstück, sondern ein tief empfundenes Zwiegespräch zwischen den beiden Instrumenten. Die Violine übernimmt hier die Rolle der menschlichen Stimme, ganz im Sinne ihrer Lieder.

Werke für Violoncello und Klavier

Fanny hatte eine besondere Vorliebe für den tiefen, melancholischen Klang des Cellos.

Fantasia in g-Moll: Ein einsätziges, freies Werk, das die klanglichen Möglichkeiten des Cellos voll ausschöpft.

Capriccio in As-Dur: Ein lebhaftes, technisch anspruchsvolles Stück, das den dialogischen Charakter zwischen Klavier und Cello betont.

Zusammenfassend lässt sich sagen, dass Fanny Mendelssohn Hensel in der Kammermusik ihre intellektuelle Stärke bewies. Ihre Werke sind keine gefällige Salonmusik, sondern komplexe, ernsthafte Kompositionen, die eine enorme formale Sicherheit und emotionale Tiefe besitzen. Besonders das Klaviertrio in d-Moll ist heute fester Bestandteil des Konzertrepertoires namhafter Ensembles.

Bedeutende Orchesterwerke

Da Fanny Mendelssohn Hensel gesellschaftlich bedingt primär für den privaten Rahmen des Salons und der „Sonntagsmusiken“ komponierte, ist ihr Katalog an reinen Orchesterwerken im Vergleich zu ihrem Lied- und Klavierschaffen schmal. Dennoch beweisen die wenigen erhaltenen Stücke, dass sie die Instrumentation und die großen Formen des Orchesters absolut souverän beherrschte.

Hier sind ihre bedeutendsten Orchesterwerke:

1. Ouvertüre in C-Dur (ca. 1832)

Dies ist Fannys einziges rein instrumentales Werk für ein volles Orchester.

Charakter: Die Ouvertüre ist im klassischen Stil gehalten, erinnert in ihrer Frische und Eleganz an Mozart oder den frühen Beethoven, weist aber bereits die romantische Farbigkeit auf, die auch für ihren Bruder Felix typisch war.

Struktur: Sie beginnt mit einer langsamen, feierlichen Einleitung, gefolgt von einem lebhaften, energetischen Hauptteil (Allegro). Das Werk zeigt, dass Fanny fähig war, über die kleinteiligen Strukturen des Liedes hinaus in großen, orchestralen Spannungsbögen zu denken.

2. Oratorium nach Bildern der Bibel (1831)

Dieses Werk, oft auch einfach als „Musik für die Toten der Cholera-Epidemie“ oder „Cholera-Kantate“ bezeichnet, ist ihre umfangreichste Komposition für Soli, Chor und Orchester.

Anlass: Es entstand unter dem Eindruck der großen Cholera-Epidemie in Berlin.

Bedeutung: Das Oratorium ist ein monumentales Zeugnis ihrer kompositorischen Reife. Fanny verbindet hier ihre Liebe zur barocken Polyphonie (Bachs Einfluss) mit der dramatischen Wucht der Romantik. Besonders die Chorpassagen und die orchestrale Begleitung sind von einer Ernsthaftigkeit und Tiefe, die weit über das hinausgingen, was man Frauen in der Musik damals zutraute.

3. „Hiob“ (Kantate) (1831)

Ein weiteres bedeutendes Werk für Soli, Chor und Orchester.

Stil: In dieser Kantate verarbeitet Fanny biblische Texte. Die orchestrale Besetzung dient hier dazu, die emotionalen Zustände der biblischen Figur Hiob – von tiefer Verzweiflung bis hin zu gläubigem Vertrauen – klanglich zu verstärken.

4. „Lobgesang“ (Kantate) (1831)

Nicht zu verwechseln mit der gleichnamigen Sinfoniekantate ihres Bruders Felix.

Inhalt: Geschrieben anlässlich des ersten Geburtstags ihres Sohnes Sebastian. Es ist ein festliches Werk für Solostimmen, Chor und Orchester. Hier zeigt sich ihre Fähigkeit, Orchestrierung für freudige, lichtvolle Anlässe einzusetzen, wobei sie das Orchester oft als farbenprächtige Stütze für den Gesang nutzt.

5. Hero und Leander (1832)

Hierbei handelt es sich um eine dramatische Szene für Sopran und Orchester nach einem Text von Schiller.

Besonderheit: Obwohl es formal eine Kantate für eine Solostimme ist, wird das Orchester hier fast wie in einer Opernszene eingesetzt. Die Instrumentierung malt das tosende Meer und die Tragik der Geschichte plastisch nach. Es ist eines der Werke, in denen Fanny der Gattung der Oper am nächsten kam.

Zusammenfassung der orchestralen Arbeit

Fannys Orchesterwerke entstanden fast alle in einer kurzen, hochproduktiven Phase um das Jahr 1831/32. Da sie keine Möglichkeit hatte, diese Werke in öffentlichen Sinfoniekonzerten aufzuführen, blieben sie meist auf die Aufführungen in ihrem eigenen „Gartensaal“ beschränkt. Dennoch belegen sie, dass ihre musikalische Vision nicht am Klavier endete, sondern den vollen Klangapparat eines Orchesters umfasste.

Weitere Bedeutende Werke

Abgesehen von ihren Instrumentalwerken liegt der größte Schatz von Fanny Mendelssohn Hensels Schaffen in der Vokalmusik. Hier zeigt sich ihre besondere Gabe, Lyrik in Klang zu verwandeln, wobei sie ein Spektrum von intimen Sololiedern bis hin zu monumentalen Chorwerken abdeckte.

Das Liedschaffen für Singstimme und Klavier

Mit über 250 Liedern ist dies ihr umfangreichster Werkkomplex. Fanny gilt heute als eine der bedeutendsten Liedkomponistinnen der Romantik. Ihre Lieder zeichnen sich durch eine perfekte Balance zwischen der Singstimme und einem oft sehr anspruchsvollen, erzählenden Klavierpart aus. Besonders hervorzuheben sind ihre Vertonungen von Texten von Johann Wolfgang von Goethe, Heinrich Heine und Joseph von Eichendorff. Ein bekanntes Beispiel ist das Lied “Italien” (nach einem Text von Grillparzer), das so authentisch den „Mendelssohn-Stil“ verkörpert, dass sogar Königin Victoria es für ein Werk ihres Bruders Felix hielt. Ein weiteres Juwel ist der Zyklus “Sechs Lieder für eine Stimme mit Begleitung des Pianoforte” (op. 1), das erste Werk, das sie offiziell unter eigenem Namen veröffentlichte.

Die Gartenlieder (op. 3)

Diese Sammlung von sechs Liedern für vierstimmigen gemischten Chor (Sopran, Alt, Tenor, Bass) ist eines ihrer charmantesten Werke. Sie waren ursprünglich für die Aufführung im Freien gedacht – im weitläufigen Park des Mendelssohn’schen Anwesens. Stücke wie “Hörst du den Vogel singen” oder “Im Wald” fangen die Naturstimmung der Romantik perfekt ein. Diese Werke sind ein früher Beleg für die Gattung des weltlichen Chorliedes, das ohne Instrumentalbegleitung (a cappella) auskommt und eine intime, gesellige Atmosphäre schafft.

Geistliche Kantaten und Chorwerke

In ihren geistlichen Werken zeigt Fanny eine beeindruckende kompositorische Strenge und Tiefe, die stark von ihrem Studium der Musik Johann Sebastian Bachs geprägt ist.

Die “Hiob-Kantate” (1831): Geschrieben für Soli, Chor und Orchester (hier primär als Vokalwerk mit Begleitung zu betrachten). Sie verarbeitet darin die dramatische biblische Geschichte des leidenden Hiob.

Die “Cholera-Kantate” (1831): Dieses Werk für Soli und achtstimmigen Chor entstand unter dem Eindruck der Berliner Epidemie. Es ist ein erschütterndes Zeugnis von Klage und Gottvertrauen.

“Lobgesang” (1831): Eine festliche Kantate für Solostimmen und Chor, die sie zur Feier des ersten Geburtstages ihres Sohnes Sebastian komponierte.

Dramatische Szenen

Fanny wagte sich auch an dramatische, fast opernhafte Formen heran. Ein bedeutendes Beispiel ist “Hero und Leander” (1832). Dies ist eine dramatische Szene für eine Solostimme (Sopran) mit Begleitung. Basierend auf dem antiken Mythos und einem Text von Friedrich Schiller, nutzt Fanny die menschliche Stimme hier als Instrument für extreme Emotionen – von sehnsüchtiger Erwartung bis hin zur tragischen Verzweiflung. Es ist eines der Werke, die am deutlichsten zeigen, dass sie das Talent für die große Bühne und das Musiktheater besessen hätte.

Duette und Terzette

Neben Sololiedern komponierte Fanny zahlreiche Werke für zwei oder drei Singstimmen. Diese Stücke waren oft für den privaten Kreis oder die Sonntagsmusiken bestimmt und bestechen durch ihre kunstvolle Stimmführung. Sie zeigen, wie meisterhaft sie die verschiedenen Klangfarben menschlicher Stimmen miteinander verweben konnte, um eine harmonische Einheit zu bilden.

Anekdoten & Wissenswertes

Fanny Mendelssohn Hensels Leben war reich an bemerkenswerten Momenten, die sowohl ihr Genie als auch die absurden Hürden ihrer Zeit illustrieren. Hier sind einige der faszinierendsten Anekdoten und Fakten:

Das „falsche“ Kompliment von Königin Victoria

Dies ist wohl die berühmteste Geschichte: Bei einem Besuch im Buckingham Palace sang Königin Victoria dem jungen Felix Mendelssohn dessen Lied Italien vor, das sie über alles liebte. Felix musste jedoch mit rotem Kopf gestehen: „Das Lied ist eigentlich von meiner Schwester Fanny.“ Die Königin war beeindruckt, doch für Fanny blieb es ein bittersüßer Moment – ihr Werk wurde weltweit gefeiert, aber unter dem Namen ihres Bruders.

Die „Bach-Fugenfinger“

Schon bei ihrer Geburt im Jahr 1805 soll ihre Mutter Lea beim Blick auf die Hände des Säuglings ausgerufen haben: „Das Kind hat Bach’sche Fugenfinger!“ Es war eine fast prophetische Vorahnung, denn Fanny wurde tatsächlich eine der größten Expertinnen für die damals fast vergessene Musik von Johann Sebastian Bach.

Ein Heiratsantrag mit Geduld

Als der Maler Wilhelm Hensel um Fannys Hand anhielt, war ihre Mutter zunächst skeptisch und verbot den beiden fünf Jahre lang jeglichen Briefkontakt, während Wilhelm in Italien lebte. Wilhelm gab jedoch nicht auf. Er schickte ihr Zeichnungen ohne Text, und Fanny antwortete mit Musik. Diese rein künstlerische Fernbeziehung hielt stand – sie heirateten schließlich 1829. Wilhelm wurde Fannys größter Unterstützer und legte ihr jeden Morgen ein leeres Blatt Notenpapier auf den Flügel, damit sie ihre Ideen sofort notierte.

Das Rätsel der „Ostersonate“

Über 150 Jahre lang wurde ein gewaltiges Klavierwerk, die Ostersonate, Felix Mendelssohn zugeschrieben. Musikwissenschaftler bewunderten die „männliche Kraft“ des Stücks. Erst im Jahr 2010 wurde durch die Entdeckung von Fannys Originalmanuskript zweifelsfrei bewiesen, dass sie die Urheberin war. Die Geschichte zeigt eindrucksvoll, wie sehr die Qualität ihrer Musik oft nur deshalb dem Bruder zugeordnet wurde, weil man einer Frau solche Komplexität nicht zutraute.

Der „Gartensaal“ als Weltbühne

Fannys Haus in Berlin, in der Leipziger Straße 3, besaß einen riesigen Gartensaal, der bis zu 300 Gäste fasste. Dort fanden ihre berühmten „Sonntagsmusiken“ statt. Es war der einzige Ort in Berlin, an dem man die Musik von Bach, Beethoven und die neuesten Werke der Geschwister Mendelssohn auf höchstem Niveau hören konnte. Für die Berliner Elite war eine Einladung zu Fanny wichtiger als der Besuch der offiziellen Hofkonzerte.

Der Schicksalstag am Klavier

Ihr Tod war so dramatisch wie ihr Leben musikalisch: Am 14. Mai 1847 leitete Fanny eine Probe für ein Werk ihres Bruders. Mitten im Spiel der Ersten Walpurgisnacht versagten ihr plötzlich die Hände. Sie ging kurz in das Nebenzimmer, um sie in Essigwasser zu kühlen, und rief ihren Gästen zu: „Es klingt wunderschön, spielt nur weiter!“ Kurz darauf erlitt sie einen Schlaganfall und starb noch am selben Abend – buchstäblich mit der Musik in den Ohren.

Wussten Sie schon? Fanny komponierte während ihrer Italienreise den Zyklus Das Jahr auf verschiedenfarbigem Papier: Der „März“ war zum Beispiel auf blauem Papier notiert, passend zum Frühlingshimmel.

(Das Schreiben dieses Artikels wurde von Gemini, einem Google Large Language Model (LLM), unterstützt und durchgeführt. Es handelt sich lediglich um ein Referenzdokument zum Entdecken von Musik, die Sie noch nicht kennen. Es kann nicht garantiert werden, dass der Inhalt dieses Artikels vollständig korrekt ist. Bitte überprüfen Sie die Informationen anhand zuverlässiger Quellen.)

Best Classical Recordings
on YouTube

Best Classical Recordings
on Spotify

Clara Schumann: Notatki o jej życiu i twórczości

Przegląd

Clara Schumann (1819–1896 ) była jedną z najwybitniejszych postaci w historii muzyki XIX wieku. Była nie tylko cenioną pianistką i kompozytorką, ale także wpływową nauczycielką i siłą napędową sukcesu swojego męża, Roberta Schumanna.

Oto przegląd jej wielowymiarowego życia i twórczości:

1. Wczesna kariera: cudowne dziecko

Clara urodziła się jako Clara Wieck w Lipsku. Jej ojciec, Friedrich Wieck, surowy nauczyciel gry na fortepianie , ukształtował ją na wirtuozkę, stosując rygorystyczny plan treningowy.

Debiut : Oficjalny debiut miała w wieku 9 lat w Gewandhaus w Lipsku.

Międzynarodowa gwiazda: W wieku nastoletnim koncertowała po Europie. W wieku 18 lat została mianowana „ Cesarskim i Królewskim Wirtuozem Kameralnym” w Wiedniu – rzadkie wyróżnienie dla obcokrajowca i tak młodej kobiety.

2. Małżeństwo z Robertem Schumannem

Historia miłosna Klary i Roberta Schumanna jest legendarna , ale i tragiczna. Jej ojciec stanowczo sprzeciwiał się temu związkowi, co doprowadziło do wieloletniej batalii prawnej . Ostatecznie pozwolono im na ślub w 1840 roku.

Partnerzy na równych prawach : Para prowadziła wspólny „ dziennik małżeński” i inspirowała się nawzajem muzycznie.

Ciężar codzienności: Clara łączyła karierę światowej gwiazdy z rolą matki ośmiorga dzieci. Często była głównym żywicielem rodziny, ponieważ Robert coraz bardziej cierpiał na problemy ze zdrowiem psychicznym.

Johannes Brahms: Po umieszczeniu Roberta w zakładzie psychiatrycznym (1854) i jego śmierci (1856), młody Johannes Brahms stał się jej najbliższym powiernikiem. Dokładny charakter ich relacji (czy platonicznej, czy romantycznej) do dziś pozostaje przedmiotem spekulacji.

3. Kompozytor

Choć często pozostawała w cieniu męża, a nawet wątpiła we własny talent ( „ Kobieta nie musi chcieć komponować ” ), pozostawiła po sobie znaczący dorobek twórczy.

Ważne prace:

Koncert fortepianowy a-moll, op. 7: Skomponowany w wieku 14–16 lat.

Trio fortepianowe g-moll, op. 17: Uważane za jej arcydzieło muzyki kameralnej.

Piosenki: Opracowała muzykę do wielu wierszy (m.in. do wierszy Rückerta i Heinego), często jako prezent urodzinowy dla Roberta.

Styl: Jej muzykę charakteryzuje harmoniczna śmiałość i głęboko odczuwalny romantyzm.

4. Dziedzictwo i wpływy

Clara Schumann wywarła trwały wpływ na współczesne życie koncertowe:

Gra z pamięci: Była jedną z pierwszych pianistek, które grały koncerty wyłącznie z pamięci, co jest dziś powszechną praktyką.

Repertuar: Była propagatorką dzieł Bacha, Beethovena, Chopina, a oczywiście Roberta Schumanna i Brahmsa, kształtując w ten sposób kanon muzyki klasycznej.

Pedagogika : Jako profesor w konserwatorium Hoch we Frankfurcie, wykształciła całe pokolenie międzynarodowych pianistów.

Historia

Życie Clary Schumann rozpoczęło się w Lipsku jako historia niezwykłego, cudownego dziecka. Pod rygorystycznym i metodycznym okiem ojca, Friedricha Wiecka, rozwijała się tak szybko, że zadebiutowała w słynnym Gewandhausie w wieku dziewięciu lat. Ojciec celowo ukształtował ją na międzynarodową wirtuozerkę, która w okresie dojrzewania odbywała tournée po Europie , a w Wiedniu przyniosła jej nawet tytuł cesarsko-królewskiego wirtuoza kameralnego .

Do tego świata sukcesu wkroczył Robert Schumann, uczeń jej ojca. Uczucie, które narastało między nimi, spotkało się jednak z zaciekłym oporem Friedricha Wiecka. Uważał on, że małżeństwo zagraża karierze córki . Dopiero po latach wyczerpujących batalii prawnych Clara i Robert uzyskali pozwolenie na zawarcie związku małżeńskiego i złożenie przysięgi małżeńskiej w 1840 roku.

Lata ich małżeństwa charakteryzowały się głęboką symbiozą artystyczną , ale także ogromnymi wyzwaniami. Podczas gdy Robert komponował, Clara łączyła karierę międzynarodowej gwiazdy z wychowywaniem ósemki dzieci. Często to ona zapewniała rodzinie utrzymanie poprzez trasy koncertowe. Pomimo talentu, często podporządkowywała własne kompozycje – takie jak ważne Trio fortepianowe g-moll – twórczości męża .

Tragedia w życiu Klary pogłębiła się , gdy Robert Schumann coraz bardziej cierpiał na chorobę psychiczną, co ostatecznie doprowadziło do jego uwięzienia w szpitalu psychiatrycznym i przedwczesnej śmierci w 1856 roku. W wieku zaledwie 36 lat Klara została wdową i sama była odpowiedzialna za siedmioro pozostałych przy życiu dzieci. W tym trudnym czasie znalazła dożywotnie wsparcie w młodym Johannesie Brahmsie. Ich relacja charakteryzowała się głębokim uczuciem i wzajemnym szacunkiem , choć później zniszczyli wiele listów , aby chronić swoją prywatność przed potomnością .

W późniejszych dekadach życia Klara Schumann ugruntowała swoją reputację jako „ Arcykapłanka muzyki ” . Niestrudzenie koncertowała , kształtowała współczesną kulturę koncertową poprzez grę bez nut i jako pierwsza kobieta profesor w Konserwatorium Frankfurckim przekazała swoją wiedzę następnemu pokoleniu . Aż do śmierci w 1896 roku pozostawała jedną z najbardziej wpływowych kobiet swoich czasów, zawsze opisując sztukę jako „ powietrze, którym oddychała ” .

Historia chronologiczna

Wczesne lata i cudowne dziecko (1819–1839 )

Urodziła się jako Clara Wieck 13 września 1819 roku w Lipsku. Po rozstaniu rodziców w 1824 roku, jej ojciec, Friedrich Wieck, przejął wyłączną opiekę nad jej wychowaniem i natychmiast rozpoczął systematyczne, niemal nieustanne lekcje gry na fortepianie. Swój publiczny debiut miała w 1828 roku w lipskim Gewandhausie. W kolejnych latach zyskała międzynarodową sławę; w 1838 roku cesarz mianował ją „ Cesarsko- Królewską Wirtuozerką Kameralną ” w Wiedniu . W tym czasie zaczęła również komponować, między innymi Koncert fortepianowy op. 7, który ukończyła w wieku 16 lat.

Walka o miłość i małżeństwo (1840–1854 )

Po wieloletniej batalii prawnej z ojcem, 12 września 1840 roku wyszła za mąż za Roberta Schumanna. Przez kolejne 14 lat godziła się z ogromnym obciążeniem pracą : w latach 1841–1854 urodziła ośmioro dzieci, jednocześnie kontynuując trasy koncertowe i komponowanie ważnych utworów, takich jak Trio fortepianowe g-moll (1846). Para przeprowadzała się kilkakrotnie, z Lipska do Drezna (1844), a ostatecznie do Düsseldorfu (1850), gdzie Robert objął stanowisko dyrektora muzycznego.

Kryzys i nowy początek (1854–1878 )

Rok 1854 był punktem zwrotnym : po próbie samobójczej Roberta i jego późniejszym umieszczeniu w zakładzie psychiatrycznym, Clara stanęła przed zadaniem samodzielnego utrzymania rodziny . W tym czasie jej przyjaźń z młodym Johannesem Brahmsem pogłębiła się. Po śmierci Roberta w 1856 roku Clara całkowicie zrezygnowała z komponowania i całkowicie skupiła się na karierze pianistycznej i publikacji utworów Roberta. Przeprowadziła się przez Berlin do Baden-Baden (1863), gdzie nabyła niewielki dom, który przez wiele lat stał się miejscem spotkań artystów takich jak Brahms .

Późniejsze lata pracy jako nauczycielka (1878–1896)

W 1878 roku została pierwszą kobietą mianowaną profesorem w konserwatorium dr. Hocha we Frankfurcie nad Menem – stanowisko to piastowała do 1892 roku. W tym czasie obchodziła ważne rocznice ( 50. i 60. rocznicę kariery scenicznej ) i jako nauczycielka wywarła wpływ na pokolenia muzyków. Jej ostatni publiczny występ miał miejsce w 1891 roku. Klara Schumann zmarła 20 maja 1896 roku we Frankfurcie nad Menem i, zgodnie z jej życzeniem, została pochowana obok męża w Bonn.

Styl(e), ruch ( y) i okres(y) muzyczny(e)

Clara Schumann była centralną postacią epoki dojrzałego romantyzmu. Jej twórczości i wpływu nie da się zaszufladkować, gdyż pełniła różnorodne role kompozytorki, artystki i pedagoga .

Epoka i teraźniejszość

Jej muzyka bez wątpienia przynależy do epoki romantyzmu. Żyła i tworzyła w czasach, gdy uczucia , subiektywna ekspresja oraz związek muzyki z literaturą (jak w pieśni artystycznej) były najważniejsze. W tym okresie była ściśle związana z tzw. szkołą lipską – kręgiem skupionym wokół Roberta Schumanna i Felixa Mendelssohna-Bartholdy’ego, który reprezentował poetycki , a zarazem formalnie świadomy romantyzm.

Styl: tradycyjny czy innowacyjny?

Styl Clary Schumann stanowił fascynującą mieszankę klasycznego rygoru i romantycznej swobody:

Tradycyjna w swej istocie: podziwiała dawnych mistrzów, takich jak Jan Sebastian Bach i Ludwig van Beethoven. Świadczy o tym jej zamiłowanie do przejrzystych struktur i technik kontrapunktycznych (np. w preludiach i fugach). W czasach, gdy wielu wirtuozów polegało wyłącznie na popisach, jej muzykę uważano za poważną i ugruntowaną.

Innowacyjność w ekspresji: Szczególnie w swoich wczesnych utworach , takich jak Koncert fortepianowy op. 7, prezentowała radykalizm zadziwiający jak na swój wiek (14-16 lat) . Eksperymentowała z przesunięciami harmonicznymi i śmiałą techniką gry na fortepianie , wykraczającą daleko poza ówczesne standardy. Jej utwory charakteryzują się subtelną psychologiczną eksploracją tekstów, które często podkreślała harmonicznie w nowoczesny i odważny sposób.

Umiarkowany czy radykalny?

W porównaniu z „ radykalnymi” kompozytorami Nowej Niemieckiej sceny muzycznej, skupionymi wokół Franza Liszta czy Richarda Wagnera, którzy dążyli do zerwania z tradycyjnymi formami (takimi jak sonata), Clara Schumann wydawała się raczej umiarkowana. Odrzucała przesadną muzykę programową i czysto zewnętrzny kult wirtuozerii. Niemniej jednak była pionierką nowoczesnego wykonawstwa koncertowego: jej wierne i wyuczone na pamięć interpretacje utworów wielkich kompozytorów stanowiły w jej czasach radykalną innowację, która dała początek koncepcji „ artysty – służącego ” .

Podsumowując , Clara Schumann była konserwatywną innowatorką. Zachowała dziedzictwo epoki klasycyzmu i baroku, ale wypełniła je namiętną, często melancholijną duszą romantyzmu. Jej muzyka była „nowa” w momencie powstania pod względem emocjonalnej głębi, ale pozostała „ tradycyjna” w szacunku do formy muzycznej.

Gatunki muzyczne

1. Muzyka fortepianowa (solo)

To jej najbardziej rozbudowany gatunek. Jej wczesne dzieła często charakteryzowały się wirtuozerią charakterystyczną dla okresu cudownego dziecka , ale szybko rozwinęły się w głębokie, charakterystyczne dzieła .

Formy wirtuozowskie: polonezy, kaprysy i wariacje (np. Wariacje na temat Roberta Schumanna, op. 20).

charakterystyczne : Szczególnie kultywowała gatunek romansu – małe, nastrojowe utwory o charakterze lirycznym (np. Trzy romanse, op. 11).

Formy ścisłe: Później komponowała także preludia i fugi (op. 16), co odzwierciedla jej dogłębne studia nad muzyką barokową.

2. Piosenka artystyczna

Clara Schumann była ważną kompozytorką pieśni. Jej utwory wpisują się w tradycję Schuberta i Roberta Schumanna, ale wyróżniają się bardzo charakterystycznym akompaniamentem fortepianowym , który interpretuje tekst psychologicznie.

Często komponowała muzykę do tekstów Heinricha Heinego i Friedricha Rückerta.

Znanym przykładem jest cykl Liebesfrühling , który wydała wspólnie z Robertem (w jego dorobku znalazły się trzy pieśni, m.in. Liebst du um Schönheit ) .

3. Muzyka kameralna

W tym gatunku stworzyła dzieła, które dziś uważane są za szczytowe osiągnięcie romantycznej muzyki kameralnej.

Trio fortepianowe g-moll, op. 17: Prawdopodobnie jej najważniejsze dzieło. W tym utworze artystka demonstruje swoje mistrzostwo w przeplataniu brzmień fortepianu, skrzypiec i wiolonczeli, a także w operowaniu klasyczną formą sonatową.

Trzy romanse na skrzypce i fortepian, op. 22: Standardowe dzieło dla skrzypków , wyróżniające się lirycznymi melodiami.

4. Utwory orkiestrowe i koncerty

Mimo że komponowała w tej dziedzinie rzadziej, pozostawiła po sobie znaczący, wczesny dorobek :

Koncert fortepianowy a-moll, op. 7: Ukończyła ten utwór w wieku 16 lat. Jest on nowatorski, ponieważ poszczególne części płynnie przechodzą jedna w drugą , i stanowi dowód na chęć zerwania z tradycyjną formą koncertu.

Podsumowując, można powiedzieć, że Clara Schumann doprowadziła do perfekcji przede wszystkim małe, kameralne formy (pieśni i utwory fortepianowe) , ale swoim triem fortepianowym udowodniła, że opanowała również formę dużą i złożoną.

Charakterystyka muzyki

1. Melodia: Cantabile i oddech

Kluczową cechą jej muzyki jest jej liryczność (cantabile ) . Clara Schumann często postrzegała fortepian jako głos ludzki.

Linie melodyczne: Ich melodie rzadko stanowią jedynie ozdobę techniki; są bardzo zróżnicowane i wymagają dobrego wyczucia frazowania i „ oddechu ” .

Wewnętrzność: Zamiast głośnych, triumfalnych tematów, często preferowała intymne, niemal tęskne motywy, które bezpośrednio odwoływały się do emocji .

2. Harmonia: wyrazista i chromatyczna

Clara Schumann często wykazywała się większą śmiałością harmoniczną, niż można by oczekiwać po kompozytorce jej czasów.

Dysonanse i zawieszenia: Wykorzystywała tarcie i nierozwiązane dysonanse , aby wywoływać chwile wewnętrznego zamieszania lub bólu.

Chromatyka: W późniejszych utworach (takich jak Trio fortepianowe g-moll) artystka świadomie stosuje chromatykę (stopnie półtonowe), aby zwiększyć napięcie harmoniczne i uzyskać ciemną , melancholijną kolorystykę .

3. Partia fortepianu: orkiestrowa i wymagająca

Ponieważ sama była jedną z najlepszych pianistek swoich czasów, jej aranżacja fortepianowa jest niezwykle przemyślana:

Polifonia: Pod wpływem intensywnych studiów nad J.S. Bachem, często splata ze sobą kilka niezależnych głosów . Jej muzyka nigdy nie jest „cienka ” ; często dwie ręce brzmią jak cała orkiestra.

Szeroki rejestr: wykorzystuje całą klawiaturę – od głębokich, dudniących basów po mieniące się wysokie tony w tonach wysokich.

Odrzucenie pustej wirtuozerii : W przeciwieństwie do współczesnych „ lwów klawiatury ” , jej technika zawsze służyła ekspresji. Szybkie biegi lub arpeggia zawsze miały dla niej funkcję poetycką.

4. Rytm: Żywotny i złożony

Ich rytmy często wykazują cechy typowe dla epoki Schumanna:

Synkopa i interpunkcja: Dzięki nim postać staje się dynamiczna , momentami wręcz zapierająca dech w piersiach .

Nakładanie się rytmów: Często ręce grają rytmy , które działają w kontrze do siebie (np. triole przeciwko ósemkom), co nadaje muzyce ulotny, niestabilny charakter .

Podsumowanie charakterystyki dźwięku

Słuchając muzyki Clary Schumann , doświadcza się kontrolowanej pasji. To jest:

Strukturalnie klarowne (jak muzyka klasyczna),

Głęboki emocjonalnie ( jak romantyzm),

Technicznie genialny, ale nigdy powierzchowny .

Efekty i wpływy

Clara Schumann była kimś znacznie więcej niż „ tylko” żoną słynnego kompozytora . Była jedną z najbardziej wpływowych postaci w historii muzyki europejskiej , której twórczość w decydujący sposób ukształtowała dzisiejsze życie koncertowe, grę na fortepianie i rozumienie tradycji muzycznej .

Ich skutki można podzielić na cztery główne obszary:

1. Rewolucja systemu koncertowego

Clara Schumann fundamentalnie zmieniła sposób prezentacji muzyki klasycznej . Przed nią recitale fortepianowe często przypominały cyrkowe przedstawienia, gdzie główną rolę odgrywały techniczne popisy i powierzchowne wariacje na temat melodii operowych .

Gra z pamięci: Była jedną z pierwszych, która grała koncerty wyłącznie z pamięci. To, co dziś jest standardem, wówczas uznawano za oznakę najwyższego kunsztu artystycznego .

Wierność dziełu: Zamiast odgrywać rolę teatralną, postrzegała siebie jako „ służącą dziełu ” . Utrwaliła poważny charakter solowego recitalu i uwypukliła intencję kompozytora.

Kształtowanie kanonu: Dzięki jej programowi dzieła J.S. Bacha, Beethovena, Chopina, a oczywiście Roberta Schumanna i Brahmsa zyskały status „ klasyki ” , jaką mają do dziś.

2. Opiekun spuścizny Roberta Schumanna

Gdyby nie Clara Schumann, twórczość jej męża Roberta byłaby prawdopodobnie znacznie mniej znana.

Ambasador: Po jego śmierci w 1856 roku poświęciła prawie cztery dekady swojej kariery na popularyzację jego muzyki. Była czołową interpretatorką jego utworów fortepianowych i dzięki swojej światowej sławie dała mu platformę do działania .

temu wytyczyła standardy naukowego wydawania partytur muzycznych.

3. Wpływ jako pedagog ( szkoła frankfurcka )

Jako profesor w konserwatorium dr. Hocha we Frankfurcie (od 1878 r.) wywarła wpływ na całe pokolenie pianistów z całego świata.

Jej idealny dźwięk: nauczała techniki, która stawiała „ śpiewający ton” i inteligencję muzyczną ponad zwykłą zręczność. Jej uczniowie kontynuowali ten „ styl Schumanna” aż do XX wieku (np. Fanny Davies czy Adelina de Lara).

4. Wzór do naśladowania dla kobiet w muzyce

W czasach, gdy społeczeństwo rzadko brało pod uwagę karierę zawodową kobiet , Clara Schumann była przykładem nowoczesnego, niemal rewolucyjnego modelu :

Działalność zawodowa : Była głównym żywicielem rodziny, organizowała własne wycieczki i stała się niekwestionowanym autorytetem w zdominowanej przez mężczyzn branży .

Kompozytorka: Mimo że często oceniała swoją twórczość skromnie, stworzyła dzieła (takie jak Trio fortepianowe), które do dziś uważane są za kamienie milowe i nadal inspirują współczesne kompozytorki.

Podsumowując: Klara Schumann była „ arcykapłanką muzyki ” , która uosabiała przejście od wirtuozowskiego spektaklu do głębokich , wiernych wykonań koncertowych. Była moralnym i artystycznym sumieniem romantyzmu.

Działalność muzyczna inna niż komponowanie

Clara Schumann była jedną z najbardziej wszechstronnych osobowości muzycznych swoich czasów. Oprócz twórczości kompozytorskiej, ukształtowała świat muzyki przede wszystkim poprzez cztery inne obszary działalności :

1. Wirtuoz fortepianu i kierownik koncertu

Klara Schumann była uważana za najważniejszą pianistkę XIX wieku. Jej kariera koncertowa trwała ponad 60 lat.

Trasy koncertowe po całym świecie: Podróżowała w najtrudniejszych warunkach (dyliżansem, statkiem lub saniami) po Europie, z Rosji do Anglii i z Paryża do Wiednia.

Samodzielność: W czasach bez agencji koncertowych często sama organizowała swoje występy. Zajmowała się wynajmem sal, reklamą, opłatami i planowaniem programu.

Pionierka recitalu: ustanowiła format wieczorów fortepianowych solowych i była jedną z pierwszych osób, które grały z pamięci dzieła wielkich mistrzów, takich jak Beethoven czy Bach.

2. Redaktor i wykonawca testamentu

Po śmierci męża Roberta w 1856 roku poświęciła wiele energii na zachowanie i upowszechnianie jego spuścizny.

Wydanie kompletne: Wraz z Johannesem Brahmsem opublikowała pierwsze krytyczne wydanie kompletne dzieł Roberta Schumanna w wydawnictwie Breitkopf & Härtel ( 1881–1893 ) . Dokonała przy tym korekt rękopisów oraz dodała oznaczenia tempa i palcowania.

Publikacja listów: Opublikowała „ Wczesne listy” Roberta (1885), aby utrwalić dla potomności obraz jego charakteru i rozwoju artystycznego .

3. Wpływowy edukator

Jako profesor ukształtowała całe pokolenie pianistów i przekazała im swoje wysokie standardy artystyczne .

dr. Hocha : W 1878 roku została mianowana pierwszą kobietą na stanowisko w Konserwatorium dr. Hocha we Frankfurcie nad Menem. Uczyła tam do 1892 roku.

„ Szkoła frankfurcka ” : Ich styl nauczania kładł nacisk na „ śpiewający ton ” , doskonałą technikę i przede wszystkim wierność utworowi – absolutną wierność partyturze kompozytora bez zbędnych efekciarskich udziwnień .

Networker i osoba wspierająca

Clara Schumann była centralną postacią życia kulturalnego. Wykorzystywała swoją sławę do promowania młodych talentów i tworzenia nowej muzyki.

Prawykonania światowe : miała okazję po raz pierwszy wykonać liczne utwory Roberta Schumanna i Johannesa Brahmsa (np. Kwintet fortepianowy f-moll ) .

artystyczna : Pozostawała w stałym kontakcie z czołowymi umysłami swoich czasów, m.in. z Felixem Mendelssohnem Bartholdym, Fryderykiem Chopinem i Franciszkiem Lisztem, i była cenionym doradcą w kwestiach interpretacji i kompozycji .

Podsumowując: Clara Schumann była nie tylko artystką, ale także strategicznym graczem w przemyśle muzycznym, która jako edukatorka i redaktorka kształtowała rozumienie muzyki romantycznej aż do XX wieku.

Aktywności poza muzyką

1. Kronikarz i pamiętnikarz

Jednym z jej najaktywniejszych zajęć było prowadzenie pamiętników .

Dokumentacja z całego życia: Jej ojciec zaczął pisać dla niej pamiętnik , gdy miała pięć lat . Później sama go kontynuowała , zapisując nie tylko sukcesy artystyczne , ale także najgłębsze osobiste refleksje .

Dziennik małżeński: Razem z Robertem prowadzili „ dziennik małżeński ” , w którym na zmianę wymieniali się informacjami o swoim życiu codziennym, lekturach i związku. Dla Clary pisanie było formą moralnej samoafirmacji i sposobem na radzenie sobie z pełnym wydarzeń życiem.

2. Zarządzanie rodziną i macierzyństwo

W czasach, gdy nie było nowoczesnych pomocy medycznych, zorganizowanie gospodarstwa domowego z ośmiorgiem dzieci było ogromnym zadaniem logistycznym.

Samotna matka: Po śmierci Roberta w 1856 r. wzięła na siebie wyłączną odpowiedzialność za wychowanie i zabezpieczenie finansowe siedmiorga pozostałych przy życiu dzieci.

Organizacja: Koordynowała pracę personelu (kucharzy , niań ) , dbała o edukację dzieci i dbała o to, by rodzina była spójna, mimo ciągłych podróży .

3. Obszerna korespondencja

Clara Schumann była pełną pasji i dyscypliny autorką listów.

Nawiązywanie kontaktów: Miała kontakt z najważniejszymi osobistościami swoich czasów – od muzyków, takich jak Brahms i Joachim, po pisarzy i aktorów.

Obciążenie pracą: W listach często skarżyła się, że odpowiadanie na korespondencję kosztuje ją „ siłę moralną i fizyczną ” , gdyż zdarzało się, że pisała setki listów rocznie.

4. Przyroda i podróże (poza wycieczką)

Mimo że większość jej podróży miała charakter służbowy, aktywnie szukała relaksu na łonie natury.

Letni wypoczynek w Baden-Baden: Kupiła dom w Lichtental niedaleko Baden-Baden, aby spędzić tam letnie miesiące z dziećmi. Ten czas spędzony na wsi był dla niej najważniejszą ucieczką od zgiełku koncertów.

Spacery : Podobnie jak wielu romantyków, ceniła sobie długie spacery na łonie natury , często w towarzystwie przyjaciół, takich jak Johannes Brahms, którzy pozwalali jej odzyskać siły.

5. Językoznawstwo i edukacja

odnosić sukcesy na międzynarodowych trasach koncertowych , stale poszerzała swoją wiedzę i kształcenie.

Języki obce: Uczęszczała na lekcje języka francuskiego i angielskiego, co było niezbędne podczas jej tras koncertowych w Paryżu i Londynie .

Czytanie : Była kobietą wykształconą, która chętnie zagłębiała się w literaturę swoich czasów, co znalazło odzwierciedlenie także w wyborze tekstów do jej piosenek.

Podsumowując, „ czas wolny” Clary Schumann był zazwyczaj nierozerwalnie związany z jej obowiązkami głowy rodziny i rolą osoby publicznej . Jej dom w Baden-Baden pozostawał rzadkim miejscem, w którym próbowała prowadzić pozory życia prywatnego z dala od blasku fleszy .

Jako pianista

wówczas powierzchownego kultu celebrytów .

Szkolenie i cudowne dziecko

Jej droga pianistki rozpoczęła się pod dyktatorskim panowaniem jej ojca, Friedricha Wiecka. Chciał on udowodnić, że jego metoda pedagogiczna może doprowadzić każdy talent do perfekcji .

Podstawy techniczne: Clara była trenowana do mocnego ataku i absolutnej precyzji . Jej gra od najmłodszych lat charakteryzowała się siłą i wytrzymałością, których w tamtych czasach często nie przypisywano kobietom.

sława : Podczas gdy inne dzieci grały, dawała koncerty Goethemu, Paganiniemu i Lisztowi. Ten ostatni głęboko podziwiał jej technikę, choć jej styl później stał się diametralnie różny od jego.

Styl i estetyka : „Najwyższa Kapłanka ”

Dojrzewając, Clara wypracowała ideał gry, który uważa się za początek współczesnej interpretacji. Nazywano ją „ Arcykapłanką Muzyki ”, ponieważ przeniosła uwagę z siebie na kompozytora.

Wierność partyturze: Podczas gdy inni pianiści dowolnie zmieniali utwory lub „ ulepszali” je ozdobnikami , Clara grała dokładnie to, co było zapisane w partyturze. Uważała się za medium twórcy .

„ Śpiewający ” ton : Jej gra słynęła ze śpiewnego brzmienia . Potrafiła dosłownie sprawić, że fortepian śpiewał , co było szczególnie widoczne w utworach lirycznych Chopina i Roberta Schumanna.

Unikała efektów: zbędnych ruchów ciała czy teatralnych gestów w stronę instrumentu. Jej postawa była spokojna i skupiona, co tylko podkreślało jej ogromną wewnętrzną intensywność.

Rewolucyjne innowacje w sali koncertowej

Clara Schumann zerwała z konwencjami XIX wieku i ukształtowała formaty , których do dziś doświadczamy na koncertach muzyki klasycznej:

Granie z pamięci: Przed Clarą granie bez nut było uważane za niemal aroganckie i niepewne siebie. Clara uznała granie z pamięci za oznakę głębokiego, intelektualnego zrozumienia utworu.

Wymagające programy: Na koncertach odmawiała grania wyłącznie „ przyjemnych ” utworów . Zmuszała publiczność do wykonywania trudnych utworów Bacha, Beethovena i Brahmsa, kształtując w ten sposób nową powagę u słuchaczy .

Kariera trwająca całe życie wbrew wszelkim przeciwnościom.

Jej kariera pianistki była nie tylko powołaniem artystycznym , ale często czystą koniecznością.

Główny żywiciel rodziny: Podczas gdy Robert z powodu choroby i późniejszej śmierci zarabiał bardzo mało , Clara dzięki swoim podróżom finansowała utrzymanie swojej ośmioosobowej rodziny .

fizyczne : Podróżowała po Europie aż do późnej starości (jej ostatni koncert odbył się w 1891 roku, w wieku 71 lat). Pomimo wystąpienia objawów reumatycznych i utraty słuchu , nigdy nie straciła mistrzostwa technicznego.

Clara Schumann pozostawiła po sobie dziedzictwo wykraczające poza jej własne występy. Przekształciła grę na fortepianie w przedsięwzięcie intelektualne i moralne.

Jako nauczyciel muzyki

pedagog muzyczny, co jako pianistka. Jej nauczanie charakteryzowało się bezkompromisowym rygorem artystycznym , głębokim szacunkiem dla partytury i dążeniem do poprowadzenia gry na fortepianie od czystej wirtuozerii do intelektualnej penetracji .

Poniżej znajduje się przegląd jej pracy i trwałego wkładu jako nauczycielki:

1. Nominacja do Frankfurtu

W 1878 roku Klara Schumann objęła stanowisko niezwykłe jak na tamte czasy : została pierwszą kobietą profesorem fortepianu w nowo założonym Konserwatorium Dr. Hocha we Frankfurcie nad Menem.

Prestiżowy projekt: Konserwatorium zapewniło jej obecność gwiazdy światowej klasy. Otrzymała specjalne warunki, pozwolono jej kontynuować trasę koncertową i sama wybrała sobie uczniów .

Międzynarodowa popularność: Dzięki jej nazwisku młode talenty z całej Europy, USA, a nawet Australii przybywały do Frankfurtu, aby się u niej uczyć.

2. „ Szkoła Schumanna ” : metoda i zasady

Clara Schumann reprezentowała bardzo jasną linię pedagogiczną , która znacząco różniła się od techniczno-mechanicznego systemu nauczania innych szkół.

„ Śpiewający ton ” : Ostatecznym celem było uzyskanie wyrafinowanego, lirycznego brzmienia. Wymagała, aby jej uczniowie nigdy nie „ uderzali ” w fortepian , ale zawsze go „ naciskali ” lub „ głaskali” , aby naśladować ludzki głos.

Przenikanie intelektualne: Zanim uczeń nacisnął pierwszy klawisz , musiał teoretycznie zrozumieć utwór. Wymagała, aby uchwycić istotę kompozycji, a nie tylko ćwiczyć palce.

Absolutny szacunek dla partytury: W czasach, gdy wielu pianistów modyfikowało utwory na swój własny , specyficzny sposób , ona była pionierką wierności zapisowi nutowemu. Palcowanie i frazowanie musiały być wykonywane dokładnie tak, jak zamierzył kompozytor (zwłaszcza Robert Schumann) .

3. Dyscyplina i surowość macierzyńska

Jej lekcje często odbywały się w prywatnym pokoju gościnnym, co tworzyło osobistą, a jednocześnie niezwykle skupioną atmosferę .

Dbałość o szczegóły: Studenci zgłaszali, że czasami spędzali godzinę pracując nad pojedynczym taktem lub nad konkretną frazą.

Promocja kobiet: Choć sama krytycznie wypowiadała się o kobietach w zawodzie kompozytora, to w znacznym stopniu promowała pianistki i umożliwiła wielu z nich rozpoczęcie kariery zawodowej.

4. Jej trwały wkład w świat muzyki

Jej pedagogiczne dziedzictwo trwa do dziś, gdyż stanowiła pomost między erą klasyczną a współczesną szkołą gry na fortepianie.

Zachowując tradycję: Przekazywała autentyczną interpretację dzieł Roberta Schumanna i Johannesa Brahmsa bezpośrednio swoim uczniom . Ponieważ często pracowała nad tymi dziełami z samymi kompozytorami, jej nauczanie uważano za „ źródło prawdy ” .

Znani uczniowie : Do jej najważniejszych uczennic należały Fanny Davies, Adelina de Lara i Ilona Eibenschütz . Muzycy ci tworzyli nagrania aż do XX wieku, które są dziś uważane za cenne dokumenty „ stylu Schumanna ”.

Profesjonalizacja: Dzięki swojej pracy we Frankfurcie udowodniła, że kobiety mogą odnosić sukcesy w nauczaniu akademickim na najwyższym poziomie , torując w ten sposób drogę kolejnym pokoleniom kobiet profesorek muzyki.

Podsumowując, można powiedzieć, że Klara Schumann nadała moralny wymiar pedagogice fortepianowej : uczyniła z lekcji gry na fortepianie naukę etyki artystycznej i pokory przed pracą.

Muzyczna rodzina

Rodzice: Fundacja

Jej muzyczne inspiracje zaczęły się od rodziców, których związek jednak nie był szczęśliwy.

Friedrich Wieck (ojciec): Był jednym z najsłynniejszych nauczycieli gry na fortepianie swoich czasów. Był właścicielem fabryki fortepianów i wypożyczalnią płyt . Jego ambicja była siłą napędową kariery Clary; chciał udowodnić za jej pośrednictwem, że jego metoda nauczania jest nieomylna.

Mariane Wieck, z domu Tromlitz (matka): Była utalentowaną śpiewaczką i pianistką , występującą jako solistka na koncertach w lipskim Gewandhausie. Sama pochodziła z rodziny muzyków; jej ojcem był słynny flecista Johann George Tromlitz. Mariane opuściła rodzinę, gdy Clara miała pięć lat, co dodatkowo wzmocniło jej więź z muzyką jako „ językiem zastępczym” .

Rodzeństwo: W cieniu pierworodnego

Clara miała kilku braci i przyrodniego rodzeństwa, którzy również otrzymali wykształcenie muzyczne, ale żadnemu z nich nie udało się zdobyć jej światowej sławy.

Alwin i Gustav Wieck: Ich bracia również pobierali lekcje u ojca, lecz pozostali raczej przeciętnymi muzykami.

Marie Wieck (przyrodnia siostra): Urodzona z drugiego małżeństwa ojca, Marie również kształciła się na pianistkę i śpiewaczkę. Przez całe życie pozostawała w cieniu swojej słynnej przyrodniej siostry , ale mimo to była szanowaną muzyczką i nauczycielką gry na fortepianie.

Małżeństwo z Robertem Schumannem

Jej małżeństwo z Robertem Schumannem w 1840 roku połączyło dwa największe talenty muzyczne epoki romantyzmu. Robert był pierwotnie uczniem jej ojca . W ich małżeństwie życie prywatne i artystyczne przeplatały się: razem studiowali partytury Bacha, wzajemnie inspirowali się kompozycjami i wzajemnie korygowali swoje dzieła.

Dzieci: Muzyka jako ciężar i dziedzictwo

i Robert mieli ośmioro dzieci, których życie często kształtowała muzyka i tragiczne okoliczności rodzinne .

Marie i Eugenie Schumann: Najsilniej poszły w ślady matki. Marie została najbliższą asystentką i prawą ręką Clary w nauczaniu. Eugenie została również pianistką i napisała ważne wspomnienia o matce i Johannesie Brahmsie.

Feliks Schumann: Najmłodsze dziecko było niezwykle uzdolnione muzycznie i literacko. Pisał wiersze, do których muzykę skomponował Johannes Brahms, ale zmarł tragicznie młodo na gruźlicę.

Ferdinand Schumann: Został handlarzem muzyki i dzięki temu pozostał związany ze światem muzyki, przynajmniej komercyjnie .

„ Powinowactwo elektywne ” : Johannes Brahms

Choć nie byli spokrewnieni biologicznie, Johannes Brahms musi być wymieniony jako członek rodziny muzyków. Od 1853 roku stał się najbliższym powiernikiem Schumannów. Po śmierci Roberta stał się dla Klary i jej dzieci swego rodzaju zastępczym ojcem i duchowym partnerem, pozostając ich doradcą artystycznym do końca jej życia .

Relacje z kompozytorami

1. Robert Schumann: Totalna symbioza

Jej najważniejszy związek łączył ją z mężem. Była to więź na równych prawach, wykraczająca daleko poza normalne małżeństwo.

artystyczna : Była jego najważniejszym doradcą i często pierwszą osobą, która widziała lub słyszała jego twórczość . Robert powiedział kiedyś, że żaden muzyk nie rozumiał go tak dobrze jak ona.

Muza: Poświęcił jej wiele dzieł (np. Fantazję C-dur), a ona sama , poprzez swoje trasy koncertowe , zadbała o to, aby jego muzyka stała się znana .

2. Johannes Brahms: Połączenie dusz na całe życie

Relacja z Brahmsem jest jedną z najbardziej zagadkowych i poruszających w historii muzyki. W 1853 roku młody Brahms zamieszkał z Schumannami i natychmiast został uznany za geniusza.

Filar wsparcia w trudnych chwilach: Podczas choroby Roberta i po jego śmierci Brahms był najważniejszym wsparciem dla Clary. Dbał o jej dzieci i finanse.

artystyczna : Wysyłali sobie nawzajem niemal wszystkie swoje nowe kompozycje do korekty. Brahms zabiegał o jej aprobatę przez całe życie; jeśli Clarze nie podobał się jakiś utwór, często wątpił w jego wartość.

3. Felix Mendelssohn Bartholdy: Podziw i przyjaźń

Mendelssohn był jednym z najbliższych przyjaciół i towarzyszy Klary podczas jej pobytu w Lipsku.

Mentor: Dyrygował wieloma jej koncertami w Gewandhaus. Clara podziwiała jego elegancję i formalną perfekcję.

Wspólne wartości: Obaj podzielali niechęć do powierzchownej sensacji i wspólnie opowiadali się za ponownym odkryciem J.S. Bacha. Jego nagła śmierć w 1847 roku głęboko ich poruszyła.

4. Fryderyk Chopin : Dystans pełen szacunku

Klara spotykała się z Chopinem kilkakrotnie, m.in. w Paryżu i Lipsku.

Pianistka: Chopin podziwiał jej grę i zadedykował jej swoje wariacje na temat „ La ci darem la mano ” .

Krytyk: Clara doceniała poezję Chopina, ale sceptycznie podchodziła do niektórych jego „ ekscentrycznych ” zwrotów harmonicznych . Niemniej jednak była jedną z pierwszych osób, które konsekwentnie włączały jego dzieła do swojego niemieckiego repertuaru.

5. Franz Liszt: Od podziwu do wrogości

Związek z Lisztem jest przykładem przełomu estetycznego w XIX wieku.

Wczesne lata: Jako mała dziewczynka Clara była zafascynowana technicznym geniuszem Liszta. Liszt z kolei nazywał ją „ kapłanką sztuki ” .

Przełom: Później Clara radykalnie odrzuciła jego ekstrawagancki styl życia i jego „ muzykę przyszłości” (Nową Szkołę Niemiecką). Uważała jego muzykę za pustą i sensacyjną. Kiedy Liszt zaaranżował utwory Roberta Schumanna w sposób, który jej się nie podobał, powstał trwały rozłam .

6. Józef Joachim: Muzyczny brat

Przez dziesięciolecia jej najbliższym partnerem w muzyce kameralnej był słynny skrzypek Joseph Joachim .

Duet: Razem z nim stworzyła legendarny zespół . Łączyła ich ta sama estetyka wykonania : pokora przed wykonaniem i techniczna perfekcja. Oprócz Brahmsa, był on jej najważniejszym powiernikiem w sprawach muzycznych.

jakość w romantycznym świecie muzycznym . Jej bliscy należeli do wąskiego kręgu muzyki „ poważnej”; tym, których odrzuciła, trudno było zaistnieć w kręgach konserwatywnych.

Związek z Robertem Schumannem

Związek Clary i Roberta Schumannów jest uważany za jeden z najważniejszych i najbardziej tragicznych związków miłosnych i zawodowych w historii kultury. Był to związek, w którym sztuka i życie były ze sobą całkowicie splecione.

Od relacji nauczyciel- uczeń do zakazanej miłości

Historia rozpoczęła się, gdy młody Robert Schumann wprowadził się w 1830 roku do domu ojca Klary, Friedricha Wiecka, aby rozpocząć naukę gry na fortepianie. Klara miała wówczas zaledwie jedenaście lat, ale była już uznaną pianistką. Z biegiem lat ich pierwotna relacja między rodzeństwem przerodziła się w głębokie, romantyczne uczucie.

Gdy Klara miała 16 lat, wymienili pierwsze pocałunki , co doprowadziło do bezprecedensowego konfliktu z jej ojcem . Friedrich Wieck uważał Roberta za przeciętnego kompozytora o wątpliwym stylu życia, który zrujnuje karierę jego najcenniejszego „ produktu ” – jego córki . Rozpoczęła się zacięta, wieloletnia walka, która ostatecznie zakończyła się w sądzie. Dopiero decyzją sądu otrzymali pozwolenie na ślub i pobrali się 12 września 1840 roku, dzień przed 21. urodzinami Klary.

Muzyczna symbioza

W swoim małżeństwie stworzyli unikatową w świecie muzyki jedność artystyczną . Prowadzili wspólny dziennik małżeński, w którym wymieniali się nie tylko codziennymi sprawami , ale przede wszystkim pomysłami muzycznymi .

„ roku pieśni” w 1840 roku Robert skomponował liczne utwory będące wyznaniami miłości do Klary. Ona z kolei była jego najważniejszą doradczynią i często jedyną osobą, która od razu rozumiała jego skomplikowane partytury.

Fortepian jako punkt konfliktu: Pomimo ich miłości, istniały napięcia. Kiedy Robert komponował, potrzebował ciszy, która często uniemożliwiała Clarze ćwiczenia do koncertów . Robert czuł się też czasami przyćmiony, gdy Clara była celebrowana jako prawdziwa gwiazda podczas tras koncertowych, a on postrzegany był jedynie jako „ mąż artystki ” .

Podział ról i obciążeń

Clara pełniła podwójną rolę w małżeństwie, które doprowadziło ją do granic możliwości. Była muzą i interpretatorką jego dzieł, ale także głównym żywicielem rodziny, która liczyła ośmioro dzieci. Robert, którego karierę pianisty przerwał uraz ręki , coraz częściej cierpiał na napady depresji i halucynacje. Clara zajmowała się domem, finansami i podróżami, jednocześnie starając się chronić wrażliwą naturę Roberta przed światem zewnętrznym .

Tragiczny koniec

Związek zakończył się katastrofą, gdy choroba psychiczna Roberta doprowadziła do próby samobójczej w Renie w 1854 roku. Został on umieszczony w zakładzie psychiatrycznym w Endenich. Za radą lekarzy , Klarze nie pozwolono odwiedzać go tam przez prawie dwa i pół roku, aby go nie rozgniewać. Zobaczyła go ponownie zaledwie dwa dni przed jego śmiercią w 1856 roku. Nadal ją rozpoznawał, ale ledwo mógł mówić.

Po jego śmierci Clara poświęciła resztę życia – kolejne 40 lat – niemal wyłącznie rozsławianiu muzyki Roberta w całej Europie . Ubierała się niemal wyłącznie na czarno i stała się „ egzekutorką” jego duszy. Miłość do niego pozostała filarem jej życia, mimo że później pielęgnowała głęboką przyjaźń z Johannesem Brahmsem.

Związek z Johannesem Brahmsem

Relacja między Clarą Schumann a Johannesem Brahmsem to jedna z najgłębszych , najbardziej zagadkowych i poruszających więzi w historii muzyki. Przez ponad 43 lata oscylowała między namiętnym uwielbieniem, więzią rodzinną a bezkompromisową współpracą artystyczną .

Spotkanie w pamiętnym roku (1853)

Historia rozpoczęła się we wrześniu 1853 roku, kiedy zupełnie nieznany wówczas, 20-letni Johannes Brahms stanął w drzwiach domu Schumannów w Düsseldorfie . Robert Schumann był natychmiast zelektryzowany talentem młodego człowieka i w swoim słynnym artykule „Nowe ścieżki ” ogłosił go przyszłym geniuszem . Dla Clary Brahms był początkowo młodym , przystojnym „ prorokiem ” . Jednak gdy Robert został przyjęty do zakładu psychiatrycznego w Endenich zaledwie kilka miesięcy później , w lutym 1854 roku, po próbie samobójczej, ich relacje uległy gwałtownej zmianie.

Wsparcie w katastrofie (1854–1856 )

Podczas dwuipółletniego pobytu Roberta w tej placówce Brahms stał się nieodzowną podporą w życiu Clary.

Pomoc praktyczna: Tymczasowo zamieszkał w domu Schumannów, pomagał w wychowaniu dzieci i uporządkował bibliotekę Roberta.

Bliskość emocjonalna : W tej fazie izolacji i żałoby jej uczucia pogłębiły się . Forma zwrotu w jej listach zmieniła się z formalnego „ Szanowna Pani” na zwyczajne „ Moja ukochana Klaro”, a w końcu na „Ty ” .

W tym czasie Brahms był namiętnie zakochany w kobiecie, która była od niego o 14 lat starsza. To, czy ta miłość kiedykolwiek się spełniła, pozostaje wielką zagadką historii muzyki, ponieważ obaj później, za obopólną zgodą, zniszczyli znaczną część swojej korespondencji.

Moment decyzji (1856)

Po śmierci Roberta w lipcu 1856 roku, Clara i Johannes spędzili razem letnie wakacje w Szwajcarii. Wielu biografów sugeruje, że ich związek wyklarował się w tym czasie . Rezultatem nie było jednak małżeństwo, lecz stopniowe oddalanie się: Brahms odszedł, a oboje wybrali życie w „ wolnym” związku. Clara pozostała „ wieczną wdową” po Robercie, a Brahms do końca życia pozostał kawalerem.

Świadomość artystyczna​

W kolejnych dekadach rozwinęła się bezprecedensowa symbioza zawodowa.

Krytyk: Brahms wysyłał niemal wszystkie swoje nowe dzieła Clarze przed ich opublikowaniem . Jej osąd był dla niego najważniejszym kryterium . Jeśli krytykowała jakiś fragment, często skrupulatnie go poprawiał .

Ambasador: Klara z kolei była najważniejszą interpretatorką jego utworów fortepianowych i wykorzystała swoją sławę , aby rozsławić jego muzykę w całej Europie.

Wiek i pożegnanie

Ich związek trwał aż do jego śmierci. Choć zdarzały się okresy rozłąki i ostre kłótnie (często z powodu niekiedy szorstkiego sposobu bycia Brahmsa), zawsze odnajdywali się na nowo. Brahms opisał Clarę jako „ najpiękniejsze doświadczenie ” swojego życia.

Kiedy Klara umierała w 1896 roku, Brahms zrozpaczony rzucił się jej na szyję, ale z powodu opóźnień pociągów przybył dopiero wkrótce po jej śmierci. Na jej pogrzebie był załamany. Przeżył ją zaledwie jedenaście miesięcy. Jego ostatnie ważne dzieło, Cztery pieśni poważne , jest uważane za jego muzyczne pożegnanie z nią.

Podobni kompozytorzy

1. Robert Schumann (1810 –1856)

Najbardziej oczywiste podobieństwo widać w jej mężu. Ponieważ wzajemnie na siebie wpływali i uczyli się razem, ich język muzyczny często jest ze sobą ściśle powiązany.

Podobieństwo : Oba utwory wykorzystują wysoce poetycką, fragmentaryczną formę fortepianu i gęstą, polifoniczną fakturę. Miłośnicy „ Scen z dzieciństwa” Roberta znajdą bardzo podobny świat emocjonalny w „ Romances ” Clary.

2. Fanny Hensel, z domu Mendelssohn (1805 –1847)

Jest najważniejszą kobiecą odpowiedniczką Klary Schumann w niemieckim romantyzmie.

Podobieństwa : Obie skomponowały wybitne utwory i wyrafinowaną muzykę fortepianową. Jednak podczas gdy Clara była znana jako wędrowna wirtuozka, Fanny tworzyła raczej w kameralnym otoczeniu ( „ niedzielne koncerty ” ). Jej styl, podobnie jak styl jej brata Felixa, jest nieco bardziej klasyczny i elegancki niż Clary, ale cechuje go ta sama romantyczna intymność.

Wskazówka słuchowa : Rok (cykl fortepianowy).

3. Johannes Brahms (1833 –1897)

Brahms był nie tylko jej najbliższym przyjacielem, ale także artystycznym krewnym.

Podobieństwa : Obaj darzyli głębokim szacunkiem Johanna Sebastiana Bacha i dawne formy (fugę, wariacje). Powaga i melancholijny nastrój, obecne w późnych dziełach Clary (np. w Trio fortepianowym), stanowią sedno twórczości Brahmsa .

Wskazówka dotycząca słuchania : Intermezzi na fortepian op. 117.

4. Fré déric Chopin (1810 –1849 )

Mimo że Chopin był z pochodzenia Polakiem, w dziedzinie muzyki fortepianowej można dostrzec liczne podobieństwa.

Podobieństwo : Podobnie jak Chopin, Clara Schumann rozumiała, jak sprawić, by fortepian „śpiewał ”. Jej wczesne polonezy i mazurki są wyraźnie inspirowane stylem Chopina. Obie wykorzystywały fortepian jako medium dla niezwykle delikatnych, pełnych niuansów emocji .

Wskazówka słuchowa : Nokturny.

5. Amy Beach (1867–1944 )

Pokolenie później , w USA, Amy Beach wykazuje podobny rozwój jak Clara.

Podobieństwo : Beach była również cudownym dzieckiem gry na fortepianie i musiała stawić czoła oporowi społecznemu . Jej styl jest późnoromantyczny , często o dużej skali i wykazuje podobne mistrzostwo strukturalne jak trio fortepianowe Clary.

Wskazówka dotycząca słuchania : Gaelic Symphony.

6. Louise Farrenc (1804–1875)

Francuski kompozytor był współczesnym Klary i dzielił z nią wiele wyzwań zawodowych.

Podobieństwo : Podobnie jak Klara, była znakomitą pianistką i pierwszą kobietą profesorem w dużym konserwatorium (Paryż). Muzycznie przypominała Klarę zamiłowaniem do czystych , niemal beethovenowskich struktur w muzyce kameralnej.

Wskazówka słuchowa : Nonet w tonacji Es-dur.

Relacje

1. Bliska współpraca z solistami

Clara Schumann wolała muzyków, którzy podzielali jej filozofię wierności oryginalnemu dziełu.

Joseph Joachim (skrzypek): Był jej najważniejszym partnerem artystycznym przez dekady. Razem stworzyli duet, który wyznaczał standardy muzyki kameralnej w całej Europie . Dali setki koncertów i łączyło ich odrzucenie czystej wirtuozerii. Joachim był dla niej jak bratnia dusza .

Julius Stockhausen (śpiewak ) : Baryton był jej najbliższym partnerem w dziedzinie pieśni artystycznych. Razem zapoczątkowali tradycję recitali pieśniarskich, które koncentrowały się na całych cyklach (takich jak Dichterliebe czy Magelone), a nie tylko na pojedynczych, przyjemnych ariach.

Alfred Piatti (wiolonczelista): Podczas regularnych pobytów w Londynie, wraz z wiolonczelistą Piattim i Joachimem , stworzyła legendarne trio . Ta współpraca ugruntowała jej reputację w wiktoriańskiej Anglii.

2. Relacje z orkiestrami i dyrygentami

Jako solistka występowała z najważniejszymi orkiestrami swoich czasów, a jej relacje często charakteryzowały się wzajemnym szacunkiem, ale także wysokimi wymaganiami Klary .

Orkiestra Gewandhaus w Lipsku: To był jej „ muzyczny dom ” . Zadebiutowała tu w wieku dziewięciu lat i wystąpiła tam ponad 70 razy w ciągu swojego życia . Utrzymywała bliskie relacje z poszczególnymi dyrygentami, zwłaszcza z Felixem Mendelssohnem Bartholdym, który ukształtował orkiestrę w jedną z najlepszych w Europie.

Filharmonicy Wiedeńscy: W Wiedniu była już entuzjastycznie witana jako młoda kobieta. Była jedną z niewielu zagranicznych artystek , które cieszyły się tam trwałym uznaniem instytucjonalnym.

Hermann Levi (dyrygent): Był jednym z dyrygentów, którym szczególnie ufała, zwłaszcza jeśli chodzi o wykonywanie utworów Roberta Schumanna. Należał do jej najbliższego kręgu przyjaciół we Frankfurcie.

3. Współpraca z producentami fortepianów

Clara Schumann była ekspertem w dziedzinie mechaniki swojego instrumentu i ściśle współpracowała z wiodącymi producentami , aby znaleźć idealne brzmienie.

Grotrian-Steinweg: Utrzymywała niemal przyjacielskie stosunki z tą rodziną z Brunszwiku. Doceniała trwałość i śpiewne brzmienie ich fortepianów .

Streicher (Wiedeń): W młodości preferowała instrumenty wiedeńskie firmy Streicher, które miały lżejsze brzmienie.

Broadwood i Erard: Podczas podróży po Londynie i Paryżu używała instrumentów tych firm, często udzielając szczegółowych informacji na temat stylu gry i głośności dźwięku.

4. Instytucje i konserwatoria

W dalszej swojej karierze stała się instytucją.

dr Hoch ( Frankfurt): Tutaj nie tylko pracowała jako nauczycielka, ale także kształtowała cały kierunek artystyczny instytutu. Zadbała o to, by Frankfurt stał się centrum „ tradycji schumanna ”.

Towarzystwo Przyjaciół Muzyki (Wiedeń): Pozostawała w stałym kontakcie z tą wpływową instytucją , aby promować publikację dzieł swojego męża i koordynować koncerty.

5. Wpływ na innych pianistów (współczesnych)

Choć często rywalizowała z innymi, jej wpływ na kolegów był ogromny.

Sigismund Thalberg i Franciszek Liszt: Choć dobrze dogadywała się z Thalbergiem, jej relacje z większością „klawiszowych lwów” jej czasów były napięte . Pośrednio zmusiła innych pianistów do przemyślenia repertuaru , udowadniając, że sale koncertowe można również zapełnić muzyką „ poważną” (Bach, Beethoven) .

Relacje z osobami niebędącymi muzykami

Choć Clara Schumann była głęboko zakorzeniona w świecie muzyki, utrzymywała rozległą sieć kontaktów z ważnymi osobistościami życia intelektualnego, polityki i sztuki. Relacje te często zapewniały jej niezbędny intelektualny odpoczynek od intensywnego tournée.

Oto najważniejsze bezpośrednie relacje z osobami niebędącymi muzykami:

1. Pisarze i poeci

Ponieważ Clara Schumann była wybitną kompozytorką piosenek, często szukała kontaktu z autorami tekstów, dla których komponowała muzykę.

Johann Wolfgang von Goethe: Jako dziewięcioletnie cudowne dziecko wystąpiła przed Goethem w Weimarze. Był pod tak wielkim wrażeniem, że wręczył jej medal ze swoim portretem i napisem „Dla utalentowanej artystycznie Clary Wieck”. To spotkanie pozostało dla Clary dumą i dumą na całe życie .

Heinrich Heine: Podczas swoich pobytów w Paryżu spotykała poetę kilkakrotnie. Chociaż Heine słynął z ciętego języka , podziwiał grę aktorską Klary. Do kilku jego wierszy skomponowała muzykę , w tym do słynnego „ Oni oboje się kochali ” .

Friedrich Rückert : Rodzina Schumannów utrzymywała bliskie kontakty z Rückertem . Z okazji jego srebrnej rocznicy ślubu Clara i Robert opracowali muzykę do wierszy z jego „ Liebesfrühling ” .

2. Lekarze i naukowcy

Ze względu na tragiczną historię choroby jej męża Roberta i jej własne cierpienie, lekarze często byli bliskimi powiernikami rodziny.

Dr Franz Richarz: Był dyrektorem sanatorium w Endenich, gdzie Robert spędził ostatnie lata życia. Korespondencja z nim była dla Clary ogromnym ciężarem emocjonalnym , ale stanowiła jej jedyną więź z ciężko chorym mężem.

lekarzy jako krąg przyjaciół: W miastach takich jak Düsseldorf i Frankfurt, Clara często należała do wyższej klasy średniej , na którą silny wpływ mieli lekarze i profesorowie . Rodziny te zapewniały jej stabilne wsparcie społeczne poza światem muzyki.

3. Artyści wizualni

Clara Schumann obracała się w kręgach, w których wymiana między sztukami była czymś naturalnym .

Adolph Menzel: Słynny malarz był wielkim wielbicielem jej gry i wielokrotnie ją szkicował. Te rysunki należą do najbardziej autentycznych zapisów jej gry na fortepianie.

Anselm Feuerbach: Malarz należał do bliskiego kręgu przyjaciół wokół Johannesa Brahmsa i Clary Schumann. Podzielali idealistyczne pojmowanie sztuki charakterystyczne dla romantyzmu i często spotykali się, by dyskutować o estetyce .

4. Szlachta i polityka

Jako gwiazda międzynarodowa Clara Schumann była częstym gościem na dworach europejskich .

Królowa Wiktoria i książę Albert: Clara regularnie podróżowała do Londynu i była wielokrotnie zapraszana przez królową do Pałacu Buckingham. Ponieważ książę Albert sam był bardzo muzykalny, utrzymywała z nim niemal profesjonalne relacje . Uznanie brytyjskiej rodziny królewskiej było kluczowe dla jej sukcesu finansowego w Anglii.

Dwór Cesarski w Wiedniu: Jak już wspomniano , została mianowana wirtuozem cesarsko- królewskiej kamery. To oficjalne uznanie zapewniło jej pozycję społeczną znacznie wykraczającą poza pozycję zwykłego „ zawodowego muzyka”.

5. Patroni i przyjaciele obywatelscy

Szczególnie podczas pobytu we Frankfurcie i Baden-Baden otaczała się bogatymi wielbicielami, którzy ułatwiali jej życie.

Rodzina Pauliny Viardot-García : Mimo że Paulina była piosenkarką , jej paryski salon Clara otworzył drzwi przed całą francuską elitą , w tym przed pisarzami, takimi jak Iwan Turgieniew.

Elisabeth von Herzogenberg: Mimo że była wszechstronnie wykształcona muzycznie, służyła Clarze przede wszystkim jako bliska przyjaciółka i korespondentka, u której mogła również zwierzyć się ze swoich prywatnych trosk.

Podsumowując: Osoby niebędące muzykami często były dla Clary Schumann oknem na świat. Choć muzycy byli przeważnie jej kolegami lub konkurentami, w poetach, malarzach i arystokratach znajdowała potwierdzenie swojego statusu społecznego i intelektualną stymulację, która wzbogacała jej interpretacje.

Ważne utwory na fortepian solo

Utwory fortepianowe Clary Schumann stanowią serce jej dorobku kompozytorskiego. Odzwierciedlają jej ewolucję od błyskotliwej wirtuozki do głębokiej romantyczki . Ponieważ komponowała głównie na własny użytek w salach koncertowych, często są one niezwykle wymagające technicznie.

Oto jej najważniejsze solowe utwory fortepianowe:

1. Quatre Pi è ces Fugitives, op. 15

Te „cztery ulotne utwory ” powstały w trudnym dla Klary okresie (około 1845 r.) i są uważane za arcydzieła krótkiej formy muzycznej .

Charakter: Są intymne, melancholijne i bardzo subtelne harmonicznie. Pierwszy utwór w tonacji F-dur jest szczególnie urzekający swoją tęskną melodią, a czwarty utwór niemal przywodzi na myśl późne Intermezzi Brahmsa .

Znaczenie: Pokazują Clarę jako kompozytorkę, która potrafi przelać „ wielkie emocje ” w małą, skoncentrowaną formę .

2. Trzy romanse, op. 11

Romans był ulubionym gatunkiem Clary. Opus 11 zadedykowała Robertowi Schumannowi, a on z entuzjazmem je chwalił.

Charakter: Romanse są niezwykle romantyczne i charakteryzują się „ śpiewającym ” stylem fortepianowym . Drugi romans w tonacji g-moll jest szczególnie znany z delikatnego , wręcz kruchego nastroju, który rozwija się w wirtuozowską namiętność.

Schumann był tak pod wrażeniem „ osobliwości ” tych utworów , że później wykorzystał temat pierwszego Romansu w swojej muzyce.

3. Wariacje na temat Roberta Schumanna, op. 20

To dzieło z 1853 roku jest wzruszającym świadectwem głębokiej więzi łączącej parę małżeńską.

Tło: Clara wybrała temat z Bunte Blätter , Op. 99 Roberta . Był to jej prezent urodzinowy dla niego , na krótko przed dramatycznym wybuchem jego choroby.

Styl: Wariacje są technicznie niezwykle złożone. Clara demonstruje swoje mistrzostwo w opracowywaniu tematu – od delikatnych, żartobliwych figur po potężne, orkiestrowe wybuchy .

po śmierci Roberta niemal całkowicie zrezygnowała z komponowania .

4. Soiré es Musicales, op. 6

Ten cykl , napisany w wieku około 15 lat , ukazuje ją jako młodą wirtuozę, która podbiła Europę.

Zawartość: Zawiera tańce takie jak Mazurek i Polonez, a także Nokturn .

Styl: Słychać wpływy Chopina, ale też bardzo charakterystyczną, niemiecką powagę. Utwór kipi rytmiczną energią i młodzieńczym ogniem.

5. Trzy preludia i fugi, op. 16

Utwory te są efektem intensywnych studiów nad twórczością Jana Sebastiana Bacha, które podjęła wspólnie z Robertem.

Charakter: Łączą w sobie surową, barokową formę fugi z romantyczną ekspresją XIX wieku.

Chciała pokazać, że opanowała nie tylko „ czucie ” , ale także „ konstrukcję”.

6. Scherzo nr 2 c-moll op. 14

Jeden z ich najpotężniejszych i najbardziej pełnych pasji utworów.

Styl: Jest dramatyczny, burzliwy i wymaga od pianisty ogromnej techniki i mocy w przechodzeniu przez oktawy. Radykalnie zrywa z utartym schematem „ delikatnej kompozycji kobiecej ” .

Utwory fortepianowe Clary Schumann stanowią dziś integralną część repertuaru i są cenione za swoją formalną przejrzystość i emocjonalną głębię .

Ważna muzyka kameralna

Choć Clara Schumann pozostawiła po sobie zaledwie kilka utworów w tym gatunku, jej wkład w muzykę kameralną należy do najwyższych w całej jej karierze. Świadczy on o jej doskonałym opanowaniu rozbudowanych, wieloczęściowych form i złożonej interakcji między różnymi instrumentami.

Oto jej najważniejsze dzieła muzyki kameralnej:

1. Trio fortepianowe g-moll, op. 17

Utwór ten, pochodzący z 1846 roku, jest bez wątpienia uważany za jej największe arcydzieło i jedno z najważniejszych triów fortepianowych całego romantyzmu.

Geneza: Clara skomponowała tę piosenkę w okresie ciężkich kryzysów osobistych , kiedy Robert był w złym stanie zdrowia, a ona zmagała się z czwartą ciążą .

Struktura: Utwór ma klasyczną strukturę, składającą się z czterech części . Szczególnie imponująca jest część trzecia (Andante), emanująca głęboką, wręcz bolesną melancholią, oraz finał, w którym kompozytorka mistrzowsko wykorzystuje techniki kontrapunktyczne (fugati).

Znaczenie: Trio było wysoko cenione przez współczesnych, takich jak Mendelssohn. Nawet Robert Schumann był pod tak wielkim wrażeniem, że wkrótce potem zainspirowało go to do napisania własnych pierwszych triów fortepianowych. Trio w imponujący sposób obala panujący stereotyp, że kobiety nie są zdolne do tworzenia złożonych, rozległych struktur.

2. Trzy romanse na skrzypce i fortepian, op. 22

Utwory te , skomponowane w 1853 roku, stanowią obecnie część standardowego repertuaru skrzypków i są doskonałym przykładem lirycznego talentu Clary .

Charakter: Wszystkie trzy utwory mają bardzo różny charakter: pierwszy jest oniryczny i namiętny, drugi raczej zabawny i melancholijny, a trzeci zachwyca płynną, rozległą melodią fortepianową.

Współpraca: Clara zadedykowała Romanse legendarnemu skrzypkowi Josephowi Joachimowi. Często wykonywała z nim te utwory ; były one stałym elementem ich wspólnych programów koncertowych.

widoczny jest ideał „ śpiewającego ” instrumentu, jaki wyznawała Clara . Skrzypce i fortepian grają na równych prawach w intymnym dialogu .

Koncert fortepianowy nr 3 a-moll op. 7 (w wersji kameralnej )

Mimo że jest to przede wszystkim utwór orkiestrowy, zasługuje na wzmiankę w tym kontekście , ponieważ Clara często wykonywała go w mniejszych zespołach lub traktowała fragmenty jako muzykę kameralną.

Wolna część środkowa (Romans) to czysty duet fortepianu i wiolonczeli solo. Ten kameralny zespół w ramach obszernego koncertu ukazuje zamiłowanie Clary do dialogów i delikatnej faktury muzyki kameralnej .

4. Niepublikowane i wczesne próby

W młodości i w trakcie studiów eksperymentowała z innymi instrumentami, w tym projektami na kwartety smyczkowe . Jednak będąc niezwykle samokrytyczną, zniszczyła wiele z tych prób lub pozostawiła je niedokończone, ponieważ uważała, że nie spełniają wysokich standardów Roberta czy Mendelssohna .

Podsumowując: muzykę kameralną Clary Schumann charakteryzuje idealna równowaga między instrumentami. Choć fortepian bywa wymagający, nigdy nie wysuwa się nadmiernie na pierwszy plan, lecz służy całościowej ekspresji muzycznej. Jej Trio fortepianowe op. 17 pozostaje olśniewającym świadectwem jej kompozytorskiej emancypacji.

Ważne dzieła orkiestrowe

Dorobek Klary Schumann w dziedzinie muzyki orkiestrowej jest niewielki, ale ma ogromne znaczenie historyczne i artystyczne . Ponieważ jako kobieta w XIX wieku miała ograniczony dostęp do kompleksowych szkoleń z zakresu kompozycji i orkiestracji, jej dzieła orkiestrowe świadczą o niezwykłym talencie i silnej woli.

Najważniejszym dziełem w tej kategorii jest:

I Koncert fortepianowy a-moll op. 7

To jej najważniejszy i jedyny ukończony utwór na orkiestrę . Zaczęła go komponować w wieku 13 lat, a ukończyła w wieku 16 lat (1835).

Struktura: Koncert składa się z trzech części , płynnie przechodzących jedna w drugą bez żadnych przerw ( Allegro maestoso, Romance, Finał: Allegro non troppo). Ta ciągła struktura była niezwykle innowacyjna jak na tamte czasy.

Kameralne jądro: W drugiej części, Romansie, Klara niemal całkowicie rezygnuje z orkiestry. Fortepian wchodzi w intymny dialog z solową wiolonczelą. Ten moment jest uważany za jeden z najbardziej poetyckich pomysłów wczesnego romantyzmu .

Finał: Ostatnia część to wirtuozowski popis w rytmie poloneza. Co ciekawe, Robert Schumann pomógł jej w orkiestracji tej części, podczas gdy treść muzyczna i dwie pierwsze części były w całości jej autorstwa.

Znaczenie: Clara stworzyła w ten sposób dzieło, które śmiało stawia je w jednym rzędzie z koncertami Chopina czy Mendelssohna. Sama wykonała premierę w lipskim Gewandhausie pod dyrekcją Felixa Mendelssohna-Bartholdy’ego.

Część 2 koncertu f-moll (1847)

Ponad dziesięć lat po swoim pierwszym koncercie Clara Schumann rozpoczęła pracę nad kolejnym koncertem fortepianowym.

Kontekst: Pozostał fragmentem jednoczęściowym . Przez długi czas utwór ten był niemal zapomniany, aż do jego rekonstrukcji i orkiestracji w XX wieku.

Styl: W porównaniu z młodzieńczym Op. 7, ta część jest znacznie dojrzalsza, mroczniejsza i bardziej złożona harmonicznie. Odzwierciedla doświadczenie kompozytorskie, jakie zdobyła pracując nad triem fortepianowym i ucząc się u Roberta.

3. Orkiestracja utworów i aranżacje

Mimo że nie napisała żadnych samodzielnych symfonii , była mocno zaangażowana w projektowanie brzmienia muzyki:

Współpraca z Robertem: Wiadomo, że pomagała Robertowi w przeglądaniu i korekcie jego partytur orkiestrowych (np. jego I Symfonii, „ Symfonii Wiosennej ” ). Jej wiedza na temat brzmienia orkiestry była zatem bardzo głęboka, choć rzadko wykorzystywała ją w swoich obszernych partyturach.

Uwertura koncertowa (projekt): W jej pamiętnikach można znaleźć wskazówki , że rozważała napisanie uwertury , ale ogromna presja związana z trasami koncertowymi i powiększającą się rodziną sprawiała, że nie miała wystarczająco dużo czasu na skomplikowaną pracę nad dużymi partyturami.

Inne ważne prace

Oprócz utworów instrumentalnych, Clara Schumann pozostawiła po sobie znaczący dorobek w dziedzinie muzyki wokalnej. Jej twórczość koncentruje się przede wszystkim na pieśniach artystycznych na głos i fortepian, a także na wymagających utworach chóralnych.

Pieśni na głos i fortepian

Piosenki Clary Schumann są dziś uznawane za równorzędne z utworami jej męża Roberta czy Franza Schuberta. Charakteryzują się one głęboką psychologiczną interpretacją tekstu, w którym fortepian jest czymś więcej niż tylko akompaniamentem – pełni rolę równorzędnego partnera, dodatkowo rozwijając nastrój tekstu.

Na szczególną uwagę zasługują Trzy Pieśni op. 12, które zostały wydane w ramach wspólnego projektu z Robertem Schumannem pod tytułem „Liebesfrühling” (Wiosna miłości). Clara skomponowała muzykę do wierszy Friedricha Rückerta . Utwory takie jak „ Er ist gekommen in Sturm und Regen” (Przyszedł w burzy i deszczu) i „ Liebst du um Schönheit ” (Czy kochasz piękno) należą do podstawowego repertuaru niemieckiej pieśni artystycznej i urzekają publiczność emocjonalną bezpośredniością i harmonicznym wyrafinowaniem.

Kolejnym ważnym dziełem jest sześć pieśni opus 13, dedykowanych królowej Danii . Zawierają one aranżacje wierszy Heinricha Heinego i Emanuela Geibela. Pieśń „ Ich stand in dunklen Träumen ” (Heine) w imponujący sposób demonstruje zdolność Klary do muzycznego uchwycenia melancholii i wewnętrznego niepokoju. Jej późne Sześć Pieśni opus 23, do tekstów Hermanna Rolletta, ostatecznie ukazują ją u szczytu kompozytorskiej dojrzałości, z bardzo gęstym, niemal kameralnym przeplataniem głosu i fortepianu.

Utwory chóralne

Choć rzadko komponowała na większe składy, tworzyła imponujące utwory a cappella ze swoim zespołem Three Mixed Choirs ( do wierszy Emanuela Geibela, 1848). Utwory te zostały skomponowane jako prezent urodzinowy dla Roberta . Utwór „ Evening Celebration in Venice” w szczególności świadczy o jej wyczuciu polifonicznych technik kompozytorskich i niemal nastrojowej , sugestywnej malarstwie dźwiękowym, które znacznie wykraczało poza ówczesne standardy . Te utwory chóralne dowodzą , że potrafiła tworzyć złożone struktury muzyczne, używając wyłącznie ludzkich głosów, nawet bez wsparcia fortepianu .

Anegdoty i ciekawostki

1. „Cichy ” cud

Trudno w to uwierzyć, ale przyszła pianistka światowej klasy prawie nie mówiła jako niemowlę. Do czwartego roku życia ledwo wypowiadała słowa i sprawiała wrażenie, jakby miała problemy ze słuchem lub opóźnienie rozwojowe . Dopiero gdy rozpoczęła systematyczne lekcje gry na fortepianie z ojcem, „ obudziła się ” psychicznie i językowo. Muzyka była dosłownie jej pierwszym językiem ojczystym.

2. „ Ucieczka” do Paryża

W wieku 19 lat Klara po raz pierwszy sprzeciwiła się dominującemu ojcu . Aby spotkać Roberta i zaplanować niezależną karierę, udała się samotnie do Paryża. Dla młodej kobiety w 1839 roku podróżowanie po Europie bez męskiej eskorty lub opiekuna było niesłychanym skandalem . Tam organizowała własne koncerty i udowodniła , że potrafi przetrwać bez menedżerskiej ręki ojca .

3. Odwaga w czasie rewolucji (1849)

Podczas powstania majowego w Dreźnie w 1849 roku Klara wykazała się niezwykłą odwagą. W miarę eskalacji walk początkowo uciekła z miasta z psychicznie niezrównoważonym Robertem. Jednak powróciła do oblężonego Drezna, stawiając czoła barykadom i strzelaninie , by odzyskać swoje dzieci, które zostawiła z pokojówką . Nieustraszenie przeszła obok żołnierzy i zapewniła bezpieczeństwo swojej rodzinie.

4. „ Twarz” D-Mark

Dla wielu Niemców Clara Schumann do dziś pozostaje „ twarzą muzyki ” , a jej portret ( na podstawie obrazu Andreasa Stauba) zdobił banknot 100 marek niemieckich. Była więc jedną z niewielu kobiet, których wizerunek na stałe widnieje na niemieckich banknotach . Co ciekawe, wyglądała na nim nieco surowo – wizerunek ten pasował do jej reputacji „ najwyższej kapłanki muzyki”.

5. Jesteś zapalonym palaczem cygar?

W późniejszych latach, zwłaszcza w towarzystwie Johannesa Brahmsa, Clara Schumann nie stroniła od przyjemności. Istnieją relacje, że okazjonalnie paliła cygaro, a przynajmniej delektowała się zapachem tytoniu w powietrzu , gdy Brahms był jej gościem. Nie pasowało to wcale do wizerunku cnotliwej wdowy , ale odsłaniało jej wyzwoloną i niezależną naturę.

6. Kwestia grania z pamięci

Dziś jest to obowiązkowe dla pianistów , ale w czasach Klary było to sensacją: kiedy zaczęła grać całe wieczory bez nut, wielu uznało to za aroganckie , a nawet „ niekobiece ” , ponieważ wydawało się, że chciała postawić się ponad utworem. W rzeczywistości robiła to z zupełnie odwrotnego powodu: chciała stać się jednością z muzyką. Franciszek Liszt był jednym z nielicznych, którzy od razu uznali jej osiągnięcie za genialne.

Szybka weryfikacja faktów:

Hobby: Uwielbiała długie wędrówki i była zapalonym pisarzem listów (szacuje się, że napisała ponad 20 000 listów).

Kulinarne rozkosze: Była znana z tego, że była doskonałą gospodynią. We Frankfurcie jej „ kawowe spotkania ” ze studentami i kolegami muzykami były legendarne .

Języki: Mówiła płynnie po francusku i angielsku, których to języków sama pieczołowicie uczyła się na potrzeby swoich podróży.

(Niniejszy artykuł został przygotowany przy wsparciu i udziale modelu Gemini, dużego modelu językowego (LLM) firmy Google. Jest to jedynie dokument referencyjny służący do odkrywania muzyki, której jeszcze nie znasz. Treść tego artykułu nie gwarantuje pełnej dokładności. Prosimy o weryfikację informacji w rzetelnych źródłach.)

Best Classical Recordings
on YouTube

Best Classical Recordings
on Spotify

クララ・シューマン:その生涯と作品ノート

概要

クララ・シューマン(1819–1896 )は、19世紀の音楽史において最も傑出した人物の一人です。彼女は天才児として名高いピアニストであり作曲家であっただけでなく、影響力のある教師でもあり、夫であるロベルト・シューマンの成功の原動力でもありました。

彼女の多面的な人生と仕事の概要は次のとおりです。

1.初期のキャリア:天才児

教師であった父フリードリヒ・ヴィークは、彼女を厳しい訓練計画によって名手へと育て上げました。

デビュー:9歳でライプツィヒ・ゲヴァントハウスで公式デビューを果たした。

国際的なスター:10代の頃、彼女はヨーロッパ各地をツアーで回りました。18歳の時、ウィーンで「帝国・王室室内楽団のヴィルトゥオーゾ」に任命されました。これは外国人であり、しかも若い女性にとっては非常に名誉なことでした。

2. ロベルト・シューマンとの結婚

クララとロベルト・シューマンの恋物語は伝説的であると同時に悲劇でもあります。彼女の父親は二人の結婚に激しく反対し、長年にわたる法廷闘争に発展しました。しかし、二人は1840年にようやく結婚を認められました。

対等なパートナー:夫婦は共同の「結婚日記」をつけて、音楽的に互いに刺激し合いました。

日々の生活の重荷:クララは世界的なスターとしてのキャリアと8人の子供の母親としての役割を両立させていました。ロバートが精神的な問題を抱えるようになるにつれ、彼女はしばしば一家の稼ぎ頭となりました。

ヨハネス・ブラームス:ロバートが精神病院に収容され(1854年)、そして死去(1856年)した後、若きヨハネス・ブラームスは彼女の最も親しい友人となった。二人の関係がプラトニックなものだったのか、それとも恋愛関係だったのかは、今日に至るまで憶測の的となっている。

3. 作曲家

彼女はしばしば夫の影に隠れ、自分の才能さえ疑っていたが( 「女性は作曲したいと思ってもらわなくてもいい」 )、重要な作品を数多く残した。

重要な作品:

ピアノ協奏曲 イ短調 作品7: 14歳から16歳の間に作曲された。

ピアノ三重奏曲ト短調作品17: 彼女の室内楽の最高傑作と考えられている。

歌曲: 彼女は数多くの詩(リュッケルトやハイネの詩を含む)に曲をつけ、ロバートへの誕生日プレゼントとして贈ることが多かった。

と深いロマン主義が特徴です。

4. 遺産と影響力

クララ・シューマンは現代のコンサート界に永続的な影響を与えました。

記憶からの演奏: 彼女は協奏曲をすべて記憶から演奏した最初のピアニストの一人で、これは今日では標準的なやり方です。

レパートリー: 彼女はバッハ、ベートーベン、ショパン、そしてもちろんロベルト・シューマンやブラームスの作品を擁護し、クラシック音楽の規範を形作りました。

教育学:フランクフルトのホーホ音楽院の教授として、彼女は国際的なピアニストの世代全体を指導しました。

歴史

クララ・シューマンの人生は、ライプツィヒで類まれな天才児として始まりました。父フリードリヒ・ヴィークの厳格かつ厳格な指導の下、彼女は急速に成長し、9歳で名門ゲヴァントハウス音楽院にデビューしました。父は彼女を国際的な名手へと育て上げることを熱心に指導し、10代の頃にはヨーロッパ各地をツアーで回り、ウィーンでは帝国・王室室内楽名手の称号も授与されました。

この成功の世界に、父の弟子であるロベルト・シューマンが加わりました。しかし、二人の間に芽生えた愛情は、フリードリヒ・ヴィークの激しい抵抗に遭いました。彼は娘のキャリアが結婚によって危うくなると考えていたのです。長年にわたる厳しい法廷闘争の末、クララとロベルトはようやく結婚の許可を得て、1840年に結婚の誓いを交わしました。

二人の結婚生活は、深い芸術的共生関係と、同時に大きな試練にも見舞われました。ロバートが作曲に励む間、クララは国際的なスターとしてのキャリアと8人の子供の育児を両立させていました。彼女はコンサートツアーを通して、しばしば一家の生計を支えていました。才能に恵まれていたにもかかわらず、彼女は自身の作品、例えば重要なピアノ三重奏曲ト短調のような作品を、夫の作品に従属させることが多かったのです。

クララの人生における悲劇は、ロベルト・シューマンが精神疾患を悪化させ、最終的に精神病院に収容され、 1856年に早すぎる死を迎えると、さらに深まりました。わずか36歳で未亡人となったクララは、生き残った7人の子供たちを一人で育てる責任を負いました。この困難な時期に、彼女は若きヨハネス・ブラームスに生涯の支えを見出しました。二人の関係は深い愛情と相互尊重に満ちていましたが、後にプライバシーを守るため、多くの手紙を破棄しました。

晩年、クララ・シューマンは「音楽の女教皇」としての名声を確固たるものにしました。彼女は精力的にツアーを行い、楽譜を使わない演奏を通して現代のコンサート文化を形作り、フランクフルト音楽院初の女性教授として、その知識を次世代に伝えました。 1896年に亡くなるまで、彼女は常に芸術を「呼吸する空気」と表現し、同時代で最も影響力のある女性の一人であり続けました。

年表

幼少期と神童時代(1819年~1839年)

クララ・ヴィークは1819年9月13日、ライプツィヒで生まれました。1824年に両親が離婚した後、父フリードリヒ・ヴィークが彼女の養育を全面的に引き受け、すぐに体系的でほぼ徹底的なピアノのレッスンを開始しました。1828年、ライプツィヒ・ゲヴァントハウスでデビューを果たしました。その後、国際的なスターダムにのし上がり、1838年には皇帝からウィーンの「帝国王室室内楽名人」に任命されました。この頃、彼女は作曲も始め、16歳でピアノ協奏曲作品7を完成させました。

愛と結婚への闘い(1840–1854 )

父との長年に及ぶ法廷闘争の後、彼女は1840年9月12日にロベルト・シューマンと結婚した。その後14年間、彼女は並外れた多忙な仕事ぶりで過ごした。1841年から1854年にかけて8人の子供を出産しながら、演奏旅行を続け、ピアノ三重奏曲ト短調(1846年)をはじめとする重要な作品を作曲した。夫婦はライプツィヒからドレスデン(1844年)、そして最終的にデュッセルドルフ(1850年)へと何度か転居し、そこでロベルトは音楽監督に就任した。

危機と新たな始まり(1854–1878 )

1854年は転機を迎えた年でした。ロバートが自殺未遂を起こし、精神病院に入院した後、クララは一人で家族を支えなければならなくなりました。この間、若きヨハネス・ブラームスとの友情は深まりました。1856年にロバートが亡くなると、クララは作曲活動をほぼ諦め、ピアニストとしての活動とロバートの作品の出版に専念しました。彼女はベルリンを経てバーデン=バーデン(1863年)に移り住み、そこで小さな家を購入します。そこは長年にわたり、ブラームスをはじめとする芸術家たちの集いの場となりました。

としての晩年( 1878年~1896年)

フランクフルト・アム・マインのホッホ音楽院の教授に任命された初の女性となり、 1892年までその職を務めました。この間、彼女は人生の節目となる50周年と60周年を迎え、教師として世代を超えた音楽家たちに影響を与えました。最後の公の場での演奏は1891年でした。クララ・シューマンは1896年5月20日にフランクフルト・アム・マインで亡くなり、彼女の希望通り、ボンの夫の隣に埋葬されました。

音楽の様式、運動、時代

クララ・シューマンは盛期ロマン派の中心人物でした。作曲家、演奏家、教育者など、多様な役割を担っていたため、彼女の作品と影響力は一概に括ることはできません。

時代と現在

彼女の音楽は紛れもなくロマン派に属する。感情、主観的な表現、そして音楽と文学(芸術歌曲に見られるように)の繋がりが最も重視された時代に生き、活動していた。この時代、彼女はいわゆるライプツィヒ楽派と密接な関係にあった。ライプツィヒ楽派とは、ロベルト・シューマンとフェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディを中心とした、詩的でありながら形式意識の高いロマン主義を体現した楽派である。

スタイル: 伝統的か革新的か?

クララ・シューマンのスタイルは、古典的な厳格さとロマン派の自由さが魅力的に融合したものでした。

伝統を核とする彼女は、ヨハン・セバスチャン・バッハやルートヴィヒ・ヴァン・ベートーヴェンといった巨匠たちに深く敬意を払っていました。これは、彼女が明確な構成と対位法的な技法(例えば、彼女の前奏曲やフーガ)を好んだことに表れています。多くの名手が単なる見せかけに頼っていた時代にあって、彼女の音楽は真摯で確固とした基盤を持つものと考えられていました。

革新的な表現:特に初期の作品、例えばピアノ協奏曲作品7においては、 14歳から16歳という年齢にしては驚くべきほどの急進性を示しました。彼女は和声の転換や、当時の常識をはるかに超える大胆なピアノ技法を試みていました。彼女の歌曲は、歌詞の繊細な心理的探求を特徴としており、しばしば現代的で大胆な和声表現によってそれを強調していました。

穏健派か急進派か?

「急進的」な新ドイツ作曲家たちがソナタなどの伝統的な形式からの脱却を試みたことと比較すると、クララ・シューマンはむしろ穏健派だったと言えるでしょう。彼女は過剰な標題音楽や、純粋に外面的な技巧崇拝を拒絶しました。しかしながら、彼女は近代コンサート演奏の先駆者でもありました。偉大な作曲家の作品を忠実に、そして記憶に基づいて解釈した彼女の演奏は、当時としては革新的なものであり、 「奉仕する芸術家」という概念を生み出しました。

要約すると、クララ・シューマンは保守的な革新者でした。彼女は古典派とバロック時代の遺産を守りながらも、そこにロマン主義の情熱的でしばしばメランコリックな魂を注ぎ込みました。彼女の音楽は、創作当時、感情の深みにおいて「新しい」ものでしたが、音楽形式への敬意においては「伝統的」であり続けました。

音楽ジャンル

1. ピアノ曲(ソロ)

これは彼女の最も幅広いジャンルです。初期の作品は、天才期の技巧的な表現が特徴的なものが多かったものの、すぐに深遠な人物描写へと発展しました。

ロベルト・シューマンの主題による変奏曲、作品20)。

性格的小品: 彼女は特にロマンスというジャンルを開拓し、叙情的な性格を持つ小さな雰囲気のある小品を作曲しました(例: 3つのロマンス、作品11)。

厳格な形式: 後に彼女は前奏曲とフーガ (作品 16) も作曲しており、これは彼女のバロック音楽への深い研究を反映しています。

2. 芸術歌曲

クララ・シューマンは重要な歌曲作曲家でした。彼女の歌曲はシューベルトやロベルト・シューマンの伝統を受け継いでいますが、歌詞を心理的に解釈する非常に独特なピアノ伴奏によって特徴づけられています。

彼女はハインリヒ・ハイネやフリードリヒ・リュッケルトの作品によく曲をつけました。

よく知られている例としては、ロバートと共同で出版した連作歌曲集『愛の春』がある(彼女は『美しさの愛』を含む 3 曲の歌を寄稿している) 。

3. 室内楽

このジャンルで彼女は、現在ではロマン派室内楽の最高傑作とみなされる作品を創作しました。

ピアノ三重奏曲 ト短調 作品17:おそらく彼女の最高傑作と言えるでしょう。ピアノ、ヴァイオリン、チェロの巧みな組み合わせと、古典的なソナタ形式の扱いにおいて、彼女の卓越した技巧が存分に発揮されています。

ヴァイオリンとピアノのための3つのロマンス、作品22:叙情的なメロディーが特徴的な、ヴァイオリニストのための標準的な作品。

4. 管弦楽曲と協奏曲

彼女はこの分野であまり作曲をしなかったが、注目すべき初期の作品を残した。

ピアノ協奏曲イ短調作品7:彼女はこの作品を16歳で完成させました。この作品は、各楽章がシームレスに繋がっており革新的であり、すでに協奏曲の伝統的な形式を打ち破ろうとする彼女の意欲が表れています。

要約すると、クララ・シューマンはとりわけ小さく親密な形式(歌曲やピアノ曲)を完璧にこなしたと言えますが、ピアノ三重奏曲によって、彼女は大きく複雑な形式も習得していることを証明しました。

音楽の特徴

1. メロディー:カンタービレと呼吸

彼女の音楽の重要な特徴は、その叙情性(カンタービレ)である。クララ・シューマンはしばしばピアノを人間の声のように捉えていた。

メロディーライン:メロディーは単なるテクニックによる装飾ではなく、幅広い範囲に及び、繊細なフレージングと「呼吸」の感覚が求められます。

内面性: 派手で勝利を収めるようなテーマではなく、彼女は感情に直接訴えかける親密でほとんど憧れのようなモチーフを好んだ。

2. ハーモニー:大胆で色彩豊かな

クララ・シューマンは、当時の女性作曲家に期待される以上に、和声的に大胆な作曲家であった。

不協和音と中断: 彼女は摩擦と未解決の不協和音を利用して、内面の混乱や苦痛の瞬間を作り出しました。

半音階: 後期の作品(ピアノ三重奏曲ト短調など) では、彼女は意図的に半音階 (半音階) を使用し、倍音の緊張を高め、暗くメランコリックな色合いを実現しています。

3. ピアノパート:オーケストラ的で要求が厳しい

彼女自身が当時最高のピアニストの一人であったため、彼女のピアノアレンジは非常によく考えられています。

ポリフォニー:J.S.バッハの徹底的な研究の影響を受け、彼女はしばしば複数の独立した声部を織り交ぜます。彼女の音楽は決して「薄っぺら」ではなく、両手で奏でる音楽がまるでオーケストラ全体のように響くことも少なくありません。

深く響く低音から、きらめく高音まで、キーボード全体を活用します。

空虚な技巧への拒絶:同時代の「鍵盤の巨匠」とは対照的に、彼女のテクニックは常に表現に役立っていた。速い連打やアルペジオは、彼女にとって常に詩的な機能を持っていた。

4. リズム:活気があり複雑

彼らのリズムはしばしばシューマン時代の典型的な特徴を示しています。

シンコペーションと句読点: これらは、前向きで、時にはほとんど息もつかせぬような性格を生み出します。

韻律的な重ね合わせ: 多くの場合、両手は互いに反作用するリズムを演奏します (例: 三連符と八分音符)。これにより、音楽は浮遊感と不安定さを帯びます。

音の特徴のまとめ

クララ・シューマンの音楽を聴くと、抑制された情熱を体験します。それは次のようなものです。

構造的に明確(クラシック音楽のように)、

感情的に深い(ロマン主義のような)、

技術的に素晴らしいですが、決して表面的ではありません。

効果と影響

クララ・シューマンは、著名な作曲家の妻という「単なる」存在ではありませんでした。彼女はヨーロッパ音楽史において最も影響力のある人物の一人であり、彼女の作品は今日のコンサート活動、ピアノ演奏、そして音楽の伝統に対する理解に決定的な影響を与えました。

その影響は主に次の 4 つの領域に分けられます。

1. コンサートシステムの革命

クララ・シューマンはクラシック音楽の演奏方法を根本的に変えました。彼女以前のピアノリサイタルは、技術的な見せ場やオペラのメロディーの表面的な変奏が中心となるサーカス公演のようでした。

最高の芸術的熟達の証と考えられていました。

作品への忠実さ:彼女は自らを演出するのではなく、 「作品の召使い」とみなした。彼女はソロ・リサイタルの真摯な性格を確立し、作曲家の意図を鮮明にした。

カノン形成: 彼女のプログラミングにより、J.S.バッハ、ベートーベン、ショパン、そしてもちろんロベルト・シューマンやブラームスの作品が、今日のような「古典」としての地位を獲得することができました。

2. ロベルト・シューマンの遺産を守る者

がいなければ、彼女の夫ロバートの作品はおそらくそれほど知られていなかっただろう。

アンバサダー:1856年の彼の死後、彼女は40年近くにわたり彼の音楽の普及に尽力しました。彼女は彼のピアノ作品の第一人者として知られ、世界的な名声を通じて彼に活躍の場を与えました。

、彼女は楽譜の学術的版の基準を確立した。

3. 教育者としての影響力( 「フランクフルト学派」 )

フランクフルトのホッホ音楽院の教授として(1878年から)、世界中の全世代のピアニストに影響を与えました。

単なる器用さよりも「歌うような音色」と音楽的知性を重視する技法を教えました。彼女の教え子たちは、この「シューマン・スタイル」を20世紀まで受け継いでいきました(例えば、ファニー・デイヴィスやアデリーナ・デ・ララなど)。

音楽界における女性のロールモデル

女性の専門職が社会でほとんど考慮されていなかった時代に、クララ・シューマンは現代的で革命的なモデルを体現しました。

職業活動: 彼女は一家の大黒柱であり、自らツアーを運営し、男性が支配する業界で誰もが認める権威として自らを主張した。

作曲家: 彼女は自身の作品を控えめに評価することが多かったものの、彼女が創作した作品(ピアノ三重奏曲など)は今日では画期的なものとみなされ、現代の女性作曲家にインスピレーションを与え続けています。

要約すると、クララ・シューマンは「音楽の高僧」であり、技巧を凝らしたスペクタクルから深遠で忠実なコンサート演奏への移行を体現した人物でした。彼女はロマン主義における道徳的かつ芸術的な良心でした。

作曲以外の音楽活動

は、当時最も多才な音楽家の一人でした。作曲活動に加え、彼女は主に以下の4つの分野で音楽界に影響を与えました。

1. ピアノの名手でありコンサートマネージャーでもある

クララ・シューマンは19世紀で最も重要なピアニストとみなされ、 60年以上にわたるコンサート活動を続けてきました。

世界ツアー: 彼女はロシアからイギリス、パリからウィーンまで、ヨーロッパを最も過酷な状況下で(駅馬車、船、またはそりで)旅しました。

セルフマネジメント:コンサートエージェントがなかった時代、彼女はしばしば自ら公演を企画し、会場のレンタル、広告、出演料、そしてプログラムの企画まですべて自分で行いました。

リサイタルの先駆者: 彼女はピアノ独奏の夕べの形式を確立し、ベートーベンやバッハなどの巨匠たちの作品を暗譜で演奏した最初の一人でした。

2. 遺産の編集者および執行者

1856年に夫ロバートが亡くなった後、彼女は夫の遺産を保存し、広めることに多くのエネルギーを注ぎました。

全集:ヨハネス・ブラームスと共に、ブライトコップフ・アンド・ヘルテル社( 1881–1893 )からロベルト・シューマン作品の最初の批評的全集を出版した。この出版にあたり、彼女は手稿を訂正し、テンポと運指の指示を加えた。

手紙の出版: 彼女はロバートの「初期の手紙」(1885)を出版し、彼の性格と芸術的発展のイメージを後世に定着させました。

3.影響力のある教育者

教授として、ピアニストの世代全体を育て、高い芸術的基準を後世に伝えました。

ホッホ博士音楽院:1878年、彼女はフランクフルト・アム・マインのホッホ博士音楽院に女性として初めて任命され、 1892年までそこで教鞭を執った。

「フランクフルト学派」 :彼らの教授法は「歌うような音色」 、完璧なテクニック、そして何よりも作品への忠実さ、つまり、不必要な小技を使わずに作曲家の楽譜に絶対的に忠実であることを強調しました。

構築者とサポーター

クララ・シューマンは文化活動の中心人物でした。彼女は自身の名声を利用して若い才能を育成し、新しい音楽を確立しました。

世界初演:ロベルト・シューマンやヨハネス・ブラームスの数多くの作品 (例: ピアノ五重奏曲ヘ短調)を初演。

芸術的交流:彼女は、フェリックス・メンデルスゾーン、フレデリック・ショパン、フランツ・リストなど、当時の第一人者たちと常に交流し、解釈や作曲に関する貴重なアドバイザーでもありました。

要約: クララ・シューマンは演奏家であっただけでなく、音楽業界の戦略的なプレーヤーでもあり、教育者や編集者として、 20 世紀に至るまでロマン派音楽の理解を定義しました。

音楽以外の活動

1. 記録者および日記作家

彼女が最も一貫して行っていた活動の一つは日記をつけることだった。

生涯にわたる記録:父親は彼女が5歳の頃から日記をつけ始めました。その後、彼女自身も日記をつけ始め、芸術的な成功だけでなく、自身の深い反省も記録しました。

クララはロバートと共に「結婚日記」をつけ、日々の生活、読書、そして二人の関係について交互に情報交換をしていました。クララにとって、書くことは道徳的な自己肯定であり、波乱に満ちた人生を整理する方法でもありました。

2. 家族経営と母性

近代的な補助器具がなかった時代に、8人の子供がいる家庭をまとめるのは、膨大な物流作業でした。

シングルマザー: 1856年にロバートが亡くなった後、彼女は生き残った7人の子供たちの養育と経済的安定に単独で責任を負いました。

組織: 彼女はスタッフ(料理人、乳母)を調整し、子供たちの教育に気を配り、頻繁に旅行しながらも家族をまとめていました。

3. 広範な通信

クララ・シューマンは情熱的で規律正しい手紙書き手でした。

、ブラームスやヨアヒムなどの音楽家から作家や俳優まで、当時の最も重要な人物と交流していました。

仕事量: 彼女は手紙の中で、時には年間何百通もの手紙を書いており、返事を書くのに「精神的にも肉体的にも力が必要」だとよく不満を漏らしていた。

4. 自然と旅行(ツアー外)

彼女の旅行は主に仕事に関連したものであったが、彼女は積極的に自然の中でリラックスすることを求めていた。

バーデン=バーデンの夏の別荘:彼女は子供たちと夏を過ごすために、バーデン=バーデン近郊のリヒテンタールに家を購入しました。この田舎でのひとときこそ、彼女にとって慌ただしいコンサートツアーからの最大の逃避場所でした。

散歩: 多くのロマン主義者と同様に、彼女はエネルギーを充電するために、ヨハネス・ブラームスなどの友人と一緒に自然の中を長時間散歩することを好みました。

5. 言語研究と教育

国際ツアーで成功するために、常にさらなる教育を追求し続けました。

外国語: 彼女はパリとロンドンへのコンサートツアーに欠かせないフランス語と英語のレッスンを受けました。

読書: 彼女は博識な女性で、当時の文学に熱心に取り組んでおり、それは彼女の歌の歌詞の選択にも反映されていました。

要約すると、クララ・シューマンの「自由時間」は、通常、一家の主としての義務と公人としての役割と密接に結びついていました。バーデン=バーデンの自宅は、彼女が脚光を浴びることなく、私生活を送ることを試みた数少ない場所でした。

ピアニストとして

ピアニストとして、クララ・シューマンは時代を代表する人物でした。彼女は19世紀で最も技術的に優れたヴィルトゥオーゾの一人であっただけでなく、ピアノの前に立ち音楽を解釈することの意味を根本的に再定義しました。彼女の演奏は、当時蔓延していた表面的なセレブ崇拝とは正反対のものでした。

訓練と天才

彼女のピアニストとしての道は、父フリードリヒ・ヴィークの独裁的な支配下で始まりました。彼は、自らの教育法がどんな才能でも完成へと導くことができることを証明しようとしていました。

技術的基礎:クララは激しい攻撃と絶対的な正確さを身につけるよう訓練を受けていました。彼女の演奏は、当時の女性には考えられなかった力強さとスタミナを幼い頃から備えていました。

名声:他の子供たちが演奏している間、彼女はゲーテ、パガニーニ、そしてリストのためにコンサートを行った。リストは彼女のテクニックを深く賞賛していたが、彼女のスタイルは後に彼のスタイルとは正反対のものとなった。

スタイルと美学: 「女教皇」

クララは成長するにつれ、近代的な解釈の源泉とされる演奏理念を育みました。彼女は自分自身ではなく作曲家へと焦点を移したことから、 「音楽の女祭司」と呼ばれました。

楽譜への忠実さ:他のピアニストが曲を恣意的に改変したり、装飾音で「改良」したりする一方で、クララは楽譜に書かれた通りに演奏しました。彼女は自らを作曲家の媒介者とみなしていました。

「歌うような」音色:彼女の演奏はカンタービレ的な響きで有名でした。彼女は文字通りピアノを歌わせることができ、それは特にショパンやロベルト・シューマンの叙情的な作品で顕著でした。

彼女は、不必要な体の動きや楽器に対する芝居がかった身振りといった効果音を一切避けていた。彼女の姿勢は穏やかで集中しており、それが彼女の内なる強烈さを際立たせていた。

コンサートホールにおける革命的なイノベーション

クララ・シューマンは 19 世紀の慣習を打ち破り、今日でもクラシックコンサートで体験できる形式を形作りました。

暗譜演奏:クララ以前、楽譜を使わずに演奏することは、ほとんど傲慢、あるいは不安とみなされていました。彼女は暗譜演奏を、作品への深い知的理解の証として確立しました。

要求の厳しいプログラム:彼女はコンサートで「心地よい」曲だけを演奏することを拒否した。聴衆にバッハ、ベートーヴェン、ブラームスなどの挑戦的な作品を演奏するよう強いることで、聴衆に新たな真剣さを育んだ。

あらゆる困難を乗り越えて生涯にわたるキャリアを。

彼女のピアニストとしてのキャリアは、芸術的な使命であるだけでなく、しばしば完全に必要だった。

主な稼ぎ手:ロバートは病気のためほとんど収入がなく、後に亡くなりましたが、クララはツアーを通じて8人家族の生活費を賄っていました。

肉体的な負担:彼女は晩年までヨーロッパ各地を旅し続けました(最後の演奏会は1891年、71歳の時でした)。リウマチの症状と難聴を患ったにもかかわらず、彼女は卓越した技術を決して失いませんでした。

にとどまらず、後世に多大な遺産を残しました。彼女はピアノ演奏を知的かつ道徳的な営みへと変貌させました。

音楽教師として

は、ピアニストとしてだけでなく、音楽教育者としても大きな影響力を持っていました。彼女の指導は、妥協のない芸術的厳格さ、楽譜への深い敬意、そしてピアノ演奏を単なる技巧ではなく知的な洞察へと導くという目標を特徴としていました。

、彼女の仕事と教師としての永続的な貢献の概要です。

1. フランクフルトへの任命

当時としては異例の地位に就きました。フランクフルト アム マインに新設されたDr.ホッホ音楽院のピアノ教授に女性として初めて任命されたのです。

名誉あるプロジェクト:音楽院は彼女を世界クラスのスターとして獲得した。彼女は特別な条件を受け、ツアーの継続を許され、生徒も自ら選ぶことができた。

国際的な人気: 彼女の名のおかげで、ヨーロッパ、アメリカ、さらにはオーストラリアからも才能ある若者が彼女のもとで学ぶためにフランクフルトに集まりました。

2. 「シューマン楽派」 :方法と原則

クララ・シューマンは、他の学校の技術的・機械的な訓練とは大きく異なる、非常に明確な教育方針を示しました。

「歌うような音色」 :究極の目標は、洗練された叙情的な音色を生み出すことでした。彼女は生徒たちに、人間の声を模倣するために、ピアノを「叩く」のではなく、常に「押す」 、あるいは「撫でる」ように求めました。

知的な洞察:生徒が最初の鍵盤を押す前に、作品を理論的に理解しなければなりませんでした。彼女は、単に指を訓練するのではなく、作品の魂を掴むことを要求しました。

独自の方法で改変していた時代に、彼女は楽譜への忠実さの先駆者でした。運指とフレージングは、作曲家(特にロベルト・シューマン)の意図通りに演奏されなければなりませんでした。

3. しつけと母親としての厳しさ

彼女のレッスンは彼女のプライベートなリビングルームで行われることが多く、個人的でありながら非常に集中した雰囲気が作られていました。

細部への注意:学生たちは、1 小節または特定のフレーズの練習に 1 時間費やすこともあると報告しました。

昇進: 彼女自身は作曲家として働く女性に対して批判的だったが、女性ピアニストを大々的に推進し、多くの女性ピアニストがプロとして活躍できるようにした。

4. 音楽界への彼女の永続的な貢献

古典音楽時代と現代のピアノ学校の間の橋渡し役を務め、彼女の教育的遺産は今日まで受け継がれています。

伝統の継承:彼女はロベルト・シューマンとヨハネス・ブラームスの作品の真正な解釈を生徒たちに直接伝えました。彼女は作曲家自身としばしばこれらの作品に取り組んでいたため、彼女の教えは「真実の源泉」とみなされていました。

著名な弟子:彼女の最も重要な弟子には、ファニー・デイヴィス、アデリーナ・デ・ララ、イローナ・アイベンシュッツなどがいます。これらの音楽家は20世紀に入っても録音を続けており、それらは現在では「シューマン様式」の貴重な資料とみなされています。

専門化: フランクフルトでの地位を通じて、彼女は女性でも最高レベルの学術教育で成功できることを証明し、次世代の女性音楽教授への道を切り開きました。

要約すると、クララ・シューマンはピアノ教育を道徳化したと言えるでしょう。彼女はピアノレッスンを、仕事の前の芸術倫理と謙虚さを教える授業に変えたのです。

音楽一家

両親:財団

彼女の音楽的影響は両親から始まったが、両親の関係は幸せなものではなかった。

当時最も著名なピアノ教師の一人でした。ピアノ工場と楽譜貸出業を営んでいました。彼の野心はクララのキャリアの原動力となり、彼女を通して自身の指導法が絶対的なものであることを証明しようとしました。

マリアンネ・ヴィーク(旧姓トロムリッツ、母):彼女は才能ある歌手でありピアニストで、ライプツィヒ・ゲヴァントハウス・コンサートでソリストを務めました。彼女自身も音楽家の一家に生まれ、父は著名なフルート奏者ヨハン・ゲオルク・トロムリッツでした。マリアンネはクララが5歳の時に家を出て行き、それが彼女の「代替言語」としての音楽との結びつきをさらに強めました。

兄弟姉妹:長子の影の中で

クララには音楽教育を受けた兄弟や異父兄弟が何人かいたが、彼女ほどの世界的な名声を得る者はいなかった。

アルウィン・ヴィークとグスタフ・ヴィーク: 彼らの兄弟も父親からレッスンを受けていましたが、どちらかというと平均的な音楽家のままでした。

マリー・ヴィック(異母妹):父の再婚相手から生まれたマリーも、ピアニストと歌手としての訓練を受けました。生涯を通じて著名な異母妹の影に隠れていましたが、それでもなお、尊敬される音楽家であり、ピアノ教師でもありました。

ロベルト・シューマンとの結婚

1840年、ロベルト・シューマンとの結婚は、ロマン派音楽界の偉大な才能を持つ二人の出会いとなりました。ロベルトは元々彼女の父の弟子でした。結婚生活において、二人は私生活と芸術を融合させ、共にバッハの楽譜を学び、互いの作品に刺激を与え、互いの作品を添削し合いました。

子供たち:音楽は重荷であり遺産でもある

家族の悲劇的な状況によって形作られることが多かったです。

マリーとウジェニー・シューマン:二人は母の足跡を最も強く受け継いだ。マリーはクララの最も親しい助手であり、教育においては右腕的な存在となった。ウジェニーもピアニストとなり、母とヨハネス・ブラームスについての重要な回想録を執筆した。

フェリックス・シューマン:末っ子で音楽的にも文学的にも非常に才能に恵まれた。ヨハネス・ブラームスが作曲した詩を書いたが、結核で若くして悲劇的に亡くなった。

フェルディナント・シューマン:彼は音楽商になり、少なくとも商業的には音楽界とのつながりを保ちました。

「選択的親和性」 :ヨハネス・ブラームス

血縁関係はないものの、ヨハネス・ブラームスは音楽家一家の一員として言及せざるを得ません。1853年以降、彼はシューマン家の最も親しい友人となりました。ロベルトの死後、彼はクララとその子供たちにとっていわば父親代わりであり、精神的なパートナーとなり、クララの生涯を終えるまで彼らの芸術的アドバイザーを務めました。

作曲家との関係

1. ロベルト・シューマン:トータル・シンビオシス

、普通の結婚生活をはるかに超えた、対等な関係でした。

芸術的交流:彼女はロバートにとって最も重要なアドバイザーであり、彼の作品を最初に見たり聞いたりする人が多かった。ロバートはかつて、彼女ほど自分を理解してくれる音楽家はいないと語った。

ミューズ: 彼は数多くの作品を彼女に捧げました (例えばハ長調幻想曲)。一方、彼女はコンサートツアーを通じて彼の音楽が広く知られるようにしました。

2. ヨハネス・ブラームス:生涯にわたる魂のつながり

ブラームスとの関係は、音楽史において最も謎めいて感動的な出来事の一つです。1853年、若きブラームスはシューマン家に住み込み、たちまち天才として認められました。

困窮時の支え:ロバートの病中と死後、ブラームスはクララにとって最も重要な支えでした。彼は彼女の子供たちの世話と財産の世話をしました。

芸術的良心:二人はほぼすべての新作を互いに添削を求めました。ブラームスは生涯を通じてクララの承認を求め、もしクララが気に入らない作品があると、その価値を疑うことも少なくありませんでした。

3. フェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディ:憧れと友情

ころのクララの最も親しい友人であり仲間の一人でした。

師:彼はゲヴァントハウスでの彼女のコンサートを数多く指揮しました。クララは彼の優雅さと完璧な形式を称賛していました。

センセーショナリズムを嫌悪し、J.S.バッハの再発見を共に主張した。1847年のバッハの突然の死は、二人に深い影響を与えた。

4.フレデリック・ショパン:敬意ある距離

クララはパリやライプツィヒなどを含む各地でショパンに何度か会った。

ピアニストのショパンは彼女の演奏を賞賛し、 「手をつないで」の変奏曲を彼女に捧げました。

批評家:クララはショパンの詩を高く評価していましたが、彼の「風変わりな」和声的展開には懐疑的でした。それでも、彼女は彼の作品をドイツ音楽のレパートリーに一貫して取り入れた最初の作曲家の一人でした。

5. フランツ・リスト:賞賛から敵意へ

リストとの関係は、 19世紀の美的転換の一例です。

幼少期:クララは幼い頃からリストの卓越した技術に魅了されていました。リストは彼女を「芸術の巫女」と呼んでいました。

決裂:後にクララは、彼の贅沢な生活様式と「未来の音楽」(新ドイツ楽派)を根本的に拒絶した。彼女は彼の音楽を空虚で扇情的だと感じていた。リストがロベルト・シューマンの作品を彼女の気に入らない方法で編曲したことで、二人の間には永続的な亀裂が生じた。

6. ジョセフ・ヨアキム:音楽の兄弟

有名なバイオリニストのジョセフ・ヨアヒムは、何十年にもわたって彼女の最も親しい室内楽のパートナーでした。

デュオ:彼女は彼と共に伝説的なアンサンブルを結成した。二人は同じ演奏美学を共有していた。作品に対する謙虚さと完璧な技術的追求。ブラームスに次いで、彼は彼女にとって音楽に関する最も親しい相談相手だった。

ロマン派音楽界における質の基準を決定づける権威者でした。彼女に近い人々は「シリアス」音楽の内輪に属し、彼女に拒絶された人々は保守的な音楽界に足場を築くのが困難でした。

ロベルト・シューマンとの関係

クララとロベルト・シューマンの関係は、文化史において最も重要かつ悲劇的な愛と仕事上のパートナーシップの一つとされています。それは芸術と人生が完全に絡み合った関係でした。

師弟関係から禁断の恋へ

物語は、1830年、若きロベルト・シューマンがピアノを学ぶためにクララの父フリードリヒ・ヴィークの家に引っ越したことから始まります。当時クララはわずか11歳でしたが、すでに著名なピアニストでした。時が経つにつれ、二人の兄弟のような関係は深い恋愛へと発展していきました。

クララが16歳の時、二人は初めてキスを交わし、それが彼女の父との間に前例のない確執へと発展しました。フリードリヒ・ヴィークは、ロベルトを凡庸で生活も怪しい、自分の最も大切な「産物」である娘のキャリアを台無しにする作曲家だと考えていました。長年にわたる激しい争いは、最終的に法廷闘争にまで発展しました。裁判所の判決によってようやく二人は結婚を許可され、1840年9月12日、クララの21歳の誕生日の前日に結婚しました。

音楽の共生

結婚生活において、二人は音楽界において比類のない芸術的ユニットを形成しました。二人は共同で結婚日記をつけ、日常の出来事だけでなく、とりわけ音楽に関するアイデアを交換しました。

「歌の年」に、ロベールはクララへの愛を告白する数々の作品を作曲しました。クララは彼にとって最も重要なアドバイザーであり、彼の複雑な楽譜を即座に理解できる唯一の人物であることも少なくありませんでした。

ピアノが対立の種となった。二人の愛にもかかわらず、緊張関係は存在した。ロバートが作曲をする際には静寂が必要で、それがクララのコンサートの練習を妨げることもあった。また、クララがツアーで真のスターとして称賛される一方で、自分は「芸術家の夫」としか見なされないことに、ロバートは時折、影に隠れていると感じることもあった。

役割と負荷の分担

クララは結婚生活において、限界まで追い詰められるほどの二重の役割を担っていた。彼女は夫の作品のミューズであり解釈者でもあったが、同時に8人の子供を抱える家族の稼ぎ頭でもあった。ピアニストとしてのキャリアを手の怪我で断念したロバートは、次第に鬱病と幻覚に悩まされるようになった。クララは家事、家計、そして旅行を管理しながら、同時にロバートの繊細な性格を外界から守ろうと努めた。

悲劇的な結末

1854年、ロベルトの精神病が悪化し、ライン川で自殺未遂を起こしたため、二人の関係は悲惨な結末を迎えました。彼はエンデニヒの精神病院に入院しました。医師の勧めにより、クララは彼を動揺させないよう、ほぼ2年半の間、病院への面会を禁じられました。クララが彼に再会したのは、1856年の彼の死のわずか2日前でした。彼はまだクララの姿は認識していましたが、ほとんど話すことができませんでした。

ロベルトの死後、クララは残りの人生、さらに40年間を、ロベルトの音楽をヨーロッパ中に広めることにほぼ専念しました。彼女はほぼ黒を身にまとい、彼の魂の「執行者」となりました。後にヨハネス・ブラームスと深い友情を育むようになった後も、クララのロベルトへの愛は彼女の人生の拠り所であり続けました。

ヨハネス・ブラームスとの関係

クララ・シューマンとヨハネス・ブラームスの関係は、音楽史において最も深く、謎めいて、感動的な繋がりの一つです。43年以上にわたり、二人の関係は情熱的な崇拝、家族の絆、そして妥協のない芸術的コラボレーションの間で揺れ動きました。

運命の年(1853年)の出会い

物語は1853年9月、当時全く無名だった20歳のヨハネス・ブラームスがデュッセルドルフのシューマン家の玄関に立った時に始まりました。ロベルト・シューマンはすぐにこの若者の才能に魅了され、有名な論文「新たな道」の中で彼を将来の天才と称しました。クララにとって、ブラームスは当初、若くハンサムな「預言者」でした。しかし、わずか数か月後の1854年2月、ロベルトが自殺未遂を起こしてエンデニヒ精神病院に入院すると、二人の関係は急激に変化しました。

大惨事(1854年~1856年)における支援

ロバートが施設にいた2年半の間、ブラームスはクララの人生にとって欠かせない存在となった。

実務的な援助: 彼は一時的にシューマン家の家に入居し、子供たちの養育を手伝い、ロバートの図書館を整理しました。

感情的な親密さ:孤独と悲しみのこの時期に、彼女の感情は深まりました。手紙の呼びかけ方は、敬称の「拝啓」から親しみやすい「愛するクララ」へと、そして最終的には「あなた」へと変化しました。

この時期、ブラームスは14歳年上の女性に情熱的な恋をしていた。この恋が成就したのかどうかは、音楽史における大きな謎として今もなお残っている。後に二人は書簡の大部分を破棄することで合意したためである。

決断の瞬間(1856年)

1856年7月にロベルトが亡くなった後、クララとヨハネスはスイスで夏の休暇を過ごしました。多くの伝記作家は、この時期に二人の関係が明確になったと示唆しています。しかし、結局は結婚ではなく、徐々に疎遠になっていきました。ブラームスはロベルトのもとを去り、二人は「自由な」結婚生活を選びました。クララはロベルトの「永遠の未亡人」であり続け、ブラームスは生涯独身を貫きました。

芸術的良心

その後の数十年間で、前例のない職業上の共生関係が築かれました。

批評家:ブラームスは新作のほとんどを出版前にクララに送った。彼女の判断は彼にとって最も重要な基準だった。彼女が批評した箇所があれば、彼はしばしばそれを丹念に改訂した。

大使:クララは、彼のピアノ作品の最も重要な解釈者であり、彼女の名声を利用して彼の音楽をヨーロッパ中に広めました。

年齢と別れ

二人の関係は彼の死まで続きました。疎遠になった時期や激しい口論(ブラームスの時に無愛想な態度が原因となることが多かった)もありましたが、二人は必ず再び心を通わせました。ブラームスはクララを「生涯で最も美しい経験」と表現しました。

1896年、クララが死に瀕していた時、ブラームスは絶望のあまり駆けつけましたが、列車の遅延のため、到着したのは彼女の死後間もなくでした。葬儀の際には、彼は打ちひしがれていました。彼はクララよりわずか11ヶ月長く生きました。彼の最後の主要作品である『4つの厳粛な歌』は、彼女への音楽的な別れとされています。

類似の作曲家

1. ロベルト・シューマン(1810年~1856年)

最も顕著な類似点は夫との類似点です。二人は互いに影響を与え合い、共に学んだため、音楽表現はしばしば密接に関連しています。

類似点:どちらもピアノにおいて非常に詩的で断片的な形式と、濃密で多声的なテクスチャを用いています。ロバートの「子供の情景」を好まれる方は、クララの「ロマンス」にも非常によく似た感情の世界を見出すでしょう。

2. ファニー・ヘンゼル(旧姓メンデルスゾーン)(1805年- 1847年)

ドイツ・ロマン主義においてクララ・シューマンに匹敵する最も重要な女性歌手です。

類似点:二人とも傑出した歌曲と洗練されたピアノ曲を作曲しました。しかし、クララが旅回りの名手として知られていたのに対し、ファニーはプライベートな場( 「日曜コンサート」 )で活動していました。彼女の作風は、兄フェリックスと同様、クララよりも幾分古典的で優雅ですが、ロマンティックな親密さを共有しています。

リスニングのヒント: The Year (ピアノ サイクル)。

3. ヨハネス・ブラームス (1833 –1897)

ブラームスは彼女の最も親しい友人であっただけでなく、芸術的な同類でもありました。

類似点:二人はヨハン・セバスチャン・バッハとその古典的形式(フーガ、変奏曲)への深い敬意を共有していた。クララの後期作品(例えばピアノ三重奏曲)に見られる真摯さとメランコリックな雰囲気は、ブラームスの作品の核を成している。

リスニングのヒント:ピアノのためのインテルメッツィ op. 117.

4.ショパン神父(1810 –1849 )

ショパンはポーランド出身ですが、ピアノ音楽の分野では大きな共通点があります。

類似点:ショパンと同様に、クララ・シューマンはピアノを「歌わせる」方法を知っていました。彼女の初期のポロネーズとマズルカは、ショパンの作風に明らかに影響を受けています。二人とも、ピアノを極めて繊細でニュアンスに富んだ感情を表現する媒体として用いました。

リスニングのヒント: ノクターン。

5. エイミー・ビーチ(1867–1944 )

一世代後のアメリカでは、エイミー・ビーチがクララと似たような発達を見せています。

類似点:ビーチもまたピアノの天才児であり、社会の抵抗と闘わなければならなかった。彼女のスタイルは後期ロマン派で、しばしば壮大なスケールを特徴とし、クララのピアノ三重奏曲と同様の構成力を備えている。

リスニングのヒント: Gaelic Symphony。

6. ルイーズ・ファランクス(1804–1875)

このフランスの作曲家はクララと同時代人で、彼女と多くの職業上の課題を共有していました。

類似点:クララと同様に、彼女は優れたピアニストであり、パリの主要音楽院で初の女性教授でした。音楽面では、室内楽において明瞭でベートーヴェンを彷彿とさせる構成を好む点でクララに似ています。

リスニングのヒント: 変ホ長調の九重奏曲。

人間関係

1. ソリストとの緊密なパートナーシップ

クララ・シューマンは、原曲への忠実さという彼女の哲学を共有する音楽家を好みました。

ヨーゼフ・ヨアヒム(ヴァイオリニスト):彼は数十年にわたり、彼女にとって最も重要な芸術パートナーでした。二人は共にデュオを結成し、ヨーロッパ全土の室内楽の基準を確立しました。何百ものコンサートを行い、純粋な技巧へのこだわりを拒絶するという点で一致していました。ヨアヒムは彼女にとってまるで同志のような存在でした。

ユリウス・シュトックハウゼン(歌手) :バリトン歌手は芸術歌曲の分野において彼女の最も親しいパートナーでした。二人は共に、個々の魅力的なアリアではなく、(「詩人の恋」や「マゲローネ」のような)全曲に焦点を当てた歌曲リサイタルの伝統を築きました。

アルフレッド・ピアッティ(チェロ奏者):ロンドンに定期的に滞在していた彼女は、チェロ奏者のピアッティとヨアヒムと伝説的なトリオを結成しました。この共演により、ヴィクトリア朝時代のイギリスにおける彼女の名声は確固たるものとなりました。

オーケストラや指揮者との関係

彼女はソリストとして、当時の最も重要なオーケストラと共演しており、その関係はしばしば相互の尊敬によって特徴づけられていましたが、クララの厳しい要求によっても特徴づけられていました。

ライプツィヒ・ゲヴァントハウス管弦楽団:ここは彼女の「音楽の故郷」でした。彼女は9歳でデビューし、生涯で70回以上演奏しました。彼女はそれぞれの指揮者、特にフェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディと密接な関係を保ち、彼はこの管弦楽団をヨーロッパ屈指のオーケストラへと押し上げました。

た数少ない外国人アーティストの一人です。

作品を演奏する際には特に信頼を寄せていました。彼はフランクフルトにおける彼女の最も親しい友人の一人でした。

3. ピアノメーカーとのコラボレーション

楽器の機械工学の専門家であり、理想的な音を見つけるために大手メーカーと緊密に協力しました。

グロトリアン=シュタインヴェーク:彼女はブラウンシュヴァイク出身のこの家族とほぼ友好的な関係を維持していました。彼女は彼らのグランドピアノの耐久性と歌うような音色を高く評価していました。

シュトライヒャー(ウィーン):彼女は若い頃、より軽いタッチのシュトライヒャー劇団のウィーン公演を好んでいた。

ブロードウッドとエラール: ロンドンとパリを旅行中に、彼女はこれらの会社の楽器を使用し、演奏スタイルや音量について詳細なフィードバックを与えることが多かった。

4. 教育機関と音楽院

その後のキャリアでは、彼女自身が一つの機関となった。

ホッホ博士音楽院:ここで彼女は教師としてだけでなく、音楽院全体の芸術的方向性を決定づけました。彼女はフランクフルトが「シューマンの伝統」の中心地となるよう尽力しました。

音楽友の会(ウィーン):彼女は、夫の作品の出版を促進し、コンサートを調整するために、この強力な団体と常に連絡を取り合っていました。

5. 他のピアニスト(同時代人)への影響

彼女は他の人と競争することが多かったが、同僚に対する彼女の影響力は絶大だった。

ジギスムント・タールベルクとフランツ・リスト:タールベルクとは良好な関係を築いていたものの、当時の「鍵盤楽器の巨匠」の多くとの関係は緊張していた。彼女は、バッハやベートーヴェンといった「シリアス」な音楽でもコンサートホールを満席にできることを証明し、間接的に他のピアニストにレパートリーの見直しを迫った。

音楽家以外の人々との関係

知識人、政治人、芸術界の重要人物たちとの広範な人脈を維持していました。こうした人脈は、彼女にとって過酷なツアー生活の合間に、必要な知的な休息をもたらすことが多かったのです。

非ミュージシャンとの最も重要な直接的な関係は次のとおりです。

1. 作家と詩人

クララ・シューマンは重要な歌曲作曲家であったため、自分が作曲した歌詞の作者と頻繁に連絡を取ろうとしました。

ヨハン・ヴォルフガング・フォン・ゲーテ:9歳の天才少女だった彼女は、ワイマールでゲーテの前で演奏しました。ゲーテは深く感銘を受け、自身の肖像と「芸術的才能に恵まれたクララ・ヴィークに捧ぐ」という銘文が刻まれたメダルを彼女に贈りました。この出会いはクララにとって生涯忘れられない、誇り高い思い出となりました。

ハインリヒ・ハイネ:パリ滞在中、彼女は詩人と何度か会った。ハイネは毒舌で知られていたが、クララの演技を高く評価していた。彼女は彼の詩を幾つか作曲しており、その中には有名な「二人は互いに愛し合っていた」も含まれている。

フリードリヒ・リュッケルト:シューマン家はリュッケルトと親交が深かった。彼の銀婚式には、クララとロベルトがリュッケルトの『愛の春』の詩に曲を付けた。

2. 医師と科学者

夫ロバートの悲惨な病歴と彼女自身のストレスのため、医師は家族にとって親しい相談相手となることが多かった。

フランツ・リヒャルツ博士:彼はエンデニヒの療養所の院長であり、ロバートはそこで晩年を過ごしました。彼との文通はクララにとって大きな精神的負担でしたが、重病を患っていた夫との唯一の繋がりでした。

医師の家族が友人の輪となった:デュッセルドルフやフランクフルトといった都市では、クララは医師や教授の影響を強く受ける上流中産階級に属することが多かった。これらの家族は、音楽の世界以外でも彼女に安定した社会的支援を提供した。

3.ビジュアルアーティスト

クララ・シューマンは、芸術間の交流が当然のこととされていた界隈で活動していました。

アドルフ・メンツェル:この有名な画家は彼女の演奏を深く愛し、幾度となくスケッチを描きました。これらのスケッチは、彼女がピアノを弾く姿を最も忠実に記録したものの一つです。

アンゼルム・フォイエルバッハ:この画家はヨハネス・ブラームスとクララ・シューマンの親しい友人関係に属していました。彼らはロマン主義に特徴的な理想主義的な芸術観を共有し、しばしば集まって美学について議論しました。

4. 貴族と政治

国際的なスターであったクララ・シューマンは、ヨーロッパの宮廷に頻繁に招かれました。

女王とアルバート公:クララは定期的にロンドンを訪れ、女王からバッキンガム宮殿に何度か招待されました。アルバート公自身も音楽に造詣が深かったため、クララは彼とほぼ職業的な関係を維持していました。英国王室からの評価は、彼女がイギリスで経済的に成功する上で決定的な役割を果たしました。

ウィーン宮廷:前述の通り、彼女は帝国宮廷および王室宮廷のヴィルトゥオーゾに任命されました。この公式認定により、彼女は一般的な「プロの音楽家」の地位をはるかに超える社会的地位を獲得しました。

5. パトロンと市民の友人

特にフランクフルトとバーデン・バーデンにいたころ、彼女は裕福な崇拝者たちに囲まれ、生活を楽にしていた。

ポーリーヌ・ヴィアルド=ガルシアの家族:ポーリーヌは歌手であったが、彼女のパリのサロン「クララ」は、イヴァン・ツルゲーネフなどの作家を含むフランスのエリート層全体に門戸を開いていた。

エリザベート・フォン・ヘルツォーゲンベルク: 彼女は音楽の分野で高度な教育を受けていましたが、主にクララの親しい友人であり、文通相手として、また個人的な悩みを打ち明ける相手としての役割も担っていました。

要約すると、クララ・シューマンにとって、音楽家以外の人々はしばしば世界への窓となっていました。音楽家は主に同僚や競争相手でしたが、彼女は詩人、画家、貴族といった人々から、自身の社会的地位を証明され、知的刺激を得て、解釈を豊かにしました。

重要なピアノ独奏曲

の中核を成しています。それらは、彼女が輝かしい名手から深遠なロマン派へと成長を遂げた過程を反映しています。彼女は主にコンサートホールで演奏するために作曲したため、技術的に極めて高度な作品が多くあります。

彼女の最も重要なソロピアノ作品は次のとおりです。

1. カトル・ピ・エス・逃亡者、op. 15

これらの「4つのつかの間の小品」は、クララの困難な時期(1845年頃)に作曲され、短い形式の音楽の傑作と考えられています。

特徴:親密でメランコリック、そして和声的に非常に繊細です。特にヘ長調の第1曲は、切ない旋律で心を奪われます。第4曲はブラームスの後期の「間奏曲」を彷彿とさせます。

、小さく凝縮された形で「大きな感情」を注ぎ込むことができる作曲家であることを示しています。

2. 3つのロマンス、作品11

ロマンスはクララの最も得意とするジャンルでした。彼女は作品11をロベルト・シューマンに献呈し、シューマンは熱烈に賞賛しました。

特徴:ロマンスは非常にロマンチックで、 「歌うような」ピアノスタイルが特徴です。特にト短調の第2ロマンスは、繊細で儚げな雰囲気が、技巧を凝らした情熱へと高まっていくことで知られています。

シューマンはこれらの曲の「特異性」に非常に感銘を受け、後にロマンス第1番のテーマを自身の音楽に使用しました。

3.ロベルト・シューマンの主題による変奏曲 作品20

1853 年に制作されたこの作品は、夫婦間の深い絆を感動的に証明するものです。

背景:クララはロベルトの「ブンテ・ブラッター」作品99からテーマを選びました。これは、彼の病気が急激に悪化する少し前に彼女が彼に贈った誕生日プレゼントでした。

スタイル:変奏曲は技術的に非常に複雑です。クララは、繊細で遊び心のある音型から力強いオーケストラの爆発まで、主題の扱いにおいて完璧な熟練度を披露しています。

、ロバートの死後、彼女が作曲をほぼ完全にやめる前に作曲した最後の偉大なピアノ作品の 1 つです。

4. ソワレ・エス・ミュージカル、作品6

若い頃(15歳頃に書かれた)のこの連作は、ヨーロッパを征服した若き名人としての彼女を示しています。

内容:マズルカやポロネーズなどのダンスのほか、ノクターンも含まれています。

スタイル:ショパンの影響が感じられる一方で、ドイツ特有の真摯な作風も感じられます。リズミカルなエネルギーと若々しい情熱が溢れる作品です。

5. 3つの前奏曲とフーガ、作品16

これらの作品は、彼女がロバートとともに取り組んだヨハン・セバスチャン・バッハの作品の集中的な研究の成果です。

特徴: フーガの厳密なバロック形式と 19 世紀のロマンチックな表現が組み合わされています。

「感情」だけでなく「構成」も熟知していることを示したかったのです。

6. スケルツォ第2番 ハ短調 op. 14

彼らの最も力強く情熱的な作品のひとつ。

スタイル:ドラマチックで嵐のような曲で、ピアニストにはオクターブを跨ぐ驚異的な技術とパワーが要求されます。 「女性的な優しい曲」という決まり文句を根本的に打ち破っています。

クララ・シューマンのピアノ作品は現在ではレパートリーの不可欠な部分となっており、その形式の明瞭さと感情の深さが高く評価されています。

重要な室内楽

クララ・シューマンはこのジャンルでわずかな作品しか残していませんが、室内楽への貢献は彼女のキャリア全体の中でも最高水準の作品の一つです。それらは、彼女が大規模で多楽章構成の形式と、様々な楽器間の複雑な相互作用を完璧にマスターしていたことを示しています。

彼女の最も重要な室内楽作品は次のとおりです。

1. ピアノ三重奏曲 ト短調 作品17

1846 年に作曲されたこの作品は、間違いなく彼女の最高傑作であり、ロマン派時代全体で最も重要なピアノ三重奏曲の 1 つと考えられています。

、ロバートが健康を害し、クララが 4 度目の妊娠に苦しんでいた、深刻な個人的危機の時期に作曲しました。

楽章からなる古典的な構成。特に印象的なのは、深く、ほとんど痛ましいほどのメランコリーを放つ第3楽章(アンダンテ)と、対位法(フーガティ)を巧みに用いたフィナーレです。

意義:この三重奏曲はメンデルスゾーンをはじめとする同時代の作曲家から高く評価されました。ロベルト・シューマンでさえも感銘を受け、その後まもなく自身の最初のピアノ三重奏曲を作曲しました。この三重奏曲は、女性は複雑で大規模な構成を作り上げることができないとする当時の偏見を見事に覆しています。

2.ヴァイオリンとピアノのための3つのロマンス、作品22

これらの曲は、現在ではヴァイオリニストの標準的なレパートリーの一部となっており、クララの叙情的な才能を示す好例となっています。

特徴: 3 つの曲はそれぞれまったく異なる特徴を持っています。最初のロマンスは夢見心地で情熱的、2 番目は遊び心がありメランコリック、そして 3 番目はピアノによる流れるような広がりのあるメロディーが印象的です。

共演:クララはロマンス曲を伝説のヴァイオリニスト、ヨーゼフ・ヨアヒムに捧げました。彼女はこれらの作品をヨアヒムと頻繁に共演し、二人のジョイントコンサートの定番プログラムとなっていました。

「歌う」楽器に対する理想がここに明確に表れています。ヴァイオリンとピアノは親密な対話の中で対等なパートナーとして機能しています。

室内楽版)

この曲は主に管弦楽曲であるが、クララはより小規模なアンサンブルで頻繁に演奏したり、この曲の一部を室内楽として作曲したりしていたため、この文脈で言及する価値がある。

緩やかな中間楽章(ロマンス)は、ピアノと独奏チェロによる純粋な二重奏です。大編成の協奏曲の中で、この親密なアンサンブルは、クララが室内楽的な対話と繊細なテクスチャーを好んでいたことを如実に示しています。

4. 未発表および初期の試み

若い頃や学生時代、彼女は弦楽四重奏曲の構想を含む、他の楽器編成の実験を行いました。しかし、極めて自己批判的な性格だった彼女は、これらの試みの多くを破棄するか、未完成のままにしました。なぜなら、それらはロベルトやメンデルスゾーンの高い水準に達していないと感じたからです。

要約すると、クララ・シューマンの室内楽は、楽器間の完璧なバランスを特徴としています。ピアノはしばしば要求が厳しいものの、決して過度に前面に出ることなく、音楽全体の表現に寄り添っています。ピアノ三重奏曲作品17は、彼女の作曲における自由さを如実に物語っています。

重要な管弦楽曲

クララ・シューマンの管弦楽曲の作品数は少ないものの、歴史的にも芸術的にも非常に重要な意味を持っています。19世紀の女性であった彼女は、作曲と管弦楽法に関する包括的な指導を受ける機会がほとんどなかったため、彼女の管弦楽曲は、彼女の並外れた才能と強い意志の証となっています。

このカテゴリーの中心的な作品は次のとおりです。

ピアノ協奏曲第1番 イ短調 Op. 7

これは彼女の最も重要な、そして唯一完成された管弦楽曲である。彼女は13歳で作曲を始め、16歳(1835年)に完成した。

構成:この協奏曲は3つの楽章から成り、途切れることなくシームレスに繋がっています(アレグロ・マエストーソ、ロマンス、フィナーレ:アレグロ・ノン・トロッポ)。この連続した構成は、当時としては非常に革新的でした。

室内楽の核心:第2楽章「ロマンス」では、クララはオーケストラをほぼ完全に排除しています。ピアノは独奏チェロと親密な対話を繰り広げます。この瞬間は、初期ロマン主義における最も詩的な表現の一つとされています。

フィナーレ:最終楽章は、ポロネーズ調のリズムで技巧を凝らした傑作です。興味深いことに、この楽章のオーケストレーションはロベルト・シューマンが手伝いましたが、音楽の本質と最初の2つの楽章は完全に彼女自身の手によるものでした。

意義:クララは、ショパンやメンデルスゾーンの協奏曲に比肩し得る作品を創作した。初演は、ライプツィヒ・ゲヴァントハウスでフェリックス・メンデルスゾーン・バルトルディ指揮のもと、クララ自身が行った。

ヘ短調協奏曲第2楽章(1847年)

最初のコンサートから10年以上経って、クララ・シューマンは新たなピアノ協奏曲の制作に取り組み始めました。

背景:単一楽章の断片として残っていたこの作品は、20世紀に再構成されオーケストラ化されるまで、長い間ほとんど忘れ去られていました。

スタイル:若々しい作品7と比較すると、この楽章ははるかに成熟し、より暗く、和声的にもより複雑です。ピアノ三重奏曲の制作やロバートへの師事を通して培った作曲経験を反映しています。

3. 楽曲の編曲とアレンジ

交響曲を書いていなかったが、音楽の音響設計に深く関わっていた。

「春の交響曲」 )の校訂と修正に協力したことが知られています。そのため、彼女は管弦楽の音響に関する深い知識を持っていましたが、自身の大作にはほとんどそれを活かすことはありませんでした。

コンサート序曲(プロジェクト):日記には彼女が序曲を書こうとしていたことが記されているが、コンサートツアーによる多大なプレッシャーと家族の増加により、大曲の精巧な制作に割く時間がほとんど取れなかった。

その他の重要な作品

クララ・シューマンは器楽作品に加え、声楽の分野にも多大な功績を残しました。彼女の作品は、主に声楽とピアノのための芸術歌曲、そして高度な合唱作品に焦点が当てられています。

声楽とピアノのための歌曲

クララ・シューマンの歌曲は、今日では夫のロベルトやフランツ・シューベルトの歌曲に匹敵すると考えられています。歌詞の深遠な心理的解釈が特徴で、ピアノは単なる伴奏ではなく、対等なパートナーとして機能し、歌詞の雰囲気をさらに発展させています。

特に注目すべきは、ロベルト・シューマンとの共同プロジェクトの一環として「愛の春」というタイトルで出版された「3つの歌曲」作品12です。クララはこの作品のためにフリードリヒ・リュッケルトの詩に曲を付けました。 「彼は嵐と雨の中を来た」や「美を愛するか」といった歌曲は、ドイツ芸術歌曲の中心的なレパートリーに属し、その感情の直接性と洗練されたハーモニーで聴衆を魅了します。

デンマーク女王に捧げられた6つの歌曲作品13です。ハインリヒ・ハイネとエマヌエル・ガイベルの詩に曲が付けられています。 「私は暗い夢の中に立っている」 (ハイネ)は、クララの音楽的なメランコリーと内なる葛藤を捉える才能を印象的に示しています。ヘルマン・ロレットの歌詞による後期の6つの歌曲作品23は、声楽とピアノが室内楽のような緻密な織り交ぜ方で、彼女の作曲能力が頂点に達したことを示しています。

合唱作品

大規模なアンサンブルのために作曲することは稀でしたが、 3つの混声合唱団(エマニュエル・ガイベルの詩による、1848年)と共に印象的なアカペラ作品を作曲しました。これらの作品はロベルトの誕生日プレゼントとして作曲されました。特に「ヴェネツィアの夕べの祝典」は、彼女のポリフォニックな作曲技法と、当時の常識をはるかに超える、雰囲気があり、感情を揺さぶる音色表現への感覚を如実に示しています。これらの合唱曲は、ピアノの補助がなくても、人間の声だけで複雑な音楽構造を紡ぎ出すことができたことを証明しています。

逸話と興味深い事実

1. 「沈黙の」天才

信じられないかもしれませんが、将来世界クラスのピアニストとなる彼女は、幼児期にはほとんど言葉を話しませんでした。4歳になるまで、彼女はほとんど言葉を発せず、周囲の人々からは難聴か発達障害があるように見えました。父親による体系的なピアノレッスンを受けて初めて、彼女は精神的にも言語的にも「目覚め」ました。音楽は文字通り彼女にとって最初の母語だったのです。

2.パリへの「脱出」

クララは19歳の時、初めて横暴な父に反抗しました。ロベールに会い、自立したキャリアを築くため、彼女は単身パリへと旅立ちました。1839年当時、若い女性にとって、男性の付き添いや付き添いなしでヨーロッパを旅することは前代未聞のスキャンダルでした。そこで彼女は自らコンサートを企画し、父の支配なしに生きていけることを証明しました。

革命期の勇気(1849年)

において、クララは驚くべき勇気を示しました。戦闘が激化すると、彼女は精神的に不安定なロバートと共に街から逃亡しました。しかし、包囲されたドレスデンの街に戻り、バリケードと銃撃をものともせず、メイドに預けていた子供たちを連れ戻しました。彼女は恐れることなく兵士たちを突き進み、家族を安全な場所へと導きました。

4. Dマークの「顔」

にとって、クララ・シューマンは今日に至るまで「音楽の顔」であり続けています。アンドレアス・シュタウブの絵画に基づいた彼女の肖像画が100ドイツマルク紙幣に描かれているからです。彼女は、ドイツ紙幣に永久的に描かれた数少ない女性の一人です。興味深いことに、紙幣に描かれた彼女はいくぶん厳しい表情をしており、 「音楽の女祭司」という彼女の名声にふさわしいイメージでした。

5. 熱烈な葉巻愛煙家ですか?

晩年、特にヨハネス・ブラームスと親交を深めたクララ・シューマンは、快楽を厭わなかった。ブラームスが客人となった際には、時折葉巻を吸ったり、少なくとも漂うタバコの香りを楽しんだりしていたという記録が残っている。これは貞淑な未亡人のイメージとは全く相容れないが、彼女の解放感と自立心に満ちた一面を物語っている。

6. 記憶から演奏すること

今日ではピアニストにとって必須のスキルですが、クララの時代にはセンセーションを巻き起こしました。彼女が楽譜なしで夜通し演奏を始めた時、多くの人はそれを傲慢だとか「女性らしくない」とさえ考えました。まるで彼女が自分を作品よりも優位に置こうとしているように見えたからです。しかし実際には、彼女は正反対の理由でそうしたのです。音楽と一体になりたかったのです。フランツ・リストは、彼女の功績を即座に天才的だと認めた数少ない人物の一人でした。

簡単な事実確認:

趣味: 彼女は長距離ハイキングを愛し、熱心な手紙書きでした (彼女が書いた手紙の数は20,000 通を超えると推定されています)。

美食の喜び:彼女は優れたホステスとして知られていました。フランクフルトでは、学生や仲間の音楽家たちとの「コーヒータイム」は伝説的なものでした。

言語: 彼女はツアーのために苦労して独学で習得したフランス語と英語を流暢に話しました。

(この記事は、Googleの大規模言語モデル(LLM)であるGeminiの協力を得て執筆されました。この記事は、まだ知らない音楽を発見するのに役立つ参考資料として作成されています。この記事の内容は完全に正確であることを保証するものではありません。信頼できる情報源で情報をご確認の上、ご参照ください。)

Best Classical Recordings
on YouTube

Best Classical Recordings
on Spotify